Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਮੁੜ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਵਨ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਮ ਸੀ—ਸੁੰਨ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪ ਧਾਰਿਆ? ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਦੱਸੋ।

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਆਏ? ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ?

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣ, ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ।”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

ਹੇ ਰਾਘਵ! ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ‘ਤਥੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

ਹੇ ਪਰਮ ਉਦਾਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਦੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇ।

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੰਡ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੰਡ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁੱਤਰ! ਦੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯਤਨਵਾਨ ਰਹਿ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਦੰਡ ਵਰਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੋਵੇਗਾ—ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਿ-ਸਮਾਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਨੁੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

‘ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜਣਾਂ?’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਾ-ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ।

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੰਡ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੰਡ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, (ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ)।

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਨੀਲ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

ਉਸ ਨੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਨਗਰ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ “ਮਧੁਮੱਤਮ” ਰੱਖਿਆ।

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

ਉਸ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ—ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

ਉਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਦਾ ਰਾਜ ਅਨੇਕ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ।

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

ਮਨੋਹਰ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਮਣੀਯ ਸਮਾਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ; ਉੱਥੇ ਭਾਰਗਵ ਕੁਮਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੰਡ ਨੇ ਉਸ ਅਨੁੱਤਮ, ਸ਼ੁਭ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਚੀ, ਭਰਪੂਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ।

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਵਾਲੀ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਭਰਪੂਰ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀ; ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਪਤਲੀ ਪਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ, ਇਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ, ਯੌਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਸ਼ਪ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਢਲ ਗਿਆ।

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸੁਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਸ਼ੋਭਨੇ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ?”

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

ਤੇਰਾ ਇਹ ਮੁਖ ਕਿੰਨਾ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਭੋਗਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਨਾ ਪਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹਰ ਲਏ ਹਨ; ਹੇ ਸੁਲੋਚਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ। ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਗਤ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

ਇਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲੇ ਉਸ ਕਾਮੀ ਨੂੰ—ਭਾਰਗਵੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕਹੇ।

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

ਇਸ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਜਾਣੋ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਜਾ ਹੈ, ਆਸ਼ਰਮ-ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ।

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਬਣਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਨੰਦਨ।

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਾ! ਤੈਨੂੰ ਐਸੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣੇ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਹੋਰ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

ਧਰਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀਮਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣ।

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁੱਖ ਆਵੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

ਉਸ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ! ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਖੀ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕੇ ਗਏ ਮੇਰੇ ਸਾਹ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

ਤੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਡਰਪੋਕ! ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਹੈ।

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

ਅੰਗ ਨਾਲ ਅੰਗ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਮੂੰਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

ਉਸ ਅਨਰਥੀ ਮਹਾਘੋਰ ਦੁਰਜਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਲੌਟ ਆਇਆ—ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ।

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

ਭਾਰਗਵੀ ਦਿਨ੍ਹ੍ਹੀ ਹੋਈ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮਾਨ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀ।

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

ਫਿਰ ਉਹ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ।

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਹੁਣ ਦਿਨ੍ਹ੍ਹੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਜੋਤਸਨਾ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

ਤਦ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

ਵੇਖੋ, ਇਸ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਦੰਡ ਉਲਟ ਕੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਭਿਆਨਕ ਵਿਪੱਤੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

ਜੋ ਇੱਥੇ ਦਹਕਦੇ ਹਵਨਾਗਨੀ ਦੀ ਲਪਟ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪੁਰਖ ਅਤੁੱਲ ਧੂੜ-ਵਰਖਾ (ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀ) ਨੂੰ ਭੋਗੇਗਾ।

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

ਉਹ ਕੁਕਰਾਜਾ—ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸੇਵਕਾਂ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ—ਪਾਪਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਕੁਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਮਹਾਨ ਧੂੜ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਉਜਾੜ ਦੇਵੇ।

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਨਾਸ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਦੰਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੱਕ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਚਾਨਕ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ।

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਨਿਵਾਸੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।”

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਬੋਲਦੇ ਹੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਯ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਬਾਹਰ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਅਤਿ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੁ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ।”

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਰਜਾ, ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਕਰ।

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

ਨਿਯੋਗ ਸੰਬੰਧੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਗਵੀ ਅਰਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਕਹਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕਰਤੂਤ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸਨੂੰ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

