Adhyaya 58
Kṛṣṇa Visits Indraprastha; Kuntī’s Remembrance; Kālindī and Further Marriages
द्वारकायां श्रीकृष्णस्य राजधर्मविस्तारे सति स अध्यायः इन्द्रप्रस्थे पाण्डवैः सह स्नेहपूर्णं कूटनीतिं बान्धव्यम् च वर्णयति। भ्रातरः मुकुन्दं सादरं पूजयन्ति; द्रौपदी लज्जया नमति; कृष्णः कुन्तीं सान्त्वयित्वा पृच्छति। कुन्त्याः अश्रुपूर्णा स्मृतिः दर्शयति यत् स भगवान् भक्तानां प्रत्यक्षाश्रयः, स्मरणमात्रेण दुःखहरः। युधिष्ठिरः आश्चर्यं मन्यते यत् दुर्लभः प्रभुः स्वयम् उपस्थितः; कृष्णः वर्षाकालं तत्र स्थित्वा नगरं हर्षयति। अनन्तरं अर्जुनेन सह वनविहारः, कालिन्द्या दर्शनं च—या विष्णुं पतिं प्रार्थयित्वा तपः करोति; कृष्णः तां गृह्णाति, शुभकाले विवाहं करोति। खाण्डवदाहः, अग्नेः दानानि, मायासभा च स्मार्यन्ते, इन्द्रप्रस्थवैभवं कृष्णकृपया सम्बध्यते। ततः द्वारकां प्रत्यागत्य अन्यविवाहाः कथ्यन्ते—मित्रविन्दायाः प्रतिद्वन्द्विराजेभ्यः हरणम्, सत्याया (नाग्नजित्या) सप्तवृषभान् निगृह्य दिव्यविस्तारेण प्राप्तिः, तथा भद्रालक्ष्मणादीनां मुक्तराजकन्यानां च विवाहाः; येन गृहलीलाः राजनैतिकसम्बन्धाश्च अग्रे प्रवर्तन्ते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तम: । इन्द्रप्रस्थं गत: श्रीमान् युयुधानादिभिर्वृत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा प्रतीतान् पाण्डवान् द्रष्टुं पुरुषोत्तमः श्रीमान् इन्द्रप्रस्थं गतः, युयुधानादिभिर्वृतः।
Verse 2
दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् । उत्तस्थुर्युगपद् वीरा: प्राणा मुख्यमिवागतम् ॥ २ ॥
तमागतं मुकुन्दमखिलेश्वरं दृष्ट्वा पार्था वीरा युगपदुत्तस्थुः, प्राणा मुख्यमिवागतम् इन्द्रियाणि यथा।
Verse 3
परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनस: । सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययु: ॥ ३ ॥
अच्युतं परिष्वज्य वीरा अङ्गसङ्गहतैनसः; तस्य सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य ते परमानन्दं ययुः।
Verse 4
युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दित: ॥ ४ ॥
युधिष्ठिरस्य भीमस्य च पादाभिवन्दनं कृत्वा, फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितोऽभवत्।
Verse 5
परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता । नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत ॥ ५ ॥
अनिन्दिता द्रौपदी नवोढा लज्जया किञ्चित् शनैः शनैः परमासने उपविष्टं भगवान् श्रीकृष्णं समीपमेत्य साष्टाङ्गं प्रणनाम।
Verse 6
तथैव सात्यकि: पार्थै: पूजितश्चाभिवन्दित: । निषसादासनेऽन्ये च पूजिता: पर्युपासत ॥ ६ ॥
तथैव पार्थैः पूजितोऽभिवन्दितश्च सात्यकिः सत्कार्य मानासने निषसाद; अन्येऽपि भगवत्सहचराः सम्यक् पूजिताः स्वस्वस्थानेषु पर्युपाविशन्।
Verse 7
पृथां समागत्य कृताभिवादन- स्तयातिहार्दार्द्रदृशाभिरम्भित: । आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्नुषां पितृष्वसारं परिपृष्टबान्धव: ॥ ७ ॥
अथ भगवान् पितृष्वसारं पृथाṃ समागत्य कृताभिवादनः; सा च अतिहार्दार्द्रदृशा तम् आलिङ्ग्य, सः तां सहस्नुषां कुशलं पप्रच्छ, ताश्च द्वारकास्थबान्धवान् विषये तं चिरं परिपप्रच्छुः।
Verse 8
तमाह प्रेमवैक्लव्यरुद्धकण्ठाश्रुलोचना । स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्मदर्शनम् ॥ ८ ॥
सा प्रेमवैक्लव्येन रुद्धकण्ठा अश्रुलोचना, तान् बहून् क्लेशान् स्मरन्ती, क्लेशापायाय भक्तानां पुरतः प्रादुर्भवद्भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रति एवमाह।
Verse 9
तदैव कुशलं नोऽभूत् सनाथास्ते कृता वयम् । ज्ञतीन् न: स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया ॥ ९ ॥
कृष्ण, त्वया ज्ञातीन् नः स्मरता एव नो कुशलं तदा अभूत्; त्वया भ्राता मम प्रेषितः, तेन वयं सनाथाः कृताः।
Verse 10
न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मन: । तथापि स्मरतां शश्वत् क्लेशान् हंसि हृदि स्थित: ॥ १० ॥
हे विश्वस्य सुहृदात्मन्, तव न कदापि स्वपरभ्रान्तिः; तथापि हृदि स्थितः स्मरतां नित्यं क्लेशान् हंसि।
