Adhyaya 92
राजधर्मः—प्रमादवर्जनं, दण्डनीतिः, दुर्बलरक्षणम् (Royal Dharma: Vigilance, Just Punishment, Protection of the Vulnerable)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Dharma) — Utathya–Māndhātṛ Discourse
Chapter 92 presents Utathya’s counsel on the king as the pivotal regulator of social stability. The discourse opens with prosperity markers—timely rains and a dharmic ruler—then uses an analogy of cleansing cloth to define the kṣatriya’s role in removing moral defects and administrative disorder. It outlines differentiated duties across varṇas and asserts that the ‘yuga’ is effectively determined by the ruler’s conduct. The chapter warns that royal negligence collapses cāturvarṇya, Vedic practice, and āśrama disciplines, and that an adharmic king becomes a cause of collective decline affecting even animals and livelihoods. A sustained section argues for protecting the ‘weak’ (abala/durbala), emphasizing that harm to the vulnerable rebounds through severe, quasi-transcendent retribution (daiva-kṛta daṇḍa) and social instability. It critiques corruption among royal agents who extract resources improperly, comparing the kingdom to a great tree whose destruction renders dependents homeless. The latter portion enumerates positive royal virtues: equitable distribution, non-contempt, restraint of the arrogant, truthful conduct, honoring ministers and ritual specialists, balancing punishment and favor, and governing with vigilance (apramāda) and cleanliness (śauca). Bhīṣma closes by stating Māndhātṛ followed this rājadharma and urges Yudhiṣṭhira to emulate it for worldly stability and posthumous merit.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को उतथ्य-गीत की धारा में ले जाते हैं—जैसे धोबी को वस्त्र-शोधन का ज्ञान होना चाहिए, वैसे ही समाज के प्रत्येक वर्ण को अपने-अपने कर्म का ज्ञान और आचरण चाहिए। → उपदेश क्रमशः वर्ण-व्यवस्था के कर्म-विभाजन से राजधर्म की ओर मुड़ता है: शूद्र की सेवा-परक वृत्ति, वैश्य का कृषि-व्यापार, क्षत्रिय का दण्डनीति-आश्रित शासन, और द्विजों का ब्रह्मचर्य-तप-मन्त्र-सत्य—इन सबके बीच राजा का दायित्व सबसे व्यापक और जोखिमपूर्ण ठहरता है, क्योंकि उसकी चूक से मर्यादा टूटती है और प्रजा असुरक्षित होती है। → राजधर्म का निर्णायक विधान उभरता है—राजा का धर्म वही है जो राष्ट्र की रक्षा करे, दस्युओं का निवारण करे, संग्राम में विजय दिलाए, और व्यापारियों/शरणागतों की पुत्रवत् रक्षा करते हुए मर्यादा न तोड़े; यही शासन का नैतिक शिखर है। → उतथ्य का उपदेश मान्धाता के उदाहरण से पुष्ट होता है: राजर्षि-सेवित आचार अपनाकर उसने निष्कंटक पृथ्वी पाई; भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि तुम भी मान्धाता की भाँति धर्मपूर्वक पृथ्वी की रक्षा करो और स्वर्गीय पद पाओ।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें उतथ्यगीताविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। अपने-आप बछ। आर: एकनवतितमो<ध्याय: उतथ्यके उपदेशमें धर्मांचरणका महत्त्व और राजाके धर्मका वर्णन उतथ्य उवाच कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिव: । सम्पद् यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजा:,उतथ्य कहते हैं--राजन्! राजा धर्मका आचरण करे और मेघ समयपर वर्षा करता रहे। इस प्रकार जो सम्पत्ति बढ़ती है, वह प्रजावर्गका सुखपूर्वक भरण-पोषण करती है
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬੱਦਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਤਦ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
यो न जानाति हर्तु वा वस्त्राणां रजको मलम् | रक्तानां वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः,यदि धोबी कपड़ोंकी मैल उतारना नहीं जानता अथवा रौँगे हुए वस्त्रोंको धोकर शुद्ध एवं उज्ज्वल बनानेकी कला उसे नहीं ज्ञात है तो उसका होना न होना बराबर है
