Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
गजेन्द्रस्य ग्रहेण सङ्कटानन्तरं शुकदेवः वर्णयति—अतिदुःखितो गजेन्द्रः धैर्यबुद्ध्या मनः समाहित्य पूर्वजन्मनि इन्द्रद्युम्नत्वे श्रुतं मन्त्रं स्मरति। स वासुदेव-नारायणं प्रति दीर्घां स्तुतिं करोति—प्रभुं जगत्कारणं साक्षिणं च, ‘नेति नेति’ इति वेदान्तनिगमनैः सृष्टेः कारणं आधारं चातीतं च प्रतिपादयन्। देवताराधनस्य परमार्थशरणत्वे न्यूनतां ज्ञात्वा स सर्वोच्चं निरपेक्षं पुरुषोत्तममेव शरणं याचते; अतः देवाः न प्रत्युत्तरं ददति, किन्तु हरिः परमात्मा गरुडारूढः दिव्यायुधैः सह शीघ्रं प्रादुर्भवति। प्रभुमागच्छन्तं दृष्ट्वा गजेन्द्रः पद्मं समर्प्य साष्टाङ्गं नमति। भगवान् अहैतुकीकृपया अवतीर्य गजेन्द्रं ग्राहं च जलात् उद्धृत्य सुदर्शनचक्रेण ग्राहस्य मुखं छित्त्वा गजेन्द्रं मोचयति। एवं अध्यायः ब्रह्म-परमात्म-भगवान्-तत्त्वबोधं कथासमाप्त्या संयोज्य परभागे मोक्षार्थप्रसङ्गं प्रस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—एवं बुद्ध्या व्यवसितः सन् गजेन्द्रः मनः हृदि सम्यक् समाधाय, प्राग्जन्मनि अनुशिक्षितं परमं जाप्यं मन्त्रं जजाप॥
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
श्रीगजेन्द्र उवाच—ॐ नमो भगवते तस्मै यतः एतच्चिदात्मकं देहादि प्रवर्तते। स पुरुषोऽदिबीजः परेशः; तमेव वयं ध्यायेम, तस्मै नमः॥
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
यस्मिन्निदं जगत् प्रतिष्ठितं यतश्चेदं समुत्पन्नं येनेदं धृतं य इदं स्वयम्। योऽस्मात् परस्माच्च परोऽपि तं स्वयम्भुवं परमं पुरुषं शरणं प्रपद्ये॥
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
स्वात्मन्येतदिदं निजमायया क्वचिद् विभातं क्वच तत्तिरोहितम्। अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलः परात्परः स मांऽवतु॥
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु। तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः तस्य पदाम्बुजं शरणं प्रपद्ये॥
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर् जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम्। यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु॥
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः। चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः॥
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
यस्यानादिर्न जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोषौ च विद्येते। तथापि लोकस्य सृष्टि-प्रलय-हेतोः स्वमायया काले काले तान्येव मनुष्यादिरूपेण गृह्णाति। तस्मै परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये, अरूपाय बहुरूपाय, आश्चर्यकर्मणे नमः।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये। अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे॥
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने। नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि॥
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता। नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे॥
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे। निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च॥
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
ये मुक्तात्मानः सदा स्वहृदये त्वां परिभावयन्ति, तेषां त्वं सुलभः; अहं तु आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनादिषु सक्तः, तस्माद् दुष्प्राप्यः। त्वं गुणसङ्गविवर्जितः ज्ञानात्मा परमेश्वरः भगवानेव; तुभ्यं नमो नमः।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
धर्मकामार्थविमुक्तिकामाः ये त्वां भजन्ते, ते स्वेष्टां गतिं त्वत्तो लभन्ते; अन्याश्चाशिषोऽपि ददासि, कदाचिदव्ययं देहमपि। स अদभ्रदयः परमेश्वरः, इदानीन्तनसङ्कटात् तथा संसारबन्धनाच्च मे विमोक्षणं ददातु।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
एकान्तिनः भगवत्प्रपन्नाः ये कञ्चनार्थं न वाञ्छन्ति, ते तस्यात्यद्भुतं सुमङ्गलं चरितं गायन्तः श्रुण्वन्तश्च आनन्दसमुद्रे निमग्ना भवन्ति। तं अक्षरं ब्रह्म परं परेशम्, अव्यक्तम् आध्यात्मिकयोगगम्यम्, अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरम्, अनन्तम् आद्यं परिपूर्णम् अहं स्तौमि नमामि।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
एकान्तिनः भगवत्प्रपन्नाः ये कञ्चनार्थं न वाञ्छन्ति, ते तस्यात्यद्भुतं सुमङ्गलं चरितं गायन्तः श्रुण्वन्तश्च आनन्दसमुद्रे निमग्ना भवन्ति। तं अक्षरं ब्रह्म परं परेशम्, अव्यक्तम् आध्यात्मिकयोगगम्यम्, अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरम्, अनन्तम् आद्यं परिपूर्णम् अहं स्तौमि नमामि।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
यस्य ब्रह्मादयो देवाः वेदाः लोकाश्चराचराः नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या कलया कृताः। यथाग्नेः अर्चिषः सवितुर्गभस्तयः पुनः पुनर्निर्यान्ति संयान्ति च, तथा तस्मादेव गुणसम्प्रवाहः बुद्धिर्मनः इन्द्रियाणि स्थूलसूक्ष्मशरीरसर्गाश्च प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च। स न देवो नासुरो न मर्त्यः न तिर्यङ्, न स्त्री न पुमान् न षण्ढः; न गुणः न कर्म न सत् नासत्—निषेधशेषोऽनन्तः स जयतु।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
नमो नमस्तुभ्यम् असह्यवेगशक्तित्रयाय अखिलधीगुणाय। प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणाम् अनवाप्यवर्त्मने॥
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्या अहंधिया हतम्। तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तम् इतोऽस्म्यहम्॥
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं गजेन्द्रम् उपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः। नैते यदोपससृपुः निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत्॥
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
तं तद्वदार्तम् उपलभ्य जगन्निवासः स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः। छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश् चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः॥
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
सोऽन्तःसरसि उरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम्। उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान् नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते॥
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
तं पीडितं गजेन्द्रं दृष्ट्वा अजः श्रीहरिः सहसा गरुडपृष्ठादवतीर्य कृपया सग्राहं सरसः समुद्धृतवान्। ततः सर्वदेवानां पश्यतां चक्रेण ग्राहस्य मुखं देहात् विच्छिद्य गजेन्द्रं मोचयामास॥
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).