Adhyaya 14
Śrāddha-kalpa: Dāna-phala, Medhya/Amedhya Dravya, and Uparāga (Eclipse) Observances (श्राद्धकल्पः—दानफल-मेध्यामेध्य-उपरागविधिः)
अस्मिन्नध्याये बृहस्पतिना उपदिष्टं श्राद्धकल्पं निरूप्यते। सर्वदानफलप्रशंसा कृत्वा श्राद्धकर्मणि कालविधिः प्रदर्श्यते—रात्रौ श्राद्धं सामान्यतः वर्ज्यं, किन्तु राहुदर्शनसमये उपरागे तदेव शीघ्रं कृतं महाफलप्रदं भवति। अग्निहोत्रं मेध्यं दीर्घायुष्यकरं च स्तूयते। पितृकर्मार्थं धान्य-शाक-फलादीनां द्रव्याणां मेध्यामेध्यविभागः कथ्यते—श्यामाकः इक्षुः च प्रशस्तौ, केचन शिम्बीधान्यादयः गर्ह्याः वा वर्जनीयाः। इन्द्र-शचीपतिसोमपानादिदृष्टान्तैः तथा बीजानां उत्पत्तिपुण्यकथाभिः नियमाः प्रतिष्ठाप्यन्ते; एवं श्राद्धे निर्णयसूचिरिवायं अध्यायः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः // १३// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च / श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ‘पुण्यदेशानुकीर्तनम्’ नाम त्रयोदशोऽध्यायः। बृहस्पतिरुवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च, श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च।
Verse 2
हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः / अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्
हिमप्रपतने कुर्याद् वा हरेद् वा हिमं ततः। अग्निहोत्रम् उपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्।
Verse 3
नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् / सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने
नक्तं तु वर्जयेत् श्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात्। सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शने।
Verse 4
उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति / कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे
उपरागे न कुर्याद् यः पङ्के गौरिव सीदति। कुर्वाणस् तत्तरेत् पापं सती नौरिव सागरे।
Verse 5
वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः / विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे
वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः। विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे॥
Verse 6
त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना / पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा
त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना। पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा॥
Verse 7
श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः / विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः
श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः। विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः॥
Verse 8
श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः / श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्
श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः। श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्॥
Verse 9
कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् / श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते
कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात्। श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते॥
Verse 10
यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः / प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा
यस्मात् ते देवसृष्टाः, तस्मात् तेऽक्षयाः स्मृताः—प्रसातिकाः, प्रियङ्गवः, मुद्गाः, तथा हरिताः।
Verse 11
एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः / कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः
एतान्यपि श्यामाकानां तैर्गुणैः समानानि; कृष्णमाषास्तिलाश्चैव, यवशालयाः तु श्रेष्ठाः।
Verse 12
महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः / कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि
महायवाः, निष्पावाः, मधूलिकाश्च; कृष्णाः च अन्नलोहाश्च—श्राद्धकर्मणि गर्ह्याः स्युः।
Verse 13
राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः / मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्
राजमाषास्तथान्ये वै प्रयत्नतो वर्जनीयाः; मसूराश्चैव पुण्याश्च, कुसुम्भं श्रीनिकेतनम्।
Verse 14
वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ / बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः
वर्षासु अतियवाः नित्यं, तथा वृषकवासकौ; बिल्वामलकमृद्वीका-पनस-आम्र-आत-दाडिमाः।
Verse 15
तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च / खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्
तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च, खशेरुकोविदार्यश्च, तालकन्दं तथा विसम्—एतानि द्रव्याणि पावनानि कथ्यन्ते।
Verse 16
तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी / कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला
तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी, कालेयं कालशाकं च, भूरिपूर्णा सुवर्चला—एतानि पुण्यद्रव्याणि स्मृतानि।
Verse 17
मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा / कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च
मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा, कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च—एतानि द्रव्याणि निर्दिश्यन्ते।
Verse 18
अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् / वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्
अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम्, वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गजपकरूषकम्—एतानि चापि निर्दिष्टानि।
Verse 19
पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् / सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च
पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम्, सुगन्धमांसपीवन्ति; कषायाः सर्व एव च—एते सर्वे कषायरसाः कथिताः।
Verse 20
एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च / नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च
एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च । अत्र वै नागरं देयं दीर्घमूलकमव च ॥
Verse 21
वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च / वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः
वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च । वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥
Verse 22
लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः
लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् । करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः ॥
Verse 23
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः ॥
Verse 24
शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः / तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः
शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः । तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः ॥
Verse 25
तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च / श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः
तथैव रक्तनिर्यासाः लवणानि औषराणि च । श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि, याश्च नार्यो रजस्वलाः ॥
Verse 26
दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते
दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् । लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते ॥
Verse 27
आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् / माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता
आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता ॥
Verse 28
अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः / न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः
अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः । न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः ॥
