Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
शुकदेवगोस्वामी परीक्षितस्य प्रश्नं सर्वमङ्गलकरं प्रशंसति, तथा धनार्जन-पालनपरैः गृहस्थैः दिनं व्यर्थं नीयते, रात्रौ निद्रा-मैथुनयोः इति विरोधं दर्शयति। स दुःखनिवृत्तेः आरम्भं परमात्मनः श्रवण-कीर्तन-स्मरणैः इति वदति, तथा ज्ञान-योग-कर्ममार्गेषु यः कश्चित्, मरणकाले भगवतः स्मरणमेव परमसिद्धिरिति निश्चिनोति। भागवतस्य परमप्रामाण्यं प्रतिपाद्य, आत्मारामोऽपि सन् कृष्णलीलासु आकृष्टोऽहमिति कथयति, सर्वेषां साधकानां निर्भयमार्गं नामसङ्कीर्तनं च उपदिशति। सप्तदिनावशेषं दृष्ट्वा, त्याग-एकान्त-प्राणायाम-ॐस्मरण-इन्द्रियनिग्रह-एकाग्रध्यानरूपां अन्त्यकालसाधनां निरूपयति। परीक्षितस्य विवरणप्रार्थनायां, स्थूलशक्तौ विराट्पुरुषे मनोनिवेशं प्रवर्तयन्, जगदङ्गत्वेन लोकव्यवस्थां तस्य अवयवत्वेन वर्णयति। अन्ते मनः सर्वानन्दमये परमे पुरुषे एव स्थापनीयम्, अन्यथा विपथगमन-अधःपतनभयमिति प्रतिपाद्य, परं तत्त्वविस्तारस्य भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप; आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः; अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
असूयकस्य गृहस्थस्य रात्रौ निद्रया वा व्यवायेन वा वयः ह्रियते; दिवा च अर्थेहया वा कुटुम्बभरणेन वा, राजन्।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
देहापत्यकलत्रादिषु आत्मसैन्येषु असत्स्वपि आसक्ताः, आत्मतत्त्वविहीनाः जनाः जीवनसमस्यां न पृच्छन्ति; प्रमत्तास्ते निधनं पश्यन्नपि न पश्यन्ति।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
तस्माद् भारत, सर्वात्मा भगवानीश्वरः हरिः—अभयम् इच्छता तेन श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्च।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
सांख्ययोगाभ्यां वा स्वधर्मपरिनिष्ठया वा—एतावान् पुंसां जन्मलाभः परः; अन्ते नारायणस्मृतिः।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
प्रायेण मुनयः, राजन्, विधिषेधतः निवृत्ताः; नैर्गुण्यस्थाः सन्तः हरेः गुणानुकथने रमन्ते स्म।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
द्वापरयुगान्तेऽहं ब्रह्मसम्मितं भागवतं नाम महापुराणम् पितुः श्रीद्वैपायनव्यासदेवात् अधीतवान्।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
नैर्गुण्ये परिनिष्ठितोऽपि हे राजर्षे, उत्तमश्लोकस्य लीलावर्णनेन मे चेतो गृहीतम्; यदाख्यानम् अधीतवान्।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
तदेतद्भागवतं तेऽहं वक्ष्यामि; भवान् महापौरुषिकः। यत् श्रद्दधानानां शुश्रूषतां चाशु मुकुन्दे सती मतिर्भवति।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
एतन्निर्विद्यमानानां कामिनां च तथा योगिनां नृप, अकुतोभय-सिद्ध्यर्थं हरेर्नामानुकीर्तनं निर्णीतम्।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
प्रमत्तस्येह बहुभिः परोक्षैर्हायनैः किं प्रयोजनम्? श्रेयसे यत् घटते, तन्मुहूर्तं विदितं वरम्।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वा स्वायुषोऽवशिष्टं मुहूर्तमात्रम्। तत्क्षणात् सर्वकर्मबन्धं त्यक्त्वा अभयप्रदं हरिं शरणं जगाम॥
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
तवापि कौरव्य इदानीं सप्ताहं जीवितावधिः। तावद् यत् साम्परायिकं श्रेयः तत् सर्वम् उपकल्पय॥
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
अन्तकाले पुरुषो मृत्युमागते निर्भयः स्यात्। असङ्गशस्त्रेण देहेऽनु ये च तस्मिन् स्पृहां तां छिन्द्यात्॥
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः। शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने॥
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
एवं निषण्णो मनसा शुद्धं त्रिवृद् ब्रह्माक्षरं परम् अभ्यसेत्। जितश्वासो मनो यच्छेत् ब्रह्मबीजमविस्मरन्॥
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
क्रमेण मनसि आध्यात्मिके सति विषयेष्वक्षान् नियच्छेत्, बुद्धिसारथिना इन्द्रियाणि वशीकुर्यात्। कर्मासक्तं मनः शुभार्थे भगवतः सेवायां धिया धारयेत्, एवं पूर्णे परचैतन्ये स्थिरं भवति॥
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
तत्र विष्णोः अङ्गानि एकैकशः अव्युच्छिन्नचेतसा ध्यायेत्, समग्रदेहभावनां न व्यभिचरेत्। एवं मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत्; यत् विष्णोः परमं पदं, यत्र मनः एव प्रसीदति॥
