Adhyaya 31
Gopī-gīta: The Song of the Gopīs in Separation (Viraha-bhakti)
रासलीलानन्तरं नृत्यमण्डलात् श्रीकृष्णे तिरोभूते गोप्यः विरहविह्वलाः समागत्यैकस्वरेण गोपीगीतं विलपन्ति। तासां पद्येषु दोषारोपणं स्तुतिश्च समन्विते—दर्शनं याचन्ति, पद्मनेत्रस्मितवाणीं प्रशंसन्ति, कालियाघेन्द्रवर्षादिभ्यः रक्षणरूपं पोषणं स्मरन्ति। कृष्णं अन्तर्यामी साक्षी परं त्राता चेति तत्त्वं प्रतिपाद्य मधुररसस्य देहात्मिका तीव्रता प्रकाश्य पद्महस्तपद्मपादौ हृदयव्यथाभेषजं याचन्ति। अयं अध्यायः भगवति आत्मविस्मृतपरतन्त्रतारूपां पराभक्तिं दर्शयति, यत्र दुःखमपि स्मरणवाहनं भवति; तिरोभावोऽपि प्रेमवृद्धिं चित्तैकाग्रतां च जनयन् पुनराविर्भावस्य सेतुमिव भवति।
Shlokas
Verse 1
गोप्य ऊचु: जयति तेऽधिकं जन्मना व्रज: श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका- स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥ १ ॥
गोप्य ऊचुः—जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥
Verse 2
शरदुदाशये साधुजातसत्- सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वध: ॥ २ ॥
शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः ॥
Verse 3
विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भया- दृषभ ते वयं रक्षिता मुहु: ॥ ३ ॥
विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भयादृषभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥
Verse 4
न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥
न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥
Verse 5
विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि न: श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥
हे वृष्णिधूर्य! संसृतेर्भयात् ये तव चरणमीयुषः, तेषां विरचिताभयं तव करसरोरुहं—श्रीकरग्रहम्—कामदं; हे कान्त, तद् अस्माकं शिरसि धेहि।
Verse 6
व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । भज सखे भवत्किङ्करी: स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ६ ॥
हे व्रजजनार्तिहन्! हे वीर! योषितां नाथ! निजजनस्मयध्वंसनस्मित! सखे, अस्मान् भवत्किङ्करीः स्म भज; जलरुहाननं चारु नः दर्शय।
Verse 7
प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु न: कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥
प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम्। फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः, कृन्धि हृच्छयम्॥
Verse 8
मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीर् अधरसीधुनाप्याययस्व न: ॥ ८ ॥
हे पुष्करेक्षण! मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया वयं मुह्यामः। हे वीर, अधरसीधुना भवत्किङ्करीः नः आप्याययस्व।
Verse 9
तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जना: ॥ ९ ॥
तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम्। श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जनाः॥
Verse 10
प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् । रहसि संविदो या हृदिस्पृश: कुहक नो मन: क्षोभयन्ति हि ॥ १० ॥
तव प्रहसितं प्रियं प्रेमवीक्षणं विहरणं च ध्यानमङ्गलम्। रहसि या संविदो हृदिस्पृशस्ताः कुहक, नो मनः क्षोभयन्ति हि॥
Verse 11
चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्कुरै: सीदतीति न: कलिलतां मन: कान्त गच्छति ॥ ११ ॥
व्रजाच्चलसि यदा पशून् चारयन्, नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम्। शिलतृणाङ्कुरैः सीदतीति नः, कलिलतां मनः कान्त गच्छति॥
Verse 12
दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै- र्वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् । घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु- र्मनसि न: स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२ ॥
दिनपरिक्षये नीलकुन्तलैर्वनरुहाननं बिभ्रदावृतम्। घनरजस्वलं दर्शयन् मुहुर्मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि॥
Verse 13
प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । चरणपङ्कजं शन्तमं च ते रमण न: स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥
प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि। चरणपङ्कजं शन्तमं च ते, रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन्॥
Verse 14
सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ १४ ॥
सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम्। इतररागविस्मारणं नृणां, वितर वीर नस्तेऽधरामृतम्॥
Verse 15
अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटि युगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥
यदा भवानह्नि काननं विहरति तदा त्वामपश्यतां त्रुटिरपि युगायते। अपि च कुटिलकुन्तलालङ्कृतं ते श्रीमुखं द्रष्टुमुद्यतानां दृशां पक्ष्मकृद् जडः सुखं बाधते॥
Verse 16
पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवा- नतिविलङ्घ्य तेऽन्त्यच्युतागता: । गतिविदस्तवोद्गीतमोहिता: कितव योषित: कस्त्यजेन्निशि ॥ १६ ॥
पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवानतिविलङ्घ्य तेऽन्त्यच्युतागताḥ। गतिविदस्तव वेणुगीतमोहिताः—कितव! योषितः कस्त्यजेन्निशि॥
Verse 17
रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुर: श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मन: ॥ १७ ॥
रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम्। बृहदुरः श्रियो धाम ते वीक्ष्य मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः॥
Verse 18
व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम् । त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥
व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम्। त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम्॥
Verse 19
यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीता: शनै: प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां न: ॥ १९ ॥
यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु। तेनाटवीमटसि तद्व्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां नः॥
Frequently Asked Questions
In Bhāgavata aesthetics, such speech is a feature of madhura-rasa: intimacy allows loving reproach. The gopīs’ ‘accusation’ intensifies remembrance and expresses exclusive dependence—Kṛṣṇa alone is their life—so the language of complaint functions as heightened devotion, not ordinary disrespect.
Viraha in the Bhāgavata is not mundane loss; it is single-pointed absorption (ekāgratā) where every faculty—memory, speech, and imagination—becomes kṛṣṇa-maya. The gopīs’ song shows that separation can produce continuous nāma-kīrtana, līlā-smaraṇa, and surrender, thereby becoming a potent form of bhakti.
Indirā is Śrī (Lakṣmī), the goddess of fortune. The gopīs declare Vraja supremely blessed because Bhagavān’s appearance sanctifies the land; where Kṛṣṇa is present, Śrī naturally resides. The statement also implies that Vraja’s ‘fortune’ is not material opulence but the presence of prema and divine intimacy.
The lotus feet symbolize refuge (śaraṇāgati) and purification—destroying sins and fear—while the lotus hand signifies grace (anugraha) and protection. In gopī-gīta, these images become ‘medicine’ for the heart’s disease (desire and burning separation), expressing that only divine touch—i.e., renewed relationship with Bhagavān—can restore life.
It teaches that Kṛṣṇa-kathā is the ‘life’ of the afflicted world: heard from realized sages, it removes sinful reactions, grants auspiciousness, and spreads spiritual potency broadly. The verse also elevates the preacher of God’s message as most munificent, aligning with the Bhāgavata’s emphasis on śravaṇa and kīrtana as primary sādhana.