Verse 11
युधिष्ठिर उवाच किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीश्वर । योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन्नो दृष्ट: कुमेधसाम् ॥ ११ ॥
युधिष्ठिर उवाच—हे अधीश्वर, वयं कुमेधसः किं श्रेय आचरितं न वेद्मि; यत् योगेश्वराणामपि दुर्दर्शः त्वं अस्माभिर्दृष्टः।
Verse 12
इति वै वार्षिकान् मासान् राज्ञा सोऽभ्यर्थित: सुखम् । जनयन् नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थौकसां विभु: ॥ १२ ॥
इति राज्ञा सुखं अभ्यर्थितः स विभुः वार्षिकान् मासान् इन्द्रप्रस्थौकसां नयनानन्दं जनयन् तत्र अवात्सीत्।
Verse 13
एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥ साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत् परवीरहा ॥ १४ ॥
एकदा विजयो वानरध्वजं रथमारुह्य, गाण्डीवं धनुरादाय, अक्षयसायकौ तूणौ च गृहीत्वा; कृष्णेन सह सन्नद्धो महद् विपिनं बहुव्यालमृगाकीर्णं विहर्तुं प्राविशत्।
Verse 14
एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥ साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत् परवीरहा ॥ १४ ॥
एकदा विजयो वानरध्वजं रथमारुह्य, गाण्डीवं धनुरादाय, अक्षयसायकौ तूणौ च गृहीत्वा; कृष्णेन सह सन्नद्धो महद् विपिनं बहुव्यालमृगाकीर्णं विहर्तुं प्राविशत्।
Verse 15
तत्राविध्यच्छरैर्व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् । शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शशशल्लकान् ॥ १५ ॥
तत्रार्जुनः शरैर्व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् । शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शशशल्लकान् अविध्यत् ॥
Verse 16
तान् निन्यु: किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्युपागते । तृट्परीत: परिश्रान्तो बिभत्सुर्यमुनामगात् ॥ १६ ॥
तान् निन्यु: किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्युपागते । तृट्परीतः परिश्रान्तो बिभत्सुर्यमुनामगात् ॥
Verse 17
तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ । कृष्णौ ददृशतु: कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम् ॥ १७ ॥
तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ । कृष्णौ ददृशतु: कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम् ॥
Verse 18
तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् । पप्रच्छ प्रेषित: सख्या फाल्गुन: प्रमदोत्तमाम् ॥ १८ ॥
तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् । पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम् ॥
Verse 19
का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि । मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने ॥ १९ ॥
का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि । मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने ॥
Verse 20
श्रीकालिन्द्युवाच अहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती । विष्णुं वरेण्यं वरदं तप: परममास्थित: ॥ २० ॥
श्रीकालिन्द्युवाच—अहं देवस्य सवितुर्दुहिता; वरं पतिं विष्णुं वरेण्यं वरदं कामये। तदर्थं परमं तप आस्थितास्मि॥२०॥
Verse 21
नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् । तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रय: ॥ २१ ॥
नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम्। तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रयः॥२१॥
Verse 22
कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले । निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम् ॥ २२ ॥
कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले। निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम्॥२२॥
Verse 23
तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् । रथमारोप्य तद् विद्वान् धर्मराजमुपागमत् ॥ २३ ॥
तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम्। रथमारोप्य तद् विद्वान् धर्मराजमुपागमत्॥२३॥