Verse 29
वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया / राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च
वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया । राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च ॥
Verse 30
अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् / पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि
अनिष्टशब्दसंकीर्णां जन्तुभिः व्याप्तामथाविलाम् । पूतिगन्धां तथा भूमिं श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥
Verse 31
नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः / त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्
नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः । त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम् ॥
Verse 32
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् / देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् । देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि ॥
Verse 33
कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च / प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः
कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च । प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ॥
Verse 34
नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् / गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन
नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् । गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहान् ॥
Verse 35
शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः / बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्
शंयुरुवाच—भगवन्, नग्नादीन् सम्यग् आचक्ष्व; अहं परिपृच्छामि। बृहस्पतिरुवाच—सर्वेषां भूतानां त्रयी (वेदत्रयी) एव आवरणं स्मृतम्।
Verse 36
तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः / प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे
तां (त्रयीं) ये संमोहात् त्यजन्ति ते वै नग्नादयो जनाः। यस्मिन् वृषः प्रलीयते, यो वृषे निरालम्बश्च (भवति)।
Verse 37
वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति / वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति
वृषं (धर्मं) यस्तु परित्यज्य मोक्षम् अन्यत्र मार्गति। वृषो वेदाश्रमः; तस्मिन् यो वै सम्यक् न पश्यति।
Verse 38
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः। पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैर् असुरैस् तथा।
Verse 39
पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते / वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः
पाषण्डा वै कृतास् तात, तेषां सृष्टिः प्रजायते। वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः।
Verse 40
ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः / वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः
ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः । वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः ॥
Verse 41
वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः / कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः
वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः । कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः ॥
Verse 42
कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः / एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्
कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः । एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान् ॥
Verse 43
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः / दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः । दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत् ॥
Verse 44
पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् / देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये
पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् । देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये ॥
Verse 45
देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति / असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत
देवान् ब्राह्मणांश्चैव वेदपरम्परां च यो निन्दति, स असुर-यातुधानादिभिः सह तेषां लोकं गच्छत्येव।
Verse 46
ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् / वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्
कृतयुगं ब्राह्मं प्रोक्तं, त्रेता क्षत्रिययुगं स्मृतम्। द्वापरं वैश्यं इत्याहुः, कलियुगं शूद्रमेव स्मृतम्।
Verse 47
कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा / युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे
कृते पितरः पूज्यन्ते, त्रेतायां सुराः तथा। द्वापरे नित्यं युद्धानि, कलौ युगे पाखण्डाश्च।
Verse 48
अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः / श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः
अपमानापविद्धः कुक्कुटो ग्रामसूकरः श्वा च—एते दर्शनादेव सर्वतः श्राद्धानि हन्ति।
Verse 49
श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च / पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन
श्वसूकरैः संसृष्टं, दीर्घरोगिभिः पतितैर्मलिनैश्च सह—एतत् कदाचन न द्रष्टव्यम्।
Verse 50
अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः / उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्
एते यदन्नं पश्येयुः तद् हव्यकव्ययोर्नार्हम्। प्रधाः उत्स्रष्टव्याः, न तु अर्थैः; आपदि तु संस्कारो भवेत्॥
Verse 51
हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् / सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते
संहतानां हविषां च पूर्वमेव विवर्जयेत्। युक्ताभिरद्भिः सृष्टस्य प्रोक्षणं च विधीयते॥
Verse 52
सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् / गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः
सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वा अपवारणम्। गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः॥
Verse 53
आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च / अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्
आसनारूढम् अन्नाद्यं पादोपहतमेव च। अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्॥
Verse 54
अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् / शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्
अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम्। शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्युपाहृतम्॥
Verse 55
पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु / सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः
पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु । सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥
Verse 56
दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा / वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि
दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा । वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि ॥
Verse 57
संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः / अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः
संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः । अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः ॥
Verse 58
दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् / वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि / सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्
दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् । वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि । सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम् ॥
Verse 59
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते / अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते । अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः ॥
