Adhyaya 38
Akrūra’s Journey to Vraja and His Devotional Vision of Kṛṣṇa and Balarāma
कंसः अक्रूरं दूतत्वेन प्रेषयित्वा कृष्णबलरामौ मथुरां नेतुं आज्ञापयति। अक्रूरो मथुरात् निर्गत्य नन्दमहाराजस्य गोकुलं प्रति याते, मार्गे भक्तिभावनया निमग्नः स्वानर्हतां विलपन् अपि भाग्येन भगवत्कृपया पतिताः अपि प्रभोः पारं प्राप्नुवन्तीति निश्चिनोति। स ब्रह्मशिवलक्ष्म्यादिभिः मुनिभिश्च पूजितयोः भगवतः पदपङ्कजयोः स्तवं करोति, हरिकथायाः पावनशक्तिं तथा समदर्शित्वेऽपि प्रत्युपकारिणं प्रभुं वर्णयति। सायंकाले व्रजं प्राप्य भगवत्पदचिह्नानि दृष्ट्वा तेषां रजसि प्रेमोन्मादेन लुठति। ततः परमसुन्दरौ युवानौ दीप्तिमन्तौ कृष्णबलरामौ पश्यन् उपगम्य दण्डवत्प्रणामं कृत्वा कृष्णेन आलिङ्गितः, बलरामेण च शास्त्रोक्तातिथिसत्कारैः—पादप्रक्षालनासनभोजनादिभिः—सम्मानितः। नन्दः कंसाधीनानां यादवाणां कुशलं पृच्छति; अक्रूरवाक्यस्य तथा मथुरागमनस्य पूर्वपीठिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधुपुर्यां महामति: । उषित्वा रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अक्रूरोऽपि तां रात्रिं मधुपुर्यां महामतिरुषित्वा रथमास्थाय नन्दगोकुलं प्रययौ।
Verse 2
गच्छन्पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे । भक्तिं परामुपगत एवमेतदचिन्तयत् ॥ २ ॥
गच्छन् पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे परां भक्तिमुपगतः; एवमेतदचिन्तयत्।
Verse 3
किं मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तप: । किं वाथाप्यर्हते दत्तं यद्द्रक्ष्याम्यद्य केशवम् ॥ ३ ॥
किं मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः। किं वा अर्चितं किं दत्तं यदद्य केशवं द्रक्ष्यामि॥
Verse 4
ममैतद् दुर्लभं मन्य उत्तम:श्लोकदर्शनम् । विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शूद्रजन्मन: ॥ ४ ॥
अहं विषयात्मा इति मन्ये—मम एतद् उत्तमश्लोकस्य दर्शनं दुर्लभम्; यथा शूद्रजन्मनः ब्रह्मकीर्तनं दुर्लभम्।
Verse 5
मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् । ह्रियमाण: कालनद्या क्वचित्तरति कश्चन ॥ ५ ॥
मा एवम्; मम अधमस्यापि अच्युतदर्शनं स्यादेव। कालनद्याः ह्रियमाणः कश्चन जीवः क्वचित् तीरं तरति।
Verse 6
ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भव: । यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ६ ॥
अद्य मम अमङ्गलं नष्टं, मे भवश्च फलवान् जातः; यतोऽहं भगवतो योगिध्येयाङ्घ्रिपङ्कजं नमस्यामि।
Verse 7
कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुग्रहं द्रक्ष्येऽङ्घ्रिपद्मं प्रहितोऽमुना हरे: । कृतावतारस्य दुरत्ययं तम: पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥ ७ ॥
कंसोऽद्य मे अत्यनुग्रहं कृतवान्—अमुना प्रहितोऽहं हरेः अङ्घ्रिपद्मं द्रक्ष्ये। कृतावतारस्य तस्य दुरत्ययं तमः पूर्वे जनाः नखमण्डलत्विषा अतरन्।
Verse 8
यदर्चितं ब्रह्मभवादिभि: सुरै: श्रिया च देव्या मुनिभि: ससात्वतै: । गोचारणायानुचरैश्चरद्वने यद् गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम् ॥ ८ ॥
यत् पादपङ्कजं ब्रह्मभवादिभिः सुरैः, श्रिया देव्या, मुनिभिः ससात्वतैश्च अर्चितम्; यत् सखिभिः सह गोचारणाय वने चरन्, तदेव गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम्।
Verse 9
द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् । मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगा: ॥ ९ ॥
दक्षिणतो मे मृगाः प्रदक्षिणं चरन्ति; अतः नूनं मुकुन्दस्य मुखं द्रक्ष्यामि—सुकपोलनासिकं, स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनं, गुडालकावृतं मनोहरम्।
Verse 10
अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो भारावताराय भुवो निजेच्छया । लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दृश: ॥ १० ॥
अद्य विष्णोः परमेश्वरस्य लावण्यधाम्नः, निजेच्छया भुवो भारावताराय मनुजत्वमीयुषः, दर्शनं मह्यं स्यात्; तेन मम दृशः फलमञ्जसा सिद्ध्यति।
Verse 11
य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतो: स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रम: । स्वमाययात्मन् रचितैस्तदीक्षया प्राणाक्षधीभि: सदनेष्वभीयते ॥ ११ ॥
स हेतुफलयोः साक्षी सन् अपि ताभ्यां अहंरहितः; स्वतेजसा तमोभिदाभ्रमं अपास्त्य। स्वमायां सृजन् तदीक्षया जीवाः प्राणाक्षधीक्रियासु परोक्षतया तम् अनुभवन्ति।
Verse 12
यस्याखिलामीवहभि: सुमङ्गलै- र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभि: । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत् यास्तद्विरक्ता: शवशोभना मता: ॥ १२ ॥