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਧੋਬੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਾਰਨਾ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਜਾਂ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 3
एवमेतद् द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा । शूद्रश्नतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थित:,इसी प्रकार श्रेष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा चौथे शूद्र वर्णके मनुष्य यदि अपने-अपने पृथक्-पृथक् कर्मोंको जानकर उनमें संलग्न नहीं रहते हैं, तो उनका होना न होना एक-सा ही है
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਚੌਥਾ ਵਰਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗਾ—ਨਿਸ਼ਫਲ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
कर्म शूद्रे कृषिवैंश्ये दण्डनीतिश्न राजनि । ब्रह्मचर्य तपो मन्त्रा: सत्यं चापि द्विजातिषु,शूद्रमें द्विजोंकी सेवा, वैश्यमें कृषि, राजा या क्षत्रियमें दण्डनीति तथा ब्राह्मणोंमें ब्रह्मचर्य, तपस्या, वेदमन्त्र और सत्यकी प्रधानता है
ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ, ਵੈਸ਼ ਲਈ ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਜੀਵਿਕਾ, ਰਾਜਾ (ਖ਼ਤਰੀ) ਲਈ ਦੰਡਨੀਤੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਹਨ।
Verse 5
तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम् | शीलदोषान् विनिर्हर्तु स पिता स प्रजापति:,इनमें जो क्षत्रिय वस्त्रोंकी मैल दूर करनेवाले धोबीके समान चरित्रदोषको दूर करना जानता है, वही प्रजावर्गका पिता और वही प्रजाका अधिपति है
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਖ਼ਤਰੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਦਾਗ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਧੋਬੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹੈ।
Verse 6
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्न भरतर्षभ । राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते,भरतश्रेष्ठ! सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलियुग--ये सब-के-सब राजाके आचरणोंमें स्थित हैं। राजा ही युगोंका प्रवर्तक होनेके कारण युग कहलाता है
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਗ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਯੁੱਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
चातुर्वर्ण्य तथा वेदाश्षातुराश्रम्यमेव च । सर्व प्रमुहते होतद् यदा राजा प्रमाद्यति,जब राजा प्रमाद करता है, तब चारों वर्ण, चारों वेद और चारों आश्रम सभी मोहमें पड़ जाते हैं
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਚਾਤੁਰਵਰਣ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अन्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्न॒ सहदक्षिणा: । सर्व एव प्रमाद्यन्ति यदा राजा प्रमाद्यति,जब राजा प्रमादी हो जाता है, तब गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिणाग्नि--ये तीन अग्नि; ऋक्, साम और यजु--ये तीन वेद एवं दक्षिणाओंके साथ सम्पूर्ण यज्ञ भी विकृत हो जाते हैं
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ, ਆਹਵਨੀਯ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ; ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਃ—ਇਹ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ; ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशक: । धर्मात्मा यः स कर्तास्यादधर्मात्मा विनाशक:,राजा ही प्राणियोंका कर्ता (जीवनदाता) और राजा ही उनका विनाश करनेवाला है। जो धर्मात्मा है, वह प्रजाका जीवनदाता है और जो पापात्मा है, वह उसका विनाश करनेवाला है
ਰਾਜਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ (ਜੀਵਨਦਾਤਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਜੀਵਨਦਾਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
राज्ञो भार्यश्नि पुत्राश्न॒ बान्धवा: सुहृदस्तथा । समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਪੁੱਤਰ, ਬਾਂਧਵ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ—ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
जब राजा प्रमाद करने लगता है, तब उसकी स्त्री, पुत्र, बान्धव तथा सुहृद् सब मिलकर शोक करते हैं ।। हस्तिनो<श्वाश्न गावश्चाप्युष्टा श्वतरगर्द भा: । अधर्मभूते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः,राजाके पापपरायण हो जानेपर उसके हाथी, घोड़े, गौ, ऊँट, खच्चर और गदहे आदि सभी पशु दुःख पाते हैं