Verse 24
यदैव कृष्ण: सन्दिष्ट: पार्थानां परमाद्भुतम् । कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा ॥ २४ ॥
यदैव कृष्णः सन्दिष्टः पार्थानां परमाद्भुतम्। कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा॥२४॥
Verse 25
भगवांस्तत्र निवसन् स्वानां प्रियचिकीर्षया । अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्यास सारथि: ॥ २५ ॥
भगवान् तत्र किञ्चित्कालं निवसन् स्वजनानां प्रियचिकीर्षया, कदाचिदग्नये खाण्डववनं दातुमिच्छन् श्रीकृष्णोऽर्जुनस्य सारथिरभवत्।
Verse 26
सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्धयान् श्वेतान् रथं नृप । अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यमस्त्रिभि: ॥ २६ ॥
तुष्टोऽग्निर्नृप अर्जुनाय धनुरदात्, श्वेतान् हयान् रथं च; अक्षयौ तूणौ ददौ, अभेद्यं च वर्मास्त्रिभिः।
Verse 27
मयश्च मोचितो वह्ने: सभां सख्य उपाहरत् । यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज्जलस्थलदृशिभ्रम: ॥ २७ ॥
वह्नेर्मोचितो मयदानवः सख्येऽर्जुनेन, तस्मै सभामुपाहरत्; यस्मिन् दुर्योधनस्य जलस्थलदृशिभ्रमोऽभवत्।
Verse 28
स तेन समनुज्ञात: सुहृद्भिश्चानुमोदित: । आययौ द्वारकां भूय: सात्यकिप्रमुखैर्वृत: ॥ २८ ॥
ततः स तेनार्जुनेन समनुज्ञातः, सुहृद्भिश्चानुमोदितः; सात्यकिप्रमुखैर्वृतो भूयो द्वारकां जगाम।
Verse 29
अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यर्त्वृक्ष ऊर्जिते । वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परममङ्गल: ॥ २९ ॥
अथ परममङ्गलो भगवान् सुपुण्ये काले ऋत्वृक्षसूर्यादियोगे च, कालिन्दीमुपयेमे; एवं स्वजनानां परमानन्दं वितन्वन्।
Verse 30
विन्द्यानुविन्द्यावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ । स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम् ॥ ३० ॥
विन्द्यानुविन्द्यौ अवन्त्याधिपती दुर्योधनवशानुगौ। स्वयम्वरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां वरयितुं न्यषेधताम्॥
Verse 31
राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसु: । प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम् ॥ ३१ ॥
राजन्, पितृष्वसुः राजाधिदेव्याः तनयां मित्रविन्दां कृष्णः राज्ञां पश्यतां प्रसह्य हृतवान्॥
Verse 32
नग्नजिन्नाम कौशल्य आसीद् राजातिधार्मिक: । तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप ॥ ३२ ॥
नृप, कौशल्यो नग्नजिन्नाम राजा अतिधार्मिकः आसीत्। तस्य सत्या नाम कन्या देवी नाग्नजिती चाभवत्॥
Verse 33
न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् । तीक्ष्णशृङ्गान् सुदुर्धर्षान् वीर्यगन्धासहान् खलान् ॥ ३३ ॥
सप्त गोवृषान् तीक्ष्णशृङ्गान् सुदुर्धर्षान् वीर्यगन्धासहान् खलान् अजित्वा नृपाः तां वोढुं न शेकुः॥
Verse 34
तां श्रुत्वा वृषजिल्लभ्यां भगवान् सात्वतां पति: । जगाम कौशल्यपुरं सैन्येन महता वृत: ॥ ३४ ॥
वृषजिल्लभ्यां तां श्रुत्वा भगवान् सात्वतां पतिः। महता सैन्येन वृतः कौशल्यपुरं जगाम॥
Verse 35
स कोशलपति: प्रीत: प्रत्युत्थानासनादिभि: । अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दित: ॥ ३५ ॥
स कोशलपतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः । अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दितः ॥
Verse 36
वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । भूयादयं मे पतिराशिषोऽनल: करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रत: ॥ ३६ ॥
वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । भूयादयं मे पतिराशिषोऽनलः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतः ॥
Verse 37
यत्पादपङ्कजरज: शिरसा बिभर्ति श्रीरब्जज: सगिरिश: सहलोकपालै: । लीलातनु: स्वकृतसेतुपरीप्सया य: कालेऽदधत्स भगवान् मम केन तुष्येत् ॥ ३७ ॥
यत्पादपङ्कजरजः शिरसा बिभर्ति श्रीरब्जजः सगिरिशः सहलोकपालैः । लीलातनुः स्वकृतसेतुपरीप्सया यः कालेऽदधत्स भगवान् मम केन तुष्येत् ॥
Verse 38
अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते । आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पक: ॥ ३८ ॥
अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते । आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पकः ॥
Verse 39
श्रीशुक उवाच तमाह भगवान् हृष्ट: कृतासनपरिग्रह: । मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच तमाह भगवान् हृष्टः कृतासनपरिग्रहः । मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥
Verse 40
श्रीभगवानुवाच नरेन्द्र याच्ञा कविभिर्विगर्हिता राजन्यबन्धोर्निजधर्मवर्तिन: । तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम् ॥ ४० ॥
श्रीभगवानुवाच—नरेन्द्र, राजधर्मे स्थितस्य राजन्यस्य याच्ञा कविभिर्निन्दिता। तथापि तव सौहृदमिच्छन् अहं त्वदीयां कन्यां याचे; वयं तु शुल्कं न दद्मः॥
Verse 41
श्रीराजोवाच कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सित: । गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी ॥ ४१ ॥
श्रीराजोवाच—नाथ, त्वत्तोऽन्योऽत्र कन्यायाः वरः कोऽभ्यधिकः? यस्याङ्गे श्रीरनपायिनी वसति, स गुणैकधाम॥
Verse 42
किन्त्वस्माभि: कृत: पूर्वं समय: सात्वतर्षभ । पुंसां वीर्यपरीक्षार्थं कन्यावरपरीप्सया ॥ ४२ ॥
किन्तु अस्माभिः पूर्वं कृतः समयः सात्वतर्षभ—कन्यायाः वरपरीप्सया पुंसां वीर्यपरीक्षार्थम्॥
Verse 43
सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहा: । एतैर्भग्ना: सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजा: ॥ ४३ ॥
सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः। एतैर्भग्नाः सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजाः॥
Verse 44
यदिमे निगृहीता: स्युस्त्वयैव यदुनन्दन । वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रिय:पते ॥ ४४ ॥
यदि मे निगृहीताः स्युः त्वयैव यदुनन्दन, वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रियःपते॥
Verse 45
एवं समयमाकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभु: । आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयैव तान् ॥ ४५ ॥
एतत् समयं श्रुत्वा प्रभुः परिकरं बद्ध्वा, आत्मानं सप्तधा विभज्य, तान् वृषभान् लीलयैव न्यगृह्णात्।
Verse 46
बद्ध्वा तान् दामभि: शौरिर्भग्नदर्पान् हतौजस: । व्यकर्षल्लीलया बद्धान् बालो दारुमयान् यथा ॥ ४६ ॥
तान् दामभिः बद्ध्वा शौरिः भग्नदर्पान् हतौजसः, बद्धान् लीलया व्यकर्षत्—बालो दारुमयान् वृषभान् यथा।
Verse 47
तत: प्रीत: सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मित: । तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधिवत् सदृशीं प्रभु: ॥ ४७ ॥
ततः राजा प्रीतो विस्मितश्च सुतां कृष्णाय ददौ। तां भगवन् प्रभुः विधिवत् सदृशीं प्रत्यगृह्णात्।
Verse 48
राजपत्न्यश्च दुहितु: कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् । लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सव: ॥ ४८ ॥
राजपत्न्यश्च दुहितुः कृष्णं प्रियं पतिं लब्ध्वा परमानन्दं लेभिरे, परमोत्सवश्च जातः।
Verse 49
शङ्खभेर्यानका नेदुर्गीतवाद्यद्विजाशिष: । नरा नार्य: प्रमुदिता: सुवास:स्रगलङ्कृता: ॥ ४९ ॥
शङ्खभेर्यानकाः नेदुः, गीतवाद्यं द्विजाशिषश्च। नरनार्यः प्रमुदिताः सुवासःस्रगलङ्कृताः।
Verse 50
दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद् विभु: । युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम् ॥ ५० ॥ नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान् ॥ ५१ ॥
पारिबर्हरूपेण विभुर्नाग्नजितो नृपः दशधेनुसहस्राणि ददौ, निष्कग्रीवाः सुवाससः युवत्यस्त्रिसाहस्रं च।
Verse 51
दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद् विभु: । युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम् ॥ ५० ॥ नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान् ॥ ५१ ॥
नवनागसहस्राणि ददौ, तेषां शतगुणान् रथान्; रथानां शतगुणान् अश्वान्, अश्वानां शतगुणान् नरान् च प्रददौ।
Verse 52
दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ । स्नेहप्रक्लिन्नहृदयो यापयामास कोशल: ॥ ५२ ॥