ਹੇ ਵੀਰ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਲੰਘਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਚੌਫੇਰੇ ਪੂਰਨ-ਕੁੰਭ (ਜਲ-ਘੜੇ) ਧਾਰੇ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ (ਅਰਘ੍ਯ) ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਰਚੇ ਹਨ।

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਜਲ-ਤਟ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

ਤਦ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਰਿਵਰ ਉੱਤੇ—ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਇਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਇੱਕ ਉਪਵਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਝੁੰਡ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

ਉਸ ਥਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਵਿਆਘਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਗਿਧ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ।

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

ਫਿਰ ਗਿਧ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪਾਪ ਵੱਲ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉੱਲੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਬੈਠਾ। “ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ” ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਹਨ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੀਂਏ—ਇਹ ਨਿਵਾਸ ਆਖ਼ਿਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

ਗਿਧ ਤੇ ਉੱਲੂ, ਨਵੀਂ ਭੜਕੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਰੰਜਿਸ਼ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਰਾਘਵੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਧ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈਂ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਭੀ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ।

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੱਕਣਾ ਔਖਾ, ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈਂ।

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੈਂ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਯਮ ਹੈਂ। ਖ਼ਿਮਾ ਵਿਚ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ; ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਤੂੰ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈਂ।

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਹੈਂ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਅਡੋਲ, ਅਜਿੱਤ, ਜੇਤੂ, ਅਤੇ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੈਂ।

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

ਸੁਣ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਨਰਪੁੰਗਵ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਲੂਕ ਚੋਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਰਾਚਾਰ ਹੈ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

ਹੇ ਰਾਮ! ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤਕ ਦੰਡ ਤੱਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਗਿਧ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਲੂਕ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੋਮ ਤੋਂ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਯਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

ਹੇ ਰਾਮ! ਰਾਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਰਵਮਯ ਦੇਵ ਹੈਂ, ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਇਣ।

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ‘ਸੋਮਤਾ’—ਚੰਦ੍ਰ ਸਮ ਸ਼ੀਤਲ ਕਿਰਪਾ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦੁੱਖ-ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਯਥਾਵਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਅੰਧਕਾਰ-ਨਾਸਕ ਹੈਂ।

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦਾਤਾ, ਦੰਡਧਾਰੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੈਂ।

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਅਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅੱਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸਾੜਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਭਾਸਕਰ—ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈਂ।

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

ਤੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਕੁਬੇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਪਤਨੀ-ਸ਼੍ਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਧਨ ਅਤੇ ਵੈਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਥਿਰ ਤੇ ਚਲ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

ਹੇ ਰਾਮ! ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਿਸਚਿਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ‘ਯਮ’—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਤੇ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈਂ।

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

ਅਤੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਤੇਰਾ ਉਹ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਉ—ਤੂੰ ਅਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ—

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਨਾਥ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਬਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

ਸਾਡੇ ਲਈ ਭੀ ਤੂੰ ਹੀ ਨਾਥ ਹੈਂ। ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ! ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ: ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੰਛੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਸਾਡਾ ਨਾਥ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੇਰੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਾਲਕ ਦੀ ਘਾਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਪਹਿਲਾਂ ਚਤੁਰਵਿਧ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਿਆ ਇਕ ਗਿਧ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ।

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

ਹੇ ਨਰਪੁੰਗਵ! ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਤਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਚਿਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

ਵਿਸ਼ਟੀ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਰਧਨ, ਅਸ਼ੋਕ, ਧਰਮਪਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ।

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵੀ ਸਚਿਵ ਸਨ—ਮਹਾਤਮਾ, ਨੀਤੀ-ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ।

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ, ਕੁਲੀਂ, ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਾ)।

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

ਗਿਧ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਨੂੰ ਝਗੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਘੂੱਤਮ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਗਿਧ, ਤੂੰ ਕਿੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਹੈ?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“ਜੇ ਤੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੱਸ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਧ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਈ ਸੀ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਨਿਵਾਸ (ਘਰ) ਐਸਾ ਬਣਿਆ।

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

ਫਿਰ ਉੱਲੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ।”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਸਭਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਸੱਚੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਹੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨ।”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਛਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਮਾਣਯੋਗ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਭੈ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਸੱਤ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫੰਦੇ ਕੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੰਦਾ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤਦੋਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ।

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਲੂ ਤਾਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਧ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁৰ্গਤੀ ਜਾਂ ਬੁਰੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਕਹਾਂਗਾ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵੀ।