यस्य गुणकर्मजन्मभिः सुमङ्गलैः वाचो विमिश्राः जगत् प्राणन्ति, शुम्भन्ति, पुनन्ति च; तद्विरक्ताः वाचः तु शवशोभना इव मता:।
Verse 13
स चावतीर्ण: किल सात्वतान्वये स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् । यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥ १३ ॥
स एव ईश्वरः सात्वतान्वये किल अवतीर्णः, स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत्; व्रजे आस्ते यशो वितन्वन्, यदशेषमङ्गलं देवा गायन्ति।
Verse 14
तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुं त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् । रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं द्रक्ष्ये ममासन्नुषस: सुदर्शना: ॥ १४ ॥
अद्याहं नूनं महतां गतिं गुरुं त्रैलोक्यकान्तं नयनानन्दमहोत्सवं, श्रिय ईप्सिताश्रयं तस्य दिव्यरूपं द्रक्ष्यामि; मम जीवनस्य सर्वा उषसः सुदर्शना अभवन्।
Verse 15
अथावरूढ: सपदीशयो रथात् प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये । धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकस: ॥ १५ ॥
अथाहं सपदि रथादवरूढः कृष्णबलरामयोः प्रधानपुंसोश्चरणयुगलं नमस्ये, यत् योगिभिरपि धिया धृतं ध्रुवम्। तयोः सखीन् गोपान् व्रजवासिनश्च सर्वानपि प्रणमामि।
Verse 16
अप्यङ्घ्रिमूले पतितस्य मे विभु: शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् । दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसा प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां नृणाम् ॥ १६ ॥
अप्यहं तस्याङ्घ्रिमूले पतितोऽस्मि चेत्, विभुः शिरसि मे निजहस्तपङ्कजं निधास्यति। स कालभुजङ्गरंहसा प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां नृणां भयमपाकरोति।
Verse 17
समर्हणं यत्र निधाय कौशिक- स्तथा बलिश्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् । यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमं स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ १७ ॥
यत्र हस्ते समर्हणं निधाय पुरन्दरः कौशिको वा तथा बलिश्च जगत्त्रयेन्द्रतामवाप। यद्वा रासविहारे व्रजयोषितां श्रमं स्पर्शेनापानुदत्; तासां मुखस्पर्शात् स हस्तः सौगन्धिकगन्ध्यभूत्।
Verse 18
न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युत: कंसस्य दूत: प्रहितोऽपि विश्वदृक् । योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितं क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥ १८ ॥
न मय्यच्युतोऽरिबुद्धिमुपैष्यति, कंसदूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक्। स हि क्षेत्रज्ञः, अमलेन चक्षुषा बहिरन्तश्चेतस एतदीहितं सर्वमीक्षते।
Verse 19
अप्यङ्घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिं मामीक्षिता सस्मितमार्द्रया दृशा । सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषो वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ १९ ॥
स्मितस्नेहपूर्णया आर्द्रया दृष्ट्या स भगवान् मम पश्येत्, अहं तु तस्य पादमूले कृताञ्जलिरवहितो नमन् स्थितः। तत्क्षणमेव मे समस्तकिल्बिषाणि नश्येयुः, सर्वशङ्का निवर्तेत, ऊर्जिता परमानन्दमुदा च जायेत॥
Verse 20
सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् । आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे बन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यत: ॥ २० ॥
स भगवान् सुहृत्तमं ज्ञातिं च मां मन्यमानो बृहद्भ्यां दोर्भ्यां माम् आलिङ्गिष्यति। तदैव मे देहः पवित्रीभविष्यति, कर्मजन्यः बन्धश्च निःशेषं क्षीयेत॥
Verse 21
लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं मां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवा: । तदा वयं जन्मभृतो महीयसा नैवादृतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ २१ ॥
उरुश्रवसा भगवता परिष्वक्तोऽहं प्रणतः कृताञ्जलिः पुरतः स्थास्यामि। स मां वक्ष्यति—“अक्रूर तात” इति। तदैव मे जन्मसाफल्यं स्यात्; यस्य तु परमेश्वरो नाद्रियते तस्य जन्म धिगस्तु॥
Verse 22
न तस्य कश्चिद् दयित: सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थद: ॥ २२ ॥
न तस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति न च सुहृत्तमो, न च कश्चिद् अप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा। तथापि यथा यथा भक्ताः तं भजन्ते तथा तथा स तेषु प्रेम्णा प्रतिददाति, यथा सुरद्रुमः उपाश्रितानाम् अर्थदः॥
Verse 23
किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तम: स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ । गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतं सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु ॥ २३ ॥