दम्पतीं रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ; स्नेहप्रक्लिन्नहृदयो कोशलो नृपतिः प्राययौ।
Verse 53
श्रुत्वैतद् रुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् । भग्नवीर्या: सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृषै: पुरा ॥ ५३ ॥
एतच्छ्रुत्वा भूपाः कन्यकां नयन्तं पथि रुरुधुः; पूर्वं यदुभिर्गोवृषैर्भग्नवीर्याः, तेऽधुना यदुभिः पुनर्भग्नाः।
Verse 54
तानस्यत: शरव्रातान् बन्धुप्रियकृदर्जुन: । गाण्डीवी कालयामास सिंह: क्षुद्रमृगानिव ॥ ५४ ॥
तानस्यतः शरव्रातान् बन्धुप्रियकृदर्जुनो गाण्डीवी कालयामास; सिंहः क्षुद्रमृगानिव।
Verse 55
पारिबर्हमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया । रेमे यदूनामृषभो भगवान् देवकीसुत: ॥ ५५ ॥
पारिबर्हं समुपागृह्य सत्यया सह द्वारकामेत्य, यदूनामृषभो भगवान् देवकीसुतो हृष्टचित्तो रेमे॥
Verse 56
श्रुतकीर्ते: सुतां भद्रां उपयेमे पितृष्वसु: । कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्ण: सन्तर्दनादिभि: ॥ ५६ ॥
श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रां पितृष्वसुः, कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां सन्तर्दनादिभिः, कृष्ण उपयेमे॥
Verse 57
सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् । स्वयंवरे जहारैक: स सुपर्ण: सुधामिव ॥ ५७ ॥
मद्राधिपतेः सुतां लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम्। स्वयंवरे स एको जहार सुपर्णः सुधामिव॥
Verse 58
अन्याश्चैवंविधा भार्या: कृष्णस्यासन् सहस्रश: । भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शना: ॥ ५८ ॥
अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन् सहस्रशः। भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शनाः॥
Frequently Asked Questions
Kuntī articulates the Bhāgavata principle of poṣaṇa: the Lord’s protection operates through His grace, invoked by remembrance (smaraṇa) and relationship. Though Kṛṣṇa is the impartial Supersoul of all, the text emphasizes His special responsiveness to devotees who take shelter of Him, making His ‘remembering’ the devotional way of describing His active guardianship and intervention.
The chapter contrasts attainment-by-effort with attainment-by-grace. Yogic perfection may grant vision of the Lord as Paramātmā, but intimate access to Bhagavān’s personal presence is depicted as bhakti-prasāda—bestowed upon devotees bound to Him by loving service and surrender, as exemplified by the Pāṇḍavas’ familial devotion.
Kālindī is described as the daughter of the sun-god who performs severe penances to obtain Lord Viṣṇu/Kṛṣṇa as her husband, residing in a Yamunā-water mansion until meeting Him. Her account highlights the Bhāgavata motif that sincere vow and single-minded desire for Bhagavān culminate in divine acceptance, integrating ascetic aspiration into household dharma through sacred marriage.
The expansion displays aiśvarya (sovereign divinity) while fulfilling a kṣatriya test of prowess without delay or harm. The episode also functions as a theological sign: the Lord is one yet unlimited, capable of manifesting multiple forms to protect dharma and honor social vows, thereby legitimizing the marriage in the eyes of the royal assembly.
Within the epic kṣatriya context, this is framed as a righteous assertion aligned with the bride’s inclination and the Lord’s dharmic purpose, especially when rival parties obstruct a legitimate choice due to political hostility. The narrative emphasizes that Kṛṣṇa’s actions dismantle adharmic opposition while establishing alliances that support devotee welfare and regional stability.