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਊਠ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਗਧੇ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਰਮਪਰਾਇਣ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दुर्बलार्थ बल॑ सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते । अबलं तु महद्धूतं यस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्,मान्धाता! कहते हैं कि विधाताने दुर्बल प्राणियोंकी रक्षाके लिये ही बलसम्पन्न राजाकी सृष्टि की है। निर्बल प्राणियोंका महान् समुदाय राजाके बलपर टिका हुआ है
ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ! ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਿਰਬਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਉਸੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 13
यच्च भूतं सम्भजते ये च भूतास्तदन्वया: । अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव,भूपाल! राजा जिन प्राणियोंको अन्न आदि देकर उनकी सेवा करता है और जो प्राणी राजासे सम्बन्ध रखते हैं, वे सब-के-सब उस राजाके अधर्मपरायण होनेपर शोक प्रकट करने लगते हैं
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਰਾਜਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
दुर्बलस्य च यच्चक्षु्मुनेराशीविषस्य च । अविषद्दातमं मन्ये मा सम दुर्बलमासद:,दुर्बल मनुष्य, मुनि और विषधर सर्प--इन सबकी दृष्टिको मैं अत्यन्त दुःसह मानता हूँ; इसलिये तुम किसी दुर्बल प्राणीको न सताना
ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੱਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਾਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਾ ਤੰਗ ਕਰ, ਨਾ ਦਬਾ।
Verse 15
दुर्बलांस्तात बृध्येथा नित्यमेवाविमानितान् । मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयु: सबान्धवम्,तात! तुम दुर्बल प्राणियोंको सदा ही अपमानका पात्र न समझना, दुर्बलोंकी आँखें तुम्हें बन्धु-बान्धवों-सहित जलाकर भस्म न कर डालें, इसके लिये सदा सावधान रहना
ਪੁੱਤਰ! ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਕਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰ। ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ—ਕਿਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित् प्ररोहति । आमूल निर्दहन्त्येव मा सम दुर्बलमासद:,दुर्बल मनुष्य जिसको अपनी क्रोधाग्निसे जला डालते हैं, उसके कुलमें फिर कोई अंकुर नहीं जमता। वे जड़मूलसहित दग्ध कर देते हैं; अतः तुम दुर्बलोंको कभी न सताना
ਜਿਸ ਕੁਲ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ। ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਸਾੜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਸਤਾਉ।
Verse 17
अबलं वै बलाच्छेयो यच्चातिबलवद्धलम् । बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते,निर्बल प्राणी बलवानसे श्रेष्ठ है, क्योंकि जो अत्यन्त बलवान् है, उसके बलसे भी निर्बलका बल अधिक है। निर्बलके द्वारा दग्ध किये गये बलवानका कुछ भी शेष नहीं रह जाता
ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਤਿ-ਤਾਕਤਵਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਾੜਿਆ’ ਗਿਆ ਤਾਕਤਵਰ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
Verse 18
विमानितो हतः क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति । अमानुषकृतत्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्,यदि अपमानित, हताहत तथा गाली-गलौजसे तिरस्कृत होनेवाला दुर्बल मनुष्य राजाको अपने रक्षकके रूपमें नहीं उपलब्ध कर पाता तो वहाँ दैवका दिया हुआ दण्ड राजाको मार डालता है
ਜੇ ਅਪਮਾਨਿਤ, ਘਾਇਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਅਮਾਨਵੀ ਦੰਡ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਡਾਲਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मा सम तात रणे स्थित्वा भुज्जीथा दुर्बलं जनम् । मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाश्रयम्,तात! तुम युद्धमें संलग्न होकर दुर्बल मनुष्यको कर लेनेके द्वारा अपने उपभोगका विषय न बनाना। जैसे आग अपने आश्रयभूत काष्ठको जला देती है, उसी प्रकार दुर्बलोंकी दृष्टि तुम्हें दग्ध न कर डाले