किं च यदूत्तमोऽग्रजो मम शिरोऽवनतस्य कृताञ्जलेः स्मयन् ममाञ्जली गृहीत्वा परिष्वज्य च। ततः स्वगृहं प्रविश्य समस्तसत्कृतिभिः मां सत्करिष्यति, कंसकृतं च स्वबन्धुषु वृत्तान्तं मत्तः सम्प्रक्ष्यते॥
Verse 24
श्रीशुक उवाच इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि । रथेन गोकुलं प्राप्त: सूर्यश्चास्तगिरिं नृप ॥ २४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं पथि सञ्चिन्तयन् श्रीकृष्णं श्वफल्कतनयः। रथेन गोकुलं प्राप्तः, सूर्येऽस्तगिरिं प्रविशति नृप॥
Verse 25
पदानि तस्याखिललोकपाल- किरीटजुष्टामलपादरेणो: । ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि विलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यै: ॥ २५ ॥
गोष्ठे स ददर्श प्रभोः पदानि, येषां पादरेणुं विमलम् अखिललोकपालाः किरीटेषु वहन्ति। तानि च पदानि पद्मयवाद्यङ्कुशचिह्नैर्विलक्षितानि भूमिं कौतुकमयीं चकारुः॥
Verse 26
तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रम: प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षण: । रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत प्रभोरमून्यङ्घ्रिरजांस्यहो इति ॥ २६ ॥
तत्पददर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रमः स प्रेम्णा ऊर्ध्वरोमा अश्रुकलाकुलेक्षणः। रथादवस्कन्द्य तेषु पदेषु लुठन् उवाच—अहो, एषा मम प्रभोः अङ्घ्रिरजा इति॥
Verse 27
देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् । सन्देशाद् यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभि: ॥ २७ ॥
देहभृतां परमः प्रयोजनं ह्येष एव—यः दम्भं भयं शुचं च हित्वा, हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणकीर्तनादिभिः तन्मयतां याति; अक्रूरोऽपि कंससन्देशात् तदनुभूतवान्॥
Verse 28
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
स ददर्श व्रजे कृष्णं रामं च गोदोहनं गतौ। पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ। सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजचिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम्। शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ। पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती। अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ॥ दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया। यथा मारकतशैलो रौप्यश्च कनकाचितौ॥
Verse 29
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
अक्रूरो व्रजे गोदोहनाय गतौ कृष्णरामौ ददर्श। कृष्णः पीताम्बरधरो रामो नीलाम्बरधरो, शरदम्बुरुहेक्षणौ। किशोरौ बृहद्भुजौ—एकः श्यामलः, अन्यः श्वेतः—श्रीनिकेतौ, सुमुखौ सुन्दरवरौ, बलद्विरदविक्रमौ। ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजचिह्निताङ्घ्रिभिः व्रजं शोभयन्तौ, सानुक्रोशस्मितेक्षणौ। स्रग्विणौ वनमालिनौ, पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ, स्नातौ विरजवाससौ। प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगत्पती, जगत्यर्थे स्वांशेन अवतीर्णौ बलकेशवौ। स्वप्रभया दिशो वितिमिरा कुर्वाणौ, यथा मारकतशैलः रौप्यशैलश्च कनकाचितौ।
Verse 30
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ। अक्रूरः तौ कृष्णरामौ ददर्श—करुणया सस्मितं चक्षुः प्रसार्य दिशो विलोकयन्तौ, पादचिह्नैः गोपभूमिं विभूषयन्तौ।
Verse 31
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ। पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ॥ अक्रूरदृष्टौ तौ प्रभू रत्नहारपुष्पमालाभिरलंकृतौ, शुभगन्धैः समनुलिप्तौ, स्नानशुद्धौ, निर्मलवस्त्रधारिणौ बभूवतुः।
Verse 32
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती। अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ॥ आद्यौ परमपुरुषौ, जगत्कारणौ जगदीश्वरौ, पृथिव्याः हिताय स्वांशेन बलरामकेशवरूपेण अवतीर्णौ तौ अक्रूरः ददर्श।
Verse 33
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया। यथा मारकतः शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ॥ हे राजन् परीक्षित, स्वप्रभया दिशां तमो निवारयन्तौ तौ, कनकाचितौ मारकतशैलरौप्यशैलाविव बभूवतुः।
Verse 34
रथात्तूर्णमवप्लुत्य सोऽक्रूर: स्नेहविह्वल: । पपात चरणोपान्ते दण्डवद् रामकृष्णयो: ॥ ३४ ॥
अक्रूरः स्नेहविह्वलः शीघ्रं रथात् अवप्लुत्य रामकृष्णयोः चरणोपान्ते दण्डवत् पपात।
Verse 35
भगवद् दर्शनाह्लादबाष्पपर्याकुलेक्षण: । पुलकाचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात्स्वाख्याने नाशकन्नृप ॥ ३५ ॥
भगवद्दर्शनानन्दबाष्पैः पर्याकुललोचनः, पुलकिताङ्गः; औत्कण्ठ्याद् आत्मपरिचयं वक्तुं नाशकत्, हे नृप।