Verse 60
गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् / द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः
मस्तकं च गमयेत्; तत् ब्रह्मतीर्थं स्मृतम्। द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं, तथैवावपनं पुनः॥
Verse 61
निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् / अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि
निधाय चाद्भिः सिञ्चेत्, तथा चासु निवेशनम्। अश्ममूलफलिक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि॥
Verse 62
वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते / तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्
वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते। तथा दन्तास्थिदारूणां शृङ्गाणां चावलेखनम्॥
Verse 63
सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते / मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः
सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते। मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः॥
Verse 64
सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः / स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः
सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः। स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः॥
Verse 65
द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते / आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः
द्विपदजातीनां सर्वेषां शौचं मृदा चोदकेन च विधीयते। शौचस्य आदौ च अन्ते चोदकेन प्रक्षालनमेव विधिः॥
Verse 66
तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् / फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते
तथा कार्पासिकवस्त्राणां शुद्धिर्भस्मना इति समुदाहृता। फलपुष्पपलाशानां तु अद्भिः प्लावनं शुद्धिरिष्यते॥
Verse 67
प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् / निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते
प्रोक्षणं च उपलेपश्च भूमेः अवलेखनमेव च। निषेकः गोक्रमः दाहः खननं—एषा शुद्धिरिष्यते॥
Verse 68
निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा / पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते
ग्रामान्निष्क्रम्य अध्वगतेन वायुपूता वसुन्धरा। पुंसां च चतुष्पदां चैव मृद्भिः शौचं विधीयते॥
Verse 69
एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः / अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु
एवमेव शौचानां विधिरुत्तमः समुद्दिष्टः। अतः परं यदनिर्दिष्टं तन्मे निगदतः शृणु॥
Verse 70
प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै / कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण
प्रातः गृहार्दक्षिणपश्चिमदिशं गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं कृत्वा, शिरोऽवगुण्ठ्य पुरीषं कुर्यात्; कदाचिदपि करेण शिरः न स्पृशेत्।
Verse 71
शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च / सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्
शुक्लैस्तृणैः काष्ठैर्वा पर्णैर्वा वेणुदलैश्च, सुसंवृत्ते प्रदेशे वसुन्धरां अन्तर्धाय (आवृत्य) कुर्यात्।
Verse 72
उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः / दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः
उद्धृत्य उदकं आदाय मृत्तिकां च, वाग्यतः; दिवा उदङ्मुखः कुर्यात्, रात्रौ तु दक्षिणामुखः।
Verse 73
दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् / शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः
दक्षिणेन हस्तेन कमण्डलुं गृहीत्वा; वामेन हस्तेन शौचं कुर्यात्, गुदे तिस्रः मृत्तिकाः (दद्यात्)।
Verse 74
दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु / उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः
वामहस्ते क्रमेण शनैः दश मृत्तिकाः अपि दद्यात्; अथवा उभाभ्यां हस्ताभ्यां पुनः दद्यात्—द्वाभ्यां तु सप्त मृत्तिकाः।
Verse 75
मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि / आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः
मृदा पादौ प्रक्षाल्य, यथाविधि आचम्य च; ‘आपस्त्वा’ इत्यादीनि त्रयाणि जपेत्—सूर्याग्न्यनिलदेवताः स्मरन्।
Verse 76
कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू / ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्
नित्यं समीपे स्थित्वा, छिद्ररहिते द्वे कमण्डलू स्थापयेत्; हंसवार्यवनैरेव यथावत् पादधावनं कुर्यात्।
Verse 77
आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् / उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः
देवकार्ये द्वितीयमाचमनं च, ततः परं च; दुष्टमुक्ते तु त्रिरात्रोपवासः उदात्तधृतः कथितः।
Verse 78
विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् / स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्रायश्चित्तमुदाहृतम्; श्वानं श्वपाकं च स्पृष्ट्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्।
Verse 79
मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् / त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा
मानुषास्थीनि संस्पृश्य शुचिकारणात् उपोष्यं; सस्नेहे त्रिरात्रमुक्तं, अन्यथा तु एकरात्रं।
Verse 80
कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः / पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्
कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः । पीत्वा चापोभूतिलपां गत्वा चापि युगं धरम् ॥
Verse 81
सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः / पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः
सिन्धोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः । पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः ॥
Verse 82
शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः / गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति
शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति ॥
Verse 83
गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते / आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्
गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते । आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम् ॥
Verse 84
आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् / हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः
आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् । हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः ॥
Verse 85
सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च / गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते
सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च गत्वा जनः पापैर्मुच्यते, स्वर्गे चात्यन्तं सुखमश्नुते।
Verse 86
दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके / ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते
मृतक-मूतकयोः दशरात्रमशौचं प्रोक्तम्; ब्राह्मणस्य द्वादशाहं, क्षत्रियस्य च विधीयते।
Verse 87
अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह / उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति
वैश्यस्यार्द्धमासमशौचं, शूद्रस्य मासमेव च; उदक्या तु सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति।
Verse 88
उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् / नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते
उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम्, नग्नादीन् मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते।
Verse 89
स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः / एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा
सचैलः स्नात्वा मृद्भिर्द्वादशभिः शुद्धो द्विजः; एतदेव शौचं मैथुने वमने च भवति।
Verse 90
मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः / प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा
मृदा हस्तौ प्रक्षाल्य मानवः शौचं कुर्यात्। अद्भिः स्नात्वा हस्तौ प्रक्षाल्य पुनर्मृदा च शुद्धिं कुर्यात्॥
Verse 91
त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् / एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा
त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत्। एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा॥
Verse 92
परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने / अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्
पादावसेचने मृदस्तिस्रस्तिस्रः परिदद्यात्। अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्॥
Verse 93
मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः / अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च
हस्तादीनां विशेषतः मृदः पञ्चदशा मेध्या। अतिरिक्तमृदं दद्यात्, मृदन्ते तु अद्भिरेव च॥
Verse 94
अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः / कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा
अव्यक्तके एतेषु कृत्स्नशः अद्भिः शौचम्। कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतोऽपि वा॥
Verse 95
अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः
पादयोः शौचं न कृत्वा यद्यपि आचमेत्, तथापि स अशुचिर्भवेत्। पात्रं पक्षाल्य निक्षिप्य, ततः आचम्य अभ्युक्षणं कुर्यात्।
Verse 96
द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः / पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा
अन्यस्य द्रव्यस्यापि तथा अभ्युक्षणं कुर्यात्। पुष्पादीनां तृणानां च तथा हविषां प्रोक्षणं कुर्यात्।
Verse 97
परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा / नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः
परात् आहृतानां द्रव्याणां निधाय अभ्युक्षणं तथा कुर्यात्। श्राद्धे दैवे वा पुनः किञ्चिदपि अप्रोक्शितं न स्पृशेत्।
Verse 98
उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् / संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्
उत्तरेण हस्तेन द्रव्यं आहरेत्, दक्षिणेन विसर्जयेत्। संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्।
Verse 99
उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च / दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्
उच्छिष्टे विपर्यासः स्यात्, दैवे पित्र्ये तथैव च। दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिम् आलभेत्।
Verse 100
कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा / क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो
कराभ्यामेव देवानां पितॄणां च विकारं तथा, स्वप्ने क्षरणं तथा मूत्रपुरीषयोः—एतेषु शौचविधिः स्मृतः।
Verse 101
निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च / उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने
निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुक्त्वा विपरिधाय च, उच्छिष्टानां संस्पर्शे तथा पादावसेचने—शुद्धिः विधीयते।
Verse 102
उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा / संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च
उच्छिष्टस्य संभाषाद् अशित्वा प्रयतस्य वा, संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च—शुद्धिः कार्या।
Verse 103
विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् / उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्
विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत् समुपस्पृशेत्; उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे, अवाच्यवाचिनां दर्शने—शुद्धिः विधीयते।
Verse 104
जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च / सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्
जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च, सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्—शुद्धिः विधीयते।
Verse 105
स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः
यः स्थितो मोहाद् आचमेत्, आचान्तोऽपि अशुचिर्भवेत्। शुचौ देशे उपविश्य, प्रयतः प्रागुदङ्मुखः भवेत्॥
Verse 106
पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् / प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः
पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च, अन्तरजानु अपः स्पृशेत्। प्रसन्नः त्रिः पिबेद्वारि, प्रयतः सुसमाहितः॥
Verse 107
द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः / खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च
द्विरेव मार्जनं कुर्यात्, सकृदभ्युक्षणं ततः। खानि मूर्द्धानम् आत्मानं, हस्तौ पादौ तथैव च॥
Verse 108
अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् / एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च
अभ्युक्षयेत् ततस्तस्य, यद्यन्मीमांसितं भवेत्। एवमाचमतस्तस्य, वेदा यज्ञास्तपांसि च॥
Verse 109
दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै / क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः
दानानि व्रतचर्याश्च, भवन्ति सफलानि वै। क्रियां यः कुरुते मोहात्, अनासम्येह नास्तिकः॥
Verse 110
भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः / वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्
वृथा भवन्ति हि तस्य क्रिया ह्येता न संशयः। वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्॥
Verse 111
ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये / मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्
ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये। मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्॥
Verse 112
विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा / अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्
विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा। अतोऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्॥
Verse 114
पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् / शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४।११३// अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च / शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः
पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम्। शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते॥१४।११३॥ अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतोऽपि च। शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः॥
Verse 115
शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् / बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा
शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम्। बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा॥
Verse 116
त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः / ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते
त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायेन शुभकर्मिणः। ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते॥
Verse 117
पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः / तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः / मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि
पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः। तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः॥ मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि॥
Frequently Asked Questions
Night śrāddha is generally discouraged, but eclipse visibility is treated as an exceptional, high-merit window where prompt performance is strongly enjoined.
Śyāmāka (a millet) and ikṣu (sugarcane) are praised as pleasing and wish-fulfilling for Pitṛs, while certain grains/legumes are flagged as garhya or to be avoided with care in śrāddha contexts.
These references function etiologically and authoritatively: exemplary divine ritual scenes are used to validate the sanctity/efficacy of particular rites and substances, grounding prescriptive lists in sacred precedent.