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਬਣਾ। ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ— ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੈਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਈਂਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि पुत्रान् पशून् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसनात्,झूठे अपराध लगाये जानेपर रोते हुए दीन-दुर्बल मनुष्योंके नेत्रोंसे जो आँसू गिरते हैं, वे मिथ्या कलंक लगानेके कारण उन अपराधियोंके पुत्रों और पशुओंका नाश कर डालते हैं
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਂਦਿਆਂ ਜੋ ਹੰਝੂ ਡਿਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਸੇ ਮਿਥਿਆ ਕਲੰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹੰਝੂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु । न हि पापं कृतं कर्म सद्य:ः फलति गौरिव,यदि पापका फल अपनेको नहीं मिला तो वह पुत्रों तथा नाती-पोतोंको अवश्य मिलता है। जैसे पृथ्वीमें बोया हुआ बीज तुरंत फल नहीं देता, उसी प्रकार किया हुआ पाप भी तत्काल फल नहीं देता (समय आनेपर ही उसका फल मिलता है)
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਪੌਤਰ-ਪਰਪੌਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੀਤਾ ਪਾਪਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ— ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਬੀਜ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਹੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति । महान् दैवकृतस्तत्र दण्ड: पतति दारुण:,सताया जानेवाला दुर्बल मनुष्य जहाँ अपने लिये कोई रक्षक नहीं पाता है, वहाँ सतानेवाले पापीको दैवकी ओरसे भयंकर दण्ड प्राप्त होता है
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਜ਼ਾਲਿਮ ਉੱਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव । अभीदक्षणं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृूशा:,जब बाहर गावोंके लोग एक समूह बनाकर भिक्षुकरूपसे ब्राह्मणोंके समान भिक्षा माँगने लगते हैं, तब वैसे लोग एक दिन राजाका विनाश कर डालते हैं
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਦੇਸ ਦੇ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਐਸੇ ਹੀ ਲੋਕ— ਭਿਖਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਕੇ— ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषा: | अनयेनोपवर्तन्ते तद् राज्ञ: किल्बिषं महत्,जब राजाके बहुत-से कर्मचारी देशमें अन्यायपूर्ण बर्ताव करने लगते हैं, तब वह महान् पाप राजाको ही लगता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਕਰਮਚਾਰੀ ਅਨਿਆਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੀ ਸਿਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यदा युक््त्या नयेदर्थान् कामादर्थवशेन वा । कृपणं याचमानानां तद् राज्ञो वैशसं महत्,यदि कोई राजा या राजकीय कर्मचारी दीनतापूर्ण याचना करती हुई प्रजाओंकी उस प्रार्थाको ठुकराकर स्वेच्छासे अथवा धनके लोभवश कोई-न-कोई युक्ति करके उनके धनका अपहरण कर ले तो वह राजाके महान् विनाशका सूचक है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ (ਜਾਂ ਰਾਜਕਰਮਚਾਰੀ) ਕਿਸੇ ਚਾਲ ਨਾਲ—ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਧਨ-ਲੋਭ ਵੱਸ—ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਰੀਬ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਧਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 26
महान् वृक्षो जायते वर्धते च त॑ चैव भूतानि समाश्रयन्ति । यदा वक्षश्छिद्यते दहाते च तदाश्रया अनिकेता भवन्ति,जब कोई महान् वृक्ष पैदा होता और क्रमशः बढ़ता है, तब बहुत-से प्राणी (पक्षी) आकर उसपर बसेरे लेते हैं और जब उस वृक्षको काटा या जला दिया जाता है, तब उसपर रहनेवाले सभी जीव निराश्रय हो जाते हैं