Verse 36
भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना । परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीत: प्रणतवत्सल: ॥ ३६ ॥
भगवान् तम् अक्रूरम् अभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना समीपम् आकृष्य प्रीत्या परिरेभे, स हि प्रणतवत्सलः।
Verse 37
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना: । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनत्सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥ पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
सङ्कर्षणो महामना: प्रणतं तम् उपगुह्य पाणिना पाणी गृहीत्वा, अनुजेन सह तं गृहम् अनयत्।
Verse 38
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना: । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनत्सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥ पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
ततः तस्मै स्वागतं पृष्ट्वा वरासनं निवेद्य, विधिवत् पादौ प्रक्षाल्य मधुपर्कं (क्षीरमधुसंयुक्तम्) आदरात् अहरत्।
Verse 39
निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृत: । अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभु: ॥ ३९ ॥
निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृत: । अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभु: ॥ ३९ ॥
Verse 40
तस्मै भुक्तवते प्रीत्या राम: परमधर्मवित् । मखवासैर्गन्धमाल्यै: परां प्रीतिं व्यधात्पुन: ॥ ४० ॥
तस्मै भुक्तवते प्रीत्या राम: परमधर्मवित् । मखवासैर्गन्धमाल्यै: परां प्रीतिं व्यधात्पुन: ॥ ४० ॥
Verse 41
पप्रच्छ सत्कृतं नन्द: कथं स्थ निरनुग्रहे । कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावय: ॥ ४१ ॥
पप्रच्छ सत्कृतं नन्द: कथं स्थ निरनुग्रहे । कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावय: ॥ ४१ ॥
Verse 42
योऽवधीत्स्वस्वसुस्तोकान्क्रोशन्त्या असुतृप्खल: । किं नु स्वित्तत्प्रजानां व: कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥
योऽवधीत्स्वस्वसुस्तोकान्क्रोशन्त्या असुतृप्खल: । किं नु स्वित्तत्प्रजानां व: कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥
Verse 43
इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजित: । अक्रूर: परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥
इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजित: । अक्रूर: परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥
Frequently Asked Questions
His self-assessment is a classical bhakti-lakṣaṇa: humility (dainya) before Bhagavān. Akrūra contrasts his worldly entanglement with the Lord’s supreme purity to intensify surrender, illustrating that eligibility in bhakti ultimately depends on the Lord’s mercy and the devotee’s taking shelter, not on pride in status or prior merit.
Akrūra describes the feet as worshiped by devas and sages and as the means by which souls cross the darkness of saṁsāra—symbolized by the effulgence of the toenails and the sanctifying dust. The narrative then enacts this theology when Akrūra physically embraces the dust of the footprints, showing that reverence (pāda-sevā) and remembrance culminate in purification and fearlessness.
It refers to Bhagavān as the transcendent kṣetrajña—aware of prakṛti’s operations without being conditioned by them. The implication is that the jīva’s indirect perception through senses and prāṇa is incomplete, while direct devotion to the Lord (who dispels confusion by internal potency) grants clarity and spiritual certainty.
It asserts a Bhāgavata aesthetic and ethical principle: speech gains life, beauty, and purifying power when aligned with īśānukathā (glorification of the Lord’s qualities, acts, and descents). Eloquence devoid of divine reference may appear ornamented but lacks the animating purpose of human speech—awakening devotion and auspiciousness.
Balarāma models dharma through atithi-sevā: welcoming, washing feet, offering seating, milk with honey, food, and gifts. Theologically, it shows Bhagavān’s affectionate reception of a surrendered devotee and narratively it confirms Akrūra’s meditation that the Lord reciprocates with devotion, even when one arrives as an apparent messenger of an enemy.