Shloka 5

विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः

Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons

Devanagari script

हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नराधिप।यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणागत:।।1.59.5।।

Transliteration

hastaprāptam ahaṃ manye svargaṃ tava narādhipa |

yas tvaṃ kauśikam āgamya śaraṇyaṃ śaraṇāgataḥ ||1.59.5||

Translation

О царь, я считаю, что небеса уже у тебя в руках, ибо ты пришёл к Каушике — истинному прибежищу для ищущих защиты.

Word by Word

• हस्त-प्राप्तम्: already obtained/in hand
• हस्त-प्राप्तम्: कर्म-विशेषण (qualifier of 'स्वर्गम्')
• Type: Adjective
• Root: हस्त (प्रातिपदिक) + प्राप्त (प्र-आप्/आप्-धातु, क्त; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्तान्त कृदन्त; समासः सप्तमी/तत्पुरुष-भावः (हस्ते प्राप्तम् = 'in hand obtained')

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• मन्ये: I think/consider
• मन्ये: क्रिया (verb)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• स्वर्गम्: heaven
• स्वर्गम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• तव: for you/your
• तव: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• नर-अधिप: O king
• नर-अधिप: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नराणाम् अधिपः)

• यः: who
• यः: सम्बन्ध (relative pronoun; refers to 'त्वम्')
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• कौशिकम्: Kauśika (Viśvāmitra)
• कौशिकम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: कौशिक (प्रातिपदिक; proper noun)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• आगम्य: having approached
• आगम्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: आ-गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); 'having come/reached'

• शरण्यम्: worthy of refuge
• शरण्यम्: कर्म-विशेषण (qualifier of 'कौशिकम्')
• Type: Adjective
• Root: शरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (predicate/object complement)

• शरण-आगतः: one who has taken refuge
• शरण-आगतः: कर्तृ-विशेषण (qualifier of 'त्वम्')
• Type: Adjective
• Root: शरण (प्रातिपदिक) + आगत (आ-गम् धातु, क्त; कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; क्तान्त कृदन्त; समासः द्वितीया-तत्पुरुषः (शरणम् आगतः)

Context

O King! since you have taken refuge in Viswamitra who is the protector of those who resort to him, I think heaven is already within your reach".

Characters & Entities

• Viśvāmitra (Kauśika)
• Triśaṅku
• svarga (heaven)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Śaraṇāgati is presented as a moral bond: when a person sincerely seeks refuge with a righteous protector, the protector’s duty is to uphold and defend that refuge.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra encourages Triśaṅku, saying that by taking refuge in him, Triśaṅku’s ascent to heaven is assured.

Which character virtue is emphasized?

Viśvāmitra’s guardianship (śaraṇyatva) and reliability—his willingness to stand by a supplicant.