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਦਰੱਖਤ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬੇਆਸਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणा: । तैरेवाधर्मश्वरितो धर्ममोहात् तूर्ण जह्वात् सुकृतं दुष्कृतं च,जब राज्यमें रहनेवाले लोग राजाके गुणोंका बखान करते हुए वैदिक संस्कारोंके साथ उत्तम धर्मका आचरण करते हैं, उस समय राजा पापमुक्त हो जाता है तथा जब वे ही लोग धर्मके विषयमें मोहित हो जानेके कारण अधर्माचरण करने लगते हैं, उस समय राजा शीघ्र ही पुण्यसे हीन हो जाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਾਜਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਅਧਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यत्र पापा ज्ञायमानाक्षरन्ति सतां कलिववंन्दते तत्र राज्ञ: । यदा राजा शास्ति नरानशिष्टां- स्तदा राज्यं वर्धते भूमिपस्य,जहाँ पापी मनुष्य प्रकटरूपसे निर्भय विचरते हैं, वहाँ सत्पुरुषोंकी दृष्टिमें समझा जाता है कि राजाको कलियुगने घेर लिया है; किंतु जब राजा दुष्ट मनुष्योंको दण्ड देता है, तब उसका राज्य सब ओरसे उन्नत होने लगता है
ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੱਜਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਲੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੇਲਗਾਮ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਧਰਤੀ-ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 29
यश्चामात्यान् मानयित्वा यथार्थ मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् | विवर्धते तस्य राष्ट्र नृपस्य भूडुक्ते महीं चाप्यखिलां चिराय,जो राजा अपने मन्त्रियोंका यथार्थरूपसे सम्मान करके उन्हें मन्त्रणा अथवा युद्धके काममें नियुक्त करता है, उसका राज्य दिनोंदिन बढ़ता है और वह चिरकालतक समूची पृथ्वीका राज्य भोगता है
ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਮਸ਼ਵਰੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यच्चापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् | समीक्ष्य पूजयन् राजा धर्म प्राप्नोत्यनुत्तमम्,जो राजा अपने कर्मचारी अथवा प्रजाका पुण्यकर्म देखकर तथा उनकी सुन्दर वाणी सुनकर उन सबका यथायोग्य सम्मान करता है, वह परम उत्तम धर्मको प्राप्त कर लेता है
ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
संविभज्य यदा भूड्क्ते नामात्यानवमन्यते । निहन्ति बलिन दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते,राजा जब उसको यथायोग्य विभाग देकर स्वयं उपभोग करता है, मन्त्रियोंका अनादर नहीं करता है और बलके घमंडमें चूर रहनेवाले दुष्ट पुरुष या शत्रुको मार डालता है, तब उसका यह सब कार्य राजधर्म कहलाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯਥਾਯੋਗ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬਲਵਾਨ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
त्रायते हि यदा सर्व वाचा कायेन कर्मणा । पुत्रस्थापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह मन, वाणी और शरीरके द्वारा सबकी रक्षा करता है और पुत्रके भी अपराधको क्षमा नहीं करता, तब उसका वह बर्ताव भी 'राजाका धर्म” कहा जाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
संविभज्य यदा भुड्क्ते नृपतिर्दुर्बलान् नरान् । तदा भवन्ति बलिन: स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा दुर्बल मनुष्योंको यथावश्यक वस्तुएँ देकर पीछे स्वयं भोजन करता है, तब वे दुर्बल मनुष्य बलवान हो जाते हैं। वह त्याग राजाका धर्म कहा गया है
ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति । यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा समूचे राष्ट्रकी रक्षा करता है, डाकू और लुटेरोंको मार भगाता है तथा संग्राममें विजयी होता है, तब वह सब राजाका धर्म कहा जाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਇਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा | प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते,प्रिय-से-प्रिय व्यक्ति भी यदि क्रिया अथवा वाणीद्वारा पाप करे तो राजाको चाहिये कि उसे भी क्षमा न करे अर्थात् उसे भी यथायोग्य दण्ड दे। जो ऐसा बर्ताव है, वह राजाका धर्म कहलाता है
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰੇ, ਉੱਥੇ ਦੋਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ; ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨਿਰਪੱਖ ਅਣਮਾਫ਼ੀ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 36
यदा शारणिकानू् राजा पुत्रवत् परिरक्षति । भिनत्ति च न मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा व्यापारियोंकी पुत्रके समान रक्षा करता है और धर्मकी मर्यादाको भंग नहीं करता, तब वह भी राजाका धर्म कहलाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦਾ—ਤਾਂ ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यदा5>प्तदक्षिणैर्यज्जैर्यजते श्रद्धयान्वित: । कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह राग और द्वेषका अनादर करके पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञोंद्वारा श्रद्धापूर्वक यजन करता है, तब वह राजाका धर्म कहा जाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਯਥੋਚਿਤ ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु परिमार्जति । हर्ष संजनयन् नृणां स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह दीन, अनाथ और वृद्धोंके आँसू पोंछता है और इस बर्तावद्वारा सब लोगोंके हृदयमें हर्ष उत्पन्न करता है, तब उसका वह सदभाव राजाका धर्म कहलाता है
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਗਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਰਤਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 39
विवर्धयति मित्राणि तथारींश्षापि कर्षति । सम्पूजयति साधूंभश्व॒ स राज्ञो धर्म उच्यते,वह जो मित्रोंकी वृद्धि, शत्रुओंका नाश और साधु पुरुषोंका समादर करता है, उसे राजाका धर्म कहते हैं
ਜਿਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति । पूजयेदतिथीन् भृत्यान् स राज्ञो धर्म उच्यते,राजा जो प्रेमपूर्वक सत्यका पालन करता है, प्रतिदिन भूदान देता है और अतिथियों तथा भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंका सत्कार करता है, वह राजाका धर्म कहलाता है
ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ अस्मिन् लोके परे चैव राजा स प्राप्रुते फलम्,जिसमें निग्रह* और अनुग्रहः दोनों प्रतिष्ठित हों, वह राजा इहलोक और परलोकमें मनोवांछित फल पाता है
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਦੁਸ਼ਟ-ਦਮਨ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ (ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ/ਪੁਰਸਕਾਰ) ਦੋਵੇਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धात: परमेश्वर: । संयच्छन् भवति प्राणानसंयच्छंस्तु पातुक:
ਯਮ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਹੈ ਉਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 43
मान्धाता! राजा दुष्टोंको दण्ड देनेके कारण यम तथा धार्मिकोंपर अनुग्रह करनेके कारण उनके लिये परमेश्वरके समान है। जब वह अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखता है, तब शासनमें समर्थ होता है और जब संयममें नहीं रखता, तब मर्यादासे नीचे गिर जाता है ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च | यदा सम्यक् प्रगृह्नाति स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा ऋत्विकू, पुरोहित और आचार्यका बिना अवहेलनाके सत्कार करके उनको उचित बर्तावके साथ अपनाता है, तब वह राजाका धर्म कहलाता है
ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ! ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਯਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਤੁਲ੍ਯ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਦੋਂ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਿਤ੍ਵਿਕਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषत: । तथा राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत् प्रजा:,जैसे यमराज सभी प्राणियोंपर समानरूपसे शासन करते हैं, उसी प्रकार राजाको भी बिना किसी भेदभावके समस्त प्रजाओंपर विधिपूर्वक नियन्त्रण रखना चाहिये
ਜਿਵੇਂ ਯਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते । स पश्यति च यं धर्म स धर्म: पुरुषर्षभ,पुरुषप्रवर! राजाकी उपमा सब प्रकारसे हजार नेत्रोंवाले इन्द्रसे दी जाती है; अतः राजा जिस धर्मको भलीभाँति समझकर निश्चित कर देता है वही श्रेष्ठ धर्म माना गया है
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
अप्रमादेन शिक्षेथा: क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् भूतानां चैव जिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा
ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ—ਖਿਮਾ, ਬੁੱਧੀ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਮਤਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਅਤੇ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ।
Verse 47
राजन! तुम सावधान होकर क्षमा, विवेक, धृति और बुद्धिकी शिक्षा ग्रहण करो। समस्त प्राणियोंकी शक्ति तथा भलाई-बुराईको भी सदा जाननेकी इच्छा करो ।। संग्रह: सर्वभूतानां दानं च मधुरं वच: । पौरजानपदाश्नैव गोप्तव्यास्ते यथासुखम्,समस्त प्राणियोंको अपने अनुकूल बनाये रखना, दान देना और मीठे वचन बोलना सीखो। नगर और बाहर गाँववाले लोगोंकी तुम्हें इस प्रकार रक्षा करनी चाहिये, जिससे उन्हें सुख मिले
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਖਿਮਾ, ਵਿਵੇਕ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਿਤ-ਅਹਿਤ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ—ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਐਸੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿਣ।
Verse 48
न जात्वदक्षो नृपति: प्रजा: शक्नोति रक्षितुम् | भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम्,तात! जो दक्ष नहीं है, वह राजा कभी प्रजाकी रक्षा नहीं कर सकता; क्योंकि यह राज्यका संचालनरूप अत्यंत दुष्कर कार्य बहुत बड़ा भार है
ਤਾਤ! ਜੋ ਦੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਕਾਜ ਨਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਹੈ।
Verse 49
तदण्डविन्नूषप: प्राज्ञ: शूर: शक्नोति रक्षितुम् । न हि शक््यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा,राज्यकी रक्षा तो वही राजा कर सकता है, जो बुद्धिमान् और शूरवीर होनेके साथ ही दण्ड देनेकी नीतिको भी जानता हो। जो दण्ड देनेसे हिचकता हो, वह नपुंसक और बुद्धिहीन नरेश कदापि राज्यकी रक्षा नहीं कर सकता
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੰਡ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰਪੋਕ, ਨਪੁੰਸਕ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਬੁੱਧੀ ਨਰੇਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 50
अभिरूपै: कुले जातैर्दक्षेर्भक्तिर्बहुशुतैः । सर्वा बुद्धी: परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि,तुम्हें रूपवानू, कुलीन, कार्यदक्ष, राजभक्त एवं बहुज्ञ मन्त्रियोंक साथ रहकर तापसों और आश्रम-वासियोंकी भी सम्पूर्ण बुद्धियों (सारे विचारों) की परीक्षा करनी चाहिये
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁੰਦਰ, ਕੁਲਜਾਤ, ਕਾਰਜ-ਦੱਖ, ਰਾਜ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹੋ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰੋ।
Verse 51
अतत्त्व॑ सर्वभूतानां धर्म वेत्स्यसि वै परम् । स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनड्क्ष्यति,ऐसा करनेसे तुमको सम्पूर्ण भूतोंके परम धर्मका ज्ञान हो जायगा; फिर स्वदेशमें रहो या परदेशमें, कहीं भी तुम्हारा धर्म नष्ट नहीं होगा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਭੂਤ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇਂ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 52
तस्मादर्थाच्च कामाच्च धर्म एवोत्तरो भवेत् । अस्मिल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते,इस तरह विचार करनेसे अर्थ और कामकी अपेक्षा धर्म ही श्रेष्ठ सिद्ध होता है। धर्मात्मा पुरुष इहलोकमें और परलोकमें भी सुख भोगता है
ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਹੀ ਉੱਚਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 53
त्यजन्ति दारान् पुत्रांश्न मनुष्या: परिपूजिता: । संग्रहश्चवैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्ू
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਨਮਾਨਿਤ ਲੋਕ ਵੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲੋ—ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ, ਦਾਨ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ।
Verse 54
अप्रमादश्न शौचं च राज्ञों भूतिकरं महत् | एतेभ्यश्वैव मान्धात: सततं मा प्रमादिथा:
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਮਾਦ (ਸਾਵਧਾਨੀ) ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋ।
Verse 55