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਸਮੇਤ—ਜਲ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ।

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

ਫਿਰ ਪੁਨਰਭੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜਲ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਨੇਕ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਮਲ ਵਿੱਚ।

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ; ਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹੋਏ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ—ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ, ਅਤੇ ਗਰਭਜ ਤੇ ਅੰਡਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ।

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਮਧੁ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਟਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਮਹਾਵੀਰਯ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

ਉਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ‘ਮੇਦਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਧ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਝੂਠਾ ਹੈ—ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਪਰਾਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ।

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

ਤਦ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਇਸ ਗਿਧ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਹੈ—ਵੀਰ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ।

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

ਤਦ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਾਦ੍ਯ (ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ) ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਪੂਰਨ-ਸਤਨੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ।

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਤੂੰ ਗਿਧ ਬਣ ਜਾ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਯਾਲੁ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਗਾ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਭਾਗ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸਕ।

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

ਹੇ ਨਰਪੁੰਗਵ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਧਰਤੀਪਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

ਤੁਰੰਤ ਗਿਦੜ-ਸੁਭਾਉ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਨਰਾਧਿਪ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

ਸਾਧੁ, ਹੇ ਰਾਘਵ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਲੂਕ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

ਮੈਂ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਲ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

ਰਾਮ ਕੁੰਭ-ਯੋਨੀ ਮਹਾਤਮਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਫਲ ਅਤੇ ਖਾਣਯੋਗ ਮੂਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

ਉਸ ਨੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਰਸਭਰੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ। ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਅੰਨ ਭੋਗਿਆ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਵੈਰੀ-ਦਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

ਰਘੂੱਤਮ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਘੜੇ-ਜਨਮੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ, ਕਿਰਪਾ-ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

“ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵਾਂਗਾ।” ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਉੱਠੀ।

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਤਪੋਧਨ—ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਭਰੇ—ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹਨ।”

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੈਨੂੰ ਘੋਰ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਹੈਂ।

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਲੋਕ ਤੇਰਾ ਜਸ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਨਿਰਾਤੁਰ, ਨਿਰਵਿਘਨ, ਅਕੁਤੋਭਯ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ।

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

“ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰ; ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।” ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਗਸਤ੍ਯ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਪਸਿਆ-ਧਨ ਹੋਰ ਸਭ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

ਤਦੋਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮੁਨੀ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਰਸਾਏ।

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਰੇਂਦਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਰਾਮ ਨੇ (ਅੱਗੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ)।

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਪੈਦਲ ਹੀ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੁਆਰਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਆਓ, ਹੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਓ!”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“ਮੇਰੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਕੇ (ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ) ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਆਓ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਿਓ।” ਰਾਮ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਹਨ—ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਆਰਪਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਅੱਗੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਘਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦਾ।

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਉਸ ਅਤੁੱਲ ਦਵਿਜ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਰਾਘਵੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੇ ਹੋ—ਮੈਂ ਰਾਜਸੂਯ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਯਜ੍ਞ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸੱਠ ਵੀ।

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਮ-ਵਿਦ ਸੋਮ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਾਸਕ ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣਤਾ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਕਹੋ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਾਧੂ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਟਿਕੀ ਹੈ।”

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਅਮਿਤ-ਵਿਕ੍ਰਮ, ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਅਟੱਲ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ, ਮਹਾਤਮਾ ਜਨ ਤੇਰੀ ਹੀ ਓਰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਵੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ।

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

ਹੇ ਰਾਘਵ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਤੇ ਮਾਰਗ ਬਣਿਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਐਸੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਤੂੰ ਰੋਕੀਂ ਨਾ।

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ—ਹੇ ਮਨੁਜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਸੋਮ ਸੰਬੰਧੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

ਤਾਰਕਾਮਯ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ-ਭਰੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਕਾਮਵਸ਼ ਸੋਮ ਨੇ ਹਰ ਲਿਆ।

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

ਉੱਥੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਨਾਸਕਾਰੀ ਸੀ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ।

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸਾਰੇ ਜਲਚਰ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਰਾਘਵ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

ਆਡੀਬਕ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂਯੁੱਧ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ (ਅਰਥਾਤ ਅਮਾਨਵੀ ਜਾਤਾਂ)…

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

“ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ।” ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ—ਤੇਰੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਹੁਣ ਰੋਕ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

“ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ (ਦੇਵ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਮੇਰੀ ਉਹ ਕੀਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ।