Adhyaya 30
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting Artha into administrable routines: measurement, classification, inventories, and accountable officers. Chapter 2.30, in this frame, treats the cavalry establishment as a supply-chain and readiness problem. It prescribes (i) biometric/physical standards (e.g., girth measures), (ii) calibrated feeding and medicinal supplementation (grain, pulses, salt, meat-broth, curd, alkalies, beer/milk), (iii) workload-based allowances for long-route fatigue, and (iv) a taxonomy of horses and related animals for appropriate deployment (war-suitable vs non-suitable; grades by provenance). The pragmatic objective is to keep the state’s mobile striking arm continuously serviceable while minimizing fiscal leakage: every ration has a norm, every animal a category, every category a proper task. This strengthens the saptāṅga limb ‘Daṇḍa/Bala (Army)’ while indirectly protecting ‘Kośa (Treasury)’ through controlled expenditure and reduced replacement-losses.
Sutras
Sutra 2
अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश्चावेदयेत् ॥ कZ_०२.३०.०२ ॥
अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश्चावेदयेत्।
Sutra 3
कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभमश्ववाहश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३०.०३ ॥
कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा अश्ववाहः शालायाः मासलाभं चिन्तयेत्।
Sutra 4
अश्वविभवेनायतामश्वायामद्विगुणविस्तारां चतुर्द्वारोपावर्तनमध्यां सप्रग्रीवां प्रद्वारासनफलकयुक्तानां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णां शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०४ ॥
अश्वविभवेनायताम्, अश्वायामद्विगुणविस्ताराम्, चतुर्द्वारोपावर्तनमध्याम्, सप्रग्रीवाम्, प्रद्वारासनफलकयुक्ताम्, वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णां शालां निवेशयेत्।
Sutra 5
अश्वायामचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं सखादनकोष्ठकं समूत्रपुरीषोत्सर्गमेकैकशः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०५ ॥
अश्वायामचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं सखादनकोष्ठकं समूत्रपुरीषोत्सर्गमेकैकशः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत्।
Sutra 6
शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् ॥ कZ_०२.३०.०६ ॥
शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत्।
Sutra 7
वडवावृषकिशोराणामेकान्तेषु ॥ कZ_०२.३०.०७ ॥
वडवावृषकिशोराणामेकान्तेषु।
Sutra 8
वडवायाः प्रजतायास्त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम् ॥ कZ_०२.३०.०८ ॥
वडवायाः प्रजतायाः त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानार्थं दातव्यः।
Sutra 9
अत ऊर्ध्वं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम् ॥ कZ_०२.३०.०९ ॥
अत ऊर्ध्वं दशरात्रं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं च दातव्यम्।
Sutra 10
ततः पुलाको यवसमार्तवश्चाहारः ॥ कZ_०२.३०.१० ॥
ततः पुलाको यवसमार्तवश्च आहारः।
Sutra 11
दशरात्रादूर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश्चाहार आषण्मासात् ॥ कZ_०२.३०.११ ॥
दशरात्रादूर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश्च आहारः, आषण्मासात्।
Sutra 12
ततः परं मासोत्तरमर्धवृद्धिर्यवप्रस्थ आत्रिवर्षात्द्रोण आचतुर्वर्षात् ॥ कZ_०२.३०.१२ ॥
ततः परं मासोत्तरमर्धवृद्धिः—यवप्रस्थः आत्रिवर्षात्, द्रोणः आचतुर्वर्षात्।
Sutra 13
अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः ॥ कZ_०२.३०.१३ ॥
अतः ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः, पूर्णप्रमाणः इव परिगण्यते।
Sutra 14
द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखमुत्तमाश्वस्य पञ्चमुखान्यायामो विंशत्यङ्गुला जङ्घा चतुर्जङ्घ उत्सेधः ॥ कZ_०२.३०.१४ ॥
उत्तमाश्वस्य मुखं द्वात्रिंशदङ्गुलम्; आयामः पञ्चमुखानि; जङ्घा विंशत्यङ्गुला; उत्सेधः चतुर्जङ्घः।
Sutra 15
त्र्यङ्गुलावरं मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१५ ॥