यदि मनुष्योंका सम्मान किया जाय तो वे सम्मान-दाताके हितके लिये अपने पुत्रों और स्त्रियोंको भी छोड़ देते हैं। समस्त प्राणियोंको अपने पक्षमें मिलाये रखना, दान देना, मीठे वचन बोलना, प्रमादका त्याग करना तथा बाहर और भीतरसे पवित्र रहना--से राजाका ऐश्वर्य बढ़ानेवाले बहुत बड़े साधन हैं। मान्धाता! तुम इन सब बातोंकी ओरसे कभी प्रमाद न करना ।। अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनो: । नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्,राजाको सदा सावधान रहना चाहिये। वह शत्रुका तथा अपना भी छिद्र देखे और यह प्रयत्न करे कि शत्रु मेरा छिद्र अच्छी तरह न देखने पाये; परंतु यदि शत्रुके छिठ्रों (दुर्बलताओं) का पता लग जाय तो वह उसपर चढ़ाई कर दे
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤਿਆਗਣਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ-ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾ ਕਰ। ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਰਹੇ; ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਛਿਦ੍ਰ (ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ) ਵੇਖੇ। ਉਹ ਯਤਨ ਕਰੇ ਕਿ ਸ਼ਤਰੂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ; ਪਰ ਜੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੇ।
Verse 56
एतद् वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च । राजर्षीणां च सर्वेषां तत् त्वमप्यनुपालय,इन्द्र, यम, वरुण तथा सम्पूर्ण राजर्षियोंका यही बर्ताव है, तुम भी इसका निरन्तर पालन करो
ਇਹੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ), ਯਮ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਲਣ ਕਰ।
Verse 57
तत् कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् । आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमल्नाय पुरुषर्षभ,पुरुषप्रवर महाराज! राजर्षियोंद्वारा सेवित उस आचारका तुम पालन करो और शीघ्र ही प्रकाशयुक्त दिव्य मार्गका आश्रय लो
ਉਤਥ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਗਿਆ ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ।
Verse 58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत । देवर्षिपितृगन्धर्वा: कीर्तयन्ति महौजस:,भारत!+ महातेजस्वी देवता, ऋषि, पितर और गन्धर्व इहलोक और परलोकमें भी धर्मपरायण राजाके यशका गान करते रहते हैं
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 59
भीष्म उवाच स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत । कृतवानविशड्कश्न एक: प्राप च मेदिनीम्,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! उतथ्यके इस प्रकार उपदेश देनेपर मान्धाताने निःशंक होकर उनकी आज्ञाका पालन किया और सारी पृथ्वीका एकछत्र राज्य पा लिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ਜ! ਉਤਥ੍ਯ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕਛਤ੍ਰ ਸਰਬਭੌਮ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 60
भवानपि तथा सम्यड्मान्धातेव महीपते । धर्म कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि,पृथ्वीनाथ! मान्धाताकी ही भाँति तुम भी अच्छी तरह धर्मका पालन करते हुए इस पृथ्वीकी रक्षा करो; फिर तुम भी स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लोगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹੀਪਤਿ! ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ।
Verse 93
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि उतथ्यगीतासु एकनवतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉਤਥ੍ਯ-ਗੀਤਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How a ruler can employ daṇḍa (coercive authority) without sliding into adharmic harm—by aligning enforcement with protection, restraint, and impartial accountability.
Never disregard or injure the vulnerable; failure to protect them invites severe systemic and moral consequences, including destabilization of the polity and retributive ‘daiva-kṛta’ punishment.
Yes: Bhīṣma reports that Māndhātṛ attained success by following Utathya’s rājadharma, and he frames emulation of this conduct as yielding both effective protection of the realm and favorable posthumous attainment.