Adhyaya 12
श्राद्धकल्पे पितृदेवपूजाक्रमः (Śrāddhakalpa: Order of Pitṛ and Deva Worship)
अस्मिन्नध्याये श्राद्धकल्पे देवपितृमनुष्याणां मध्ये विधिक्रमः विश्वव्यवस्थारूपेण निरूप्यते। सूतः परम्पराप्रामाण्येन (अथर्वणविधिप्रायं बृहस्पतिवचनं) कथयति—प्रथमं पितॄन् पूजयेत्, ततः देवान्; यतो देवा अपि प्रयत्नेन पितॄन् नमस्यन्ति। अनन्तरं दाक्ष्याः कन्याया विश्वायाः नामोक्तिः, तस्या धर्मेण सह संयोगात् दश विश्वाः प्रसिद्धाः तपसा त्रिलोके विख्याताः जाताः। हिमवत्शिखरे तुष्टाः पितरः वरान् याचन्ते; ब्रह्मा प्रत्युत्तरं दत्त्वा श्राद्धे स्वभागं तेषां प्रददाति। ततो मनुष्याचारः प्रतिपाद्यते—माल्यगन्धान्नादीनि प्रथमं पितृभ्यः, पश्चात् देवेभ्यः; विसर्जनक्रमोऽपि नियतः। अन्ते एषा रीतिः वैदिकधर्मेण सह पञ्चमहायज्ञनियमेन संबध्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ‘समिद्वर्णन’ नामैकादशोऽध्यायः। सूत उवाच—देवाश्च पितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः; आथर्वणस्त्वेष विधिरिति बृहस्पतिरुवाच।
Verse 2
पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
पितॄन् पूर्वं पूजयेत्, देवांश्च तदनन्तरम्; देवा अपि पितॄन् पूर्वम् अर्चयन्ति हि यत्नतः।
Verse 3
दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
दक्षस्य दुहिता विश्वा नाम्ना विख्याता; तस्यां धर्मतः ‘विश्वा’ इत्याख्याः दश पुत्र्यः प्रजज्ञिरे।
Verse 4
प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
ते स्त्रिषु लोकेषु प्रख्याताः सर्वलोकनमस्कृताः; सर्वे ते महात्मान उग्रं महत्तपश्चेरुः।
Verse 5
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते; शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तान् तदा ऊचुः।
Verse 6
वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
“वरं वृणीध्वं; प्रीताः स्म—कं कामं काङ्क्षामहे?” इति पितृभिरुक्ते तदा त्रैलोक्यभावनः।
Verse 7
ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
ब्रह्मोवाच—महातेजाः तैस्तपसा तोषितः; अनेन तपसा प्रीतोऽस्मि—कं कामं करवाणि वः?
Verse 8
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा । ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणं लोकभावनम् ॥
Verse 9
श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः ॥
Verse 10
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः । पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः ॥
Verse 11
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै ॥
Verse 13
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे । माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रेऽर्चयिष्यति ॥ अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः । विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम् ॥
Verse 14
रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
श्राद्धस्य रक्षणं तथा आतिथ्यस्य विधिद्वयं—भूतानां देवतानां च पितॄणां च कर्मणि विधीयते।
Verse 15
एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
एवं सम्यक् कृते सर्वमेव भवति; एवं तेषां वरं दत्त्वा ब्रह्मा पितृगणैः सह स्थितः।
Verse 16
क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
क्षमानुग्रहकृद्देवः यथोदितं संचकार; वेदे नराणां पञ्च महायज्ञाः समुदाहृताः।
Verse 17
एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
एतान् पञ्च महायज्ञान् नरः सततं निर्वपेत्; यत्र स्थास्यन्ति दातारः तत् स्थानं वै निबोधत।
Verse 18
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम्; ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्।
Verse 19
शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
शूद्रेणापि पञ्च महायज्ञाः मन्त्रवर्जिताः कर्तव्याः। एतदन्यथा यो भुङ्क्ते स नित्यं ऋणमेवाश्नुते॥
Verse 20
ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
आत्मकारणात् यः पचति स पापात्मा ऋणं भुङ्क्ते। तस्मात् बुधः सदा पञ्च महायज्ञान् निर्वर्तयेत्॥
Verse 21
उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
उदकपूर्वे बलिं कुर्यात् उदकान्ते तथैव च। बलिं सुविहितं कृत्वा उच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्॥
Verse 22
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत्। पितॄणां तन्निवेद्यः स्यात् पिण्डो यस्तु जीवति॥
Verse 23
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च यथाविधि भोजयेत्। केचिद् निवेद्यं इच्छन्ति, जीवन्त्यपि हि यत्नतः॥
Verse 24
देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
देवदेवाः महात्मानः ह्येते पितर इति उच्यन्ते। केचिदाचार्याः पश्चात् पिण्डनिवेदनम् इच्छन्ति॥
Verse 25
पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
विप्राणां पूजनं चैव पूर्वमेवेह नित्यशः। तद्धि धर्मार्थकुशलो नेति उवाच बृहस्पतिः॥
Verse 26
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
पूर्वं निवेदयेत् पिण्डान् पश्चाद् विप्रांश्च भोजयेत्। योगात्मानो महात्मानः पितरो योगसम्भवाः॥
Verse 27
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
सोमम् आप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः। तस्माद् दद्याच्छुचिः पिण्डान् योगेभ्यः तत्परायणः॥
Verse 28
पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
पितॄणां हि भवेदेतत् साक्षादिव हुतं हविः। ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेत् यदि॥
Verse 29
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
यजमानं च भोक्तॄंश्च नौः इव अम्भसि तारयेत्। यत्र असतां प्रग्रहो भवति, सतां च एव विमानता॥
Verse 30
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः। इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्॥
Verse 31
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति। पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्भोगार्थी प्रथमं नरः॥
Verse 32
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम्। उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति॥
Verse 33
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति। प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति॥
Verse 34
सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
सौकुमार्यमथान्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति । एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम् ॥
Verse 35
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ॥
Verse 36
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः । अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामिदम् ॥
Verse 37
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा । अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने ॥
Verse 38
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च । हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ॥
Verse 39
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान् निवेद्य च । उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद् विप्रांश्च भोजयेत् ॥
Verse 40
अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
अनुपूर्वं ततो विप्रान् भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः । स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत् तान् रसैरपि ॥
Verse 41
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः । तत्परः श्रद्दधानश्च कामान् आप्नोति मानवः ॥
Verse 42
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः । तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥
Verse 43
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु । आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु ॥
Verse 44
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
भूमिं प्रोक्ष्याथ समुद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः । ततः अन्नविकिरं कुर्याद् विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
Verse 45
स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
स्वधा वाच्य ततः विप्रान् विधिवद् भूरिदक्षिणान् । अन्नशेषम् अनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान् ॥
Verse 46
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत् ॥
Frequently Asked Questions
Pitṛs are to be worshiped first, then devas; offerings (mālya, gandha, anna) are presented to pitṛs before the divine portion, and even the visarjana (dismissal) order is regulated to preserve śrāddha efficacy.
Dakṣa’s daughter Viśvā and her dharmic progeny (the celebrated Viśve/Viśvadevas) are introduced as an etiological backdrop, linking ritual authority to cosmic lineage and reinforcing that śrāddha is embedded in the universe’s moral–genealogical order.
Brahmā grants pitṛs an explicit share (aṃśa) in śrāddha, and the text forecasts that humans will institutionalize this by honoring pitṛs first with scents, garlands, and food, thereby formalizing ancestral entitlement within dharmic ritual.