मध्यमावरयोः उत्तमात् त्र्यङ्गुलावरं प्रमाणम्।
Sutra 16
शताङ्गुलः परिणाहः ॥ कZ_०२.३०.१६ ॥
परिणाहः शताङ्गुलः।
Sutra 17
पञ्चभागावरो मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१७ ॥
मध्यमावरयोः पञ्चभागावरो (परिणाहः)।
Sutra 18
उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणामर्धशुष्कमर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश्च पञ्चपलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत्पलिकं रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थं क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुणः प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.३०.१८ ॥
उत्तमाश्वस्य—शालिव्रीहियवप्रियङ्गूनां द्विद्रोणं, अर्धशुष्कम् अर्धसिद्धं वा; अथवा मुद्गमाषयोः पुलाकः। स्नेहस्य प्रस्थः, लवणस्य पञ्चपलम्, मांसस्य पञ्चाशत्पलिकम्, रसस्याढकः; अथवा दध्नः द्विगुणम्। पिण्डक्लेदनार्थं क्षारस्य पञ्चपलम्। प्रतिपानार्थं सुरायाः प्रस्थः, अथवा पयसो द्विगुणम्।
Sutra 19
दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थं स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा ॥ कZ_०२.३०.१९ ॥
दीर्घपथभारक्लान्तानां—खादनार्थं स्नेहस्य प्रस्थः; अनुवासनकर्मणि कुडुबः; नस्यकर्मणि। यवसस्य अर्धभारः, तृणस्य द्विगुणः। षडरत्निपरिक्षेपे पुञ्जीलग्रहे वा (संग्रहः कार्यः)।
Sutra 20
पादावरमेतन्मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.२० ॥
मध्यमावरयोः एतत् पादावरम् (पादेन न्यूनम्)।
Sutra 21
उत्तमसमो रथ्यो वृषश्च मध्यमः ॥ कZ_०२.३०.२१ ॥
रथ्यः उत्तमसमः; वृषश्च मध्यमः (इति मानम्)।
Sutra 22
मध्यमसमश्चावरः ॥ कZ_०२.३०.२२ ॥
(उपयोग्येषु अश्वेषु) शेषा मध्यमः, समः, चावर इति।
Sutra 23
पादहीनं वडवानां पारशमानां च ॥ कZ_०२.३०.२३ ॥
पादहीनं वडवानां पारशमानां च अश्वानां मूल्ये पाददोषे सति न्यूनता क्रियते।
Sutra 24
अतोऽर्धं किशोराणां च ॥ कZ_०२.३०.२४ ॥
अतः मानात् किशोराणां च अर्धं भवति।
Sutra 25
इति विधायोगः ॥ कZ_०२.३०.२५ ॥
इति विधायोगः।
Sutra 26
विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः ॥ कZ_०२.३०.२६ ॥
विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः।
Sutra 27
युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः ॥ कZ_०२.३०.२७ ॥
युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः अश्वाः पिण्डगोचरिकाः स्युः।
Sutra 28
असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानामर्थेन वृषा वडवास्वायोज्याः ॥ कZ_०२.३०.२८ ॥
असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानामर्थेन वृषा वडवास्वायोज्याः।
Sutra 29
प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टवनायुजाः मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः शेषाः प्रत्यवराः ॥ कZ_०२.३०.२९ ॥
प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टवनायुजाः। मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः। शेषाः प्रत्यवराः।
Sutra 30
तेषां तीष्क्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यमौपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.३०.३० ॥
तेषां तीक्ष्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यमौपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत्।
Sutra 31
चतुरश्रं कर्माश्वस्य साम्नाह्यम् ॥ कZ_०२.३०.३१ ॥
चतुरश्रं कर्माश्वस्य साम्नाह्यम्।
Sutra 32
वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश्चाउपवाह्याः ॥ कZ_०२.३०.३२ ॥
अश्वस्योपवाह्याः (प्रधानाः) गतयः—वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश्च।
Sutra 33
तत्राउपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः ॥ कZ_०२.३०.३३ ॥
तेषु वल्गनगतिः—औपवेणुकः, वर्धमानकः, यमकः, आलीढप्लुतः, पृथुगस्त्रिकचाली च—इति भेदैः युक्ता।
Sutra 34
स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर्गतः षोडशमार्गो वा ॥ कZ_०२.३०.३४ ॥
स एव (नियतविहारः) शिरःकर्णविशुद्धः नीचैर्गतः; षोडशमार्गो वा (इति) कथ्यते।
Sutra 35
प्रकीर्णकः प्रकीर्णोत्तरो निषण्णः पार्श्वानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस्त्रितालो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहायतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पाभिकीर्णश्चेति नीचैर्गतमार्गः ॥ कZ_०२.३०.३५ ॥
