Adhyaya 29
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
अस्मिन्नध्याये तपोबलस्य धर्मस्य च राजबलस्य च संघर्षरूपो धर्मवादः प्रदर्श्यते। वसिष्ठः कथयति—जमदग्निः कञ्चन राजपुरुषं (श्लोकेषु चन्द्रगुप्तनामानं) धेनोः बलादाहरणात् निवारयति, तां धेनुं ब्रह्मस्वरूपां ब्राह्मणपवित्रसम्पत्तिं च मन्यते, यत् धर्मविदा नापहर्तव्यम्। स बलात्कारेण पापं आयुःक्षयश्च भविष्यतीति पूर्वं वदति। कालचोदितः क्रुद्धो राजा सैनिकान् आज्ञापयति—मुनिं निष्कासयन्तु, धेनुं रज्जुभिः कर्षन्तु। तथापि जगद्व्यापि कर्म कर्तुं तपसा समर्थोऽपि जमदग्निः क्षमां धारयन् अक्रोधमेव साधूनां परमं धनमिति दर्शयति। एवं तपो-धर्मौ हिंसां निरुणद्धः, संयमरहितं राजत्वं तु प्रतिलोमं विश्वव्यवस्थाविरोधि भवतीति नीतिः सूच्यते; भृगुवंशस्य उत्तरकथासु (राम-परशुरामादिषु) प्रसङ्गस्य भूमिका च क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादेऽष्टाविंशतितमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच— ततः जमदग्निः रुषान्वितः भूयस्तमुवाच— ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यं विजानता पुरुषेण।
Verse 2
प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते / आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति
प्रसह्य मे गां हरतः, दुर्मते, पापमाप्स्यसि; आयुर्जाने परिक्षीणं— न चेदेतत्करिष्यति।
Verse 3
बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन / स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः
बलाद्यदिच्छसि नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन; स्वयं वा यदि सायुच्येत् पार्थिवो विनशिष्यति।
Verse 4
दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् / शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः
ब्राह्मणानां तपस्विनां दानं विना अपहरणं न युक्तम्। शतायुषोऽर्जुनादन्यः कः नु जिजीविषुः इच्छति?
Verse 5
इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः / बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः
इत्युक्तः स मन्त्री कालचोदितः संक्रुद्धः। तां गां दृढैः पाशैः बद्ध्वा बलान्वितः विककर्ष।
Verse 6
जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः / रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्
जमदग्निरपि क्रोधात् भाविकर्मप्रचोदितः। पायस्विनीं विकर्षन्तं तं यथाशक्ति रुरोध।
Verse 7
जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः / जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः
अमर्षितो महामुनिः—“जीवन्नेनां गां न प्रतिमोक्ष्यामि” इति। स वाऽहुभ्यां तां कण्ठे सुदृढं जग्राह।
Verse 8
ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः / उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्
ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तोऽतिनिर्घृणः। “उत्सारयध्वम्” इति स्वसैनिकान् एनम् आदिदेश।
Verse 9
अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः / भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः
अप्रधृष्यतमं लोके तं मुनिं राजकिङ्कराः। भर्तुराज्ञया बलात् तं समन्ततः परिवव्रुः॥
Verse 10
दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः / ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्
दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्मुष्टिभिश्च विनिघ्नन्तः। ते धेनोः समीपात् तं सुदूरतरम् उत्सारयन्॥
Verse 11
स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः / न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
स तथा हन्यमानोऽपि व्यथितः क्षमयान्वितः। न चुक्रोध; अक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्॥
Verse 12
स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् / जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
स च शक्तः स्वतपसा संहर्तुमपि रक्षितुम्। जगत्सर्वं; क्षयं तस्य चिन्तयन्न न प्रचुक्रुधे॥
Verse 13
सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः / रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
स पूर्वं क्रोधनोऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः। रामेणाभूत् ततो नित्यं शान्त एव महातपाः॥
Verse 14
स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
Verse 15
तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
Verse 16
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
Verse 17
आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
Verse 18
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
Verse 19
विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः / हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
विमुक्तपाशबन्धासा बलैः सर्वतोऽभिवृता सा । हुंहाकारं प्रकुर्वाणा रोषेण सर्वतोऽपपतत् ॥
Verse 20
विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः / राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
विषाणखुरपुच्छाग्रैः समन्तादभिहत्य सा । अमर्षिता रजामन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयत् ॥
Verse 21
विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी / पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
किङ्करान् सर्वान् विद्राव्य तरसैव पयस्विनी । सर्वभूतानां पश्यतां गगनं प्रत्यपद्यत ॥
Verse 22
ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः / प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
ततः ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः । प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः ॥
Verse 23
पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह / स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह । स पापः तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत् ॥
Verse 24
गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् / तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
स नृपतेः समीपं गत्वा प्रणम्य, प्रशंसकृत् सन्, तद्वृत्तान्तम् अशेषेण ससाध्वसः व्याचचक्षे।
Frequently Asked Questions
That brahmasva (sacral Brahmin property, here a cow) must not be taken by force; coercion against tapas and rightful possession generates pāpa and invites karmic decline.
Vasiṣṭha frames the account; Jamadagni represents tapas guided by forbearance; Candragupta and his soldiers represent unrestrained royal power that violates dharma and destabilizes order.
It encodes a governance-ethic that underwrites Vamsha legitimacy: kingship must align with dharma to remain cosmically sanctioned, and Bhṛgu-line sage authority (Jamadagni) becomes a key node for later lineage narratives.