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं च आत्मनः मनः; धीरः तद् धारणया यच्छेत्, या तयोः कृतं मलं हन्ति, मनश्च शमयति॥
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
यस्यां धारणायां सन्धार्यमाणायां योगिनः भक्तिलक्षणः योगः आशु सम्पद्यते, भद्रमीक्षतः—भगवतः सर्वमङ्गलस्वरूपस्य आश्रयं प्राप्य॥
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
राजा उवाच—यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता, यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्, तत् सर्वं विस्तरेण ब्रूहि॥
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच—जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः। धिया मनः स्थूले भगवतो रूपे (विराड्रूपे) सन्धारयेत्॥
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम्। यत्र व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत्॥
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते। वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः॥
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
पातालमेतस्य हि पादमूलं रसातलं पार्ष्णिप्रपदे पठन्ति। महातलं गुल्फौ विदुस्तलातलं जङ्घे पुरुषस्य॥
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेरूरुद्वयं वितलं चातलं च। महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति॥
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
विराड्-पुरुषस्य उरःस्थलं ज्योतिरनीकं, ग्रीवा महर्लोकः, वदनं जनोलोकः, ललाटं तपोलोकः; सहस्रशीर्ष्णः तस्य शीर्षं तु सत्यलोक इति।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
इन्द्रादयः देवाः अस्य बाहवः; दिशः कर्णौ; शब्दः श्रोत्रेन्द्रियविषयः। नासे नासत्यदस्रौ; घ्राणे गन्धः; मुखं तु दीप्तोऽग्निरिति।
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
द्यौः अस्य अक्षिणी-कोटरम्; पतङ्गः सूर्यः चक्षुः। विष्णोः पक्ष्माणि अहनी उभे; भ्रूविक्षेपे परमेष्ठिधिष्ण्यं स्थितम्। तालु वरुणः; जिह्वा तु सर्वरसस्वरूपः रस इति।
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
छन्दांसि अनन्तस्य शिरोमार्गं गृणन्ति; दंष्ट्रा यमः पापकर्मणां दण्डदाता। स्नेहकला द्विजानि; हासः जनोन्मादकरी माया। अस्य अपाङ्गमोक्ष एव दुरन्तसर्गसागरः इति।
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
व्रीडा उत्तरोष्ठः; अधर एव लोभः। धर्मः स्तनः; अधर्मपथः पृष्ठम्। कः (ब्रह्मा) मेढ्रं; वृषणौ मित्रावरुणौ। कुक्षिः समुद्राः; गिरयः अस्थिसङ्घाः इति।
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
नृपेन्द्र, नद्यः अस्य विराट्-तनोर् नाड्यः, महीरुहाः तनूरुहाणि; अनन्तवीर्यस्य श्वसितं मातरिश्वा, वयः तस्य गतिः, कर्म च गुणप्रवाह-रूपं फलम्॥
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
कुरुवर्य, ईशस्य केशान् अम्बुवाहाः विदुः; वासः सन्ध्या—अहोरात्रयोः संधिः; अव्यक्तं तस्य हृदयं मनश्च, चन्द्रमा एव सर्वविकार-कोशः॥
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
विद्वांसः वदन्ति—सर्वात्मनः विज्ञानशक्तिः महत्तत्त्वं; गिरित्रः तस्य अहङ्कारः। अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजाः नखाः, सर्वे मृगाः पशवश्च तस्य श्रोणिदेशे स्थिताः॥
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
वयांसि तस्य विचित्रं व्याकरणं—कलावैचित्र्यसूचनम्; मनुः मनीषा-चिह्नं, मनुजः निवासः। गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरसः तस्य स्वर-स्मृतिः, असुरानीकं तस्य अद्भुतवीर्य-प्रतिनिधिः॥
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
विराट्-पुरुषस्य ब्रह्माणः आननं, क्षत्रियाः भुजाः; वैश्याः श्रोणी, शूद्राः पादाश्रिताः। नानाभिधाः देवगणाः अपि तेन व्याप्ताः; तस्मै तुष्टये यथाशक्ति द्रव्यैः यज्ञ-वितानं कर्तव्यं सर्वैः॥
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
इति ते मया ईश्वरस्य विराट्-स्थूलविग्रहस्य सन्निवेशः कथितः। मोक्षकामो जनः अस्मिन् स्थविष्ठे वपुषि मनः स्वबुद्ध्या धारयेत्, यतो भौतिके लोकेऽस्य परं किञ्चिद् नास्ति॥
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
स एव सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा, यथा स्वप्ने जनैः एक एव बहुधा दृश्यते। तं सत्यं आनन्दनिधिं भजेत; अन्यत्र न सज्जेत्, यतः स आत्मपातः॥
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.