Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—पृथिव्यां प्रतिष्ठितो यज्ञीयः सामाजिकश्च नियमः: शुद्धिः, पितृणां प्रतिष्ठापनम्, गृह-रक्षा, धर्म-न्यायश्च। उपविषयाः—(१) पृथिवी विश्वाधारः धर्मसाक्षिणी च (भूमिसूक्तम्), (२) अग्निना क्षेम–शान्ति-शोधनं रिप्र-दोष-निवारणाय, (३) पितृयज्ञे/श्राद्धे पितॄणां आसन-प्रदानं यमेन सह सौहार्द-स्थापनं च, (४) गृहे अरिष्ट-रोग-यातुधान्यादि-अपसारणं (अपोत्प्रैषिक-प्रयोगाः), (५) राजधर्मे ब्रह्मगवी-रक्षणं तथा द्रव्य-स्वाम्यस्य पवित्रता-परिरक्षणम्।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
भू्मिसूक्तम् अथर्ववेदस्य पृथिव्याः महद् स्तोत्रम्। सा सङ्घटिता ध्रुवा च आधारभूता, या जनान् ओषधीन् सर्वाणि भूतानि च धारयति। तां “हिरण्यवक्षसम्” ओषधीनां धारिणीं च सम्मान्य, विक्षोभकारिणः शक्तीन् शमयति, निवासस्य स्थैर्यं धर्म्यतां च प्रतिष्ठापयति, तथा तस्यां वसतां जनानां कृते श्रीं भूतिं च अवतरयति।
Sukta 2
अयं सूक्तः क्षेम–शान्ति-शुद्धिक्रमः। अत्राग्निः—विशेषतः साङ्कसुक इति नाम्ना—यजमानस्य कर्मधर्मसम्बद्धान् “रिप्रान्” (मलान्) परिमार्ष्टुं, तं च यज्ञियं कर्तुं प्रयुज्यते। अपि च क्रव्यादग्निं मृत्युसम्बद्धं भयानकं विविच्य पितृपथं प्रति प्रेषयति, येन औपशविकं/और्ध्वदेहिकं मलिन्यं जीवतां यज्ञक्षेत्रे पुनर्न न प्रविशेत्। अन्ते शत्रवः प्रतिनिवर्त्यन्ते/अपाक्रियन्ते, अभिप्रेताः पुरुषाः दीर्घायुषा युक्ताः “प्रेष्यन्ते” इति—आयुर्वर्धनं मोक्षश्च निष्पद्यते।
Sukta 3
अथर्ववेदस्य १२.३ सूक्तं श्राद्ध–पितृयज्ञसम्बद्धं सूक्तसमूहः। अस्मिन् पितॄन् स्वदिशि यथास्थानं निषीदयति, हविर्दानस्य देशं प्रतिष्ठापयति, यमेन सह सौमनस्यं याचते—यथा पक्तहविः शर्मणः (रक्षणस्य) मार्गो भवेत्, न तु भयस्य। दिशः, पात्राणि, दर्भासनं, रक्षकांश्च परितः विन्यस्य यज्ञं परिरक्ष्यावरणे निबध्नाति; एवं शोकं मर्त्यतां च नियम्य क्रमबद्धां सन्ततिं करोति—जीवतां दीर्घायुषे, पितॄणां तृप्तये च।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य १२.४ सूक्तं गृह्यापोत्प्रतिकारकं सूक्तम्। अस्मिन् गृहनाशस्य निगूढा हेतवो—अग्निदाहः, द्रव्यापहारः/क्षयः, व्याधयः, पराभिचारः च—नाम्ना लक्षणैश्च प्रकाश्यन्ते, ये च प्रायः अलक्ष्मीप्रभृत्यश्शकुनदोषरूपा अशिवा योषितः तथा दुष्टनिमित्तानि इव व्यक्तीकृताः। तस्य प्रभावो लक्षणैर्निदाननिर्देशे (दुःखं स्वलक्षणैर्नाम्ना आह्वयित्वा) ततः परं बलात् निष्कासने, तथा गोसमृद्धि-दक्षिणा-धर्मानुष्ठानादिषु गृहव्यवस्थायाः सम्यग् पुनः प्रतिष्ठापने च वर्तते। एतत् सूक्तं गृहं, पशून्, बालांश्च परितः रक्षाजालमिव आवृणोति, शकुनान् कर्मणि प्रवर्तनीयान् यज्ञीयप्रतिविधीन् च कृत्वा प्रतिकरोति।
Sukta 5
अथर्ववेदस्य १२.५ सूक्तं राजधर्मविषयकं विधि-रक्षणात्मकं च; अत्र ब्राह्मणस्य ब्रह्मगवी पवित्रा अवध्य-परिग्राह्या च संपत्तिरिति पावनीकृत्य, तस्याः हरणं धर्मतः देवतः च दण्ड्यं पापकर्मेति निरूप्यते। सा गौः ब्रह्मणः सजीव-प्रसार इव—“ब्रह्मणो धनुर्ज्या” इति—प्रतिपाद्यते; अतः तामादातुमिच्छतः शाप-न्यायः प्रवर्तते, येन स अपराधी बहिष्कृतः, दग्धः, मृत्युमुखं नीतश्च भवतीति सूक्तस्य भावः।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.