नीचैर्गतमार्गः—प्रकीर्णकः, प्रकीर्णोत्तरः, निषण्णः, पार्श्वानुवृत्तः, ऊर्मिमार्गः, शरभक्रीडितः, शरभप्लुतः, त्रितालः, बाह्यानुवृत्तः, पञ्चपाणिः, सिंहायतः, स्वाधूतः, क्लिष्टः, श्लिङ्गितः, बृंहितः, पुष्पाभिकीर्णश्च—इति।
Sutra 36
कपिप्लुतो भेकप्लुदेणप्लुतैकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घनः ॥ कZ_०२.३०.३६ ॥
लङ्घनः—कपिप्लुतः, भेकप्लुतः, एणप्लुतः, एकपादप्लुतः, कोकिलसंचार्युरस्यः, बकचारी च—इति।
Sutra 37
काङ्को वारिकाङ्को मायूरोऽर्धमायूरो नाकुलोर्धनाकुलो वाराहोऽर्धवाराहश्चेति धोरणः ॥ कZ_०२.३०.३७ ॥
धोरणः—काङ्कः, वारिकाङ्कः, मायूरः, अर्धमायूरः, नाकुलः, अर्धनाकुलः, वाराहः, अर्धवाराहश्च—इति।
Sutra 38
संज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्रेति ॥ कZ_०२.३०.३८ ॥
‘नारोष्ट्र’ इति संज्ञाप्रतिकारः (रूढ्या/परिभाषया निश्चितः शब्दः)।
Sutra 39
षण्णव द्वादशेति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम् पञ्च योजनान्यर्धाष्टमानि दशेति पृष्ठवाहिनामश्वानामध्वा ॥ कZ_०२.३०.३९ ॥
रथ्यानाम् अश्वानाम् अध्वा षट् नव द्वादशेति योजनानि; पृष्ठवाहिनाम् अश्वानाम् अध्वा पञ्च, अर्धाष्टमानि, दशेति योजनानि।
Sutra 40
विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः ॥ कZ_०२.३०.४० ॥
मार्गाः—विक्रमः, भद्राश्वासः, भारवाह्य इति।
Sutra 41
विक्रमो वल्गितमुपकण्ठमुपजवो जवश्च धाराः ॥ कZ_०२.३०.४१ ॥
विक्रमस्य धाराः—वल्गितम्, उपकण्ठम्, उपजवः, जवश्च।
Sutra 42
बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च सूताः ॥ कZ_०२.३०.४२ ॥
योग्याचार्याः अश्वानां बन्धनोपकरणं प्रतिदिशेयुः; सूताः सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च प्रतिदिशेयुः।
Sutra 43
अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारमृतुविभक्तं चाहारम् ॥ कZ_०२.३०.४३ ॥
अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारं कुर्युः, ऋतुविभक्तं च आहारं नियच्छेयुः।
Sutra 44
सूत्रग्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश्च स्वकर्मभिरश्वानाराधयेयुः ॥ कZ_०२.३०.४४ ॥
सूत्रग्राहकाः, अश्वबन्धकाः, यावसिकाः, विधापाचकाः, स्थानपालकाः, केशकाराः, जाङ्गुलीविदश्च स्वकर्मभिरश्वान् आराधयेयुः।
Sutra 45
कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् ॥ कZ_०२.३०.४५ ॥
कर्मातिक्रमे च एषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात्।
Sutra 46
नीराजनोपरुद्धं वाहयतश्चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४६ ॥
नीराजनोपरुद्धं वाहयतः, चिकित्सकोपरुद्धं वा, द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 47
क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४७ ॥
क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः।
Sutra 48
तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४८ ॥
तदपराधेन वैलोम्ये पशोर्मरणे पत्त्रमूल्यं दण्डः।
Sutra 49
तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषमजाविकं च व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.३०.४९ ॥
तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषमजाविकं च व्याख्यातम्।
Sutra 50
कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥ कZ_०२.३०.५०च्द् ॥
कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम्।
Sutra 51
यात्रादाववसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ कZ_०२.३०.५१च्द् ॥
यात्रायाः आरम्भे, अवसाने, अथवा व्याधौ सति, शान्तिकर्मणि रतः स्यात्।
Frequently Asked Questions
Stable cavalry readiness and reduced animal mortality: standardized feed, supplements, and rest/treatment for fatigue preserve the state’s mobility and shock capacity, preventing costly replacement and ensuring reliable campaign tempo.
This unit itself does not state a specific fine; within the Arthashastra’s superintendent framework, deviation from prescribed measures implies liability for negligence, wastage, and misappropriation—typically punished through fines, restitution, or dismissal under the Aśvādhyakṣa’s audits and the general disciplinary code for adhyakṣas and their staff.