Adhyaya 56
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Kingly Duties)
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s formal approach to instruction: he bows to Kṛṣṇa (Hṛṣīkeśa), salutes Bhīṣma, and respectfully consults the elders. Yudhiṣṭhira frames kingship as a supreme dharmic burden and requests a specialized exposition of rājadharma, asserting that social order depends upon it as reins guide a horse or an elephant-goad directs a tusker. Bhīṣma opens with invocations to Dharma, Kṛṣṇa, and the brahmins, then outlines foundational royal disciplines: proper reverence to deities and twice-born, sustained effort (utthāna) alongside destiny, composure under setbacks, and truth as the primary basis of trust and success. He recommends balanced temperament—neither perpetual softness nor perpetual severity—likening ideal rule to the sun of spring: luminous yet not scorching. The chapter includes citations attributed to Manu and Uśanas, emphasizing the interdependence and potential friction between brahminical authority and kṣatriya power, and prescribes protection and restrained handling of brahmins even when accused, typically through removal rather than bodily harm. Bhīṣma further warns against excessive informality and jesting with attendants: over-familiarity breeds contempt, indiscipline, corruption, disclosure of counsel, and operational sabotage. Overall, the adhyāya functions as an entry-point charter for ethical governance: truth, measured force, disciplined court culture, and public-spirited self-restraint.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म के पास युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—‘राजाओं का परम धर्म’ जिसे धर्मवेत्ता सर्वोच्च कहते हैं, वह इतना भारी क्यों है, और उसे कैसे साधा जाए? → युधिष्ठिर आग्रह करते हैं कि राजधर्म समस्त जीव-जगत का आश्रय है; अतः उसका ‘विशेष’ वर्णन हो। भीष्म नियमपूर्वक एकाग्र होकर सुनने को कहते हैं और राजधर्म के व्यावहारिक संकट खोलते हैं—राजा के लिए पुरुषार्थ, सत्य, संयम और व्यसनों का त्याग अनिवार्य है; किंतु कोमलता/परिहासशीलता और ढील से राज्य-तंत्र में दोष पनपते हैं। → भीष्म चेताते हैं कि जब राजा मृदु, हर्षशील और अनुशासन-शिथिल होता है, तब अधिकारी/सेवक अधिकार से बाहर जाकर काम को निंदित करते, संतोष नहीं करते, राज-देय हरते, और राजा को ‘डोर से बँधी चिड़िया’ की तरह खेल का विषय बना लेते हैं—यही राजधर्म का कठोर सत्य है: शासन में दया के साथ दंड-नीति का संतुलन टूटते ही व्यवस्था भ्रष्ट हो जाती है। → भीष्म राजधर्म का सार स्थिर करते हैं—राजा को सत्यनिष्ठ, पुरुषार्थी, सतर्क, व्यसन-रहित और अनुशासन-प्रधान होना चाहिए; शासन में ‘संग’ (दोषपूर्ण आसक्ति/अनुचित मेल) से बचना और राज्य-यंत्रणा के सूक्ष्म संकेतों को पहचानना आवश्यक है। → भीष्म की चेतावनी आगे के लिए द्वार खोलती है—राजा को किन-किन उपायों से अमात्य-वर्ग, कर-व्यवस्था और दंड-नीति को शुद्ध रखना चाहिए, इसका विस्तृत विधान अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
अत-#-#क्त षट्पज्चाशत्तमो<5 ध्याय: युधिष्ठटिरके पूछनेपर भीष्मके द्वारा राजधर्मका वर्णन, राजाके लिये पुरुषार्थ और सत्यकी आवश्यकता, ब्राह्मणोंकी अदण्डनीयता तथा राजाकी परिहासशीलता और मृदुतासे प्रकट होनेवाले दोष वैशम्पायन उवाच प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् । अनुमान्य गुरून् सर्वान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिर:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण और भीष्मको प्रणाम करके युधिष्ठिरने समस्त गुरुजनोंकी अनुमति ले इस प्रकार प्रश्न किया इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि षट्पञ्चाशत्तमो<5 ध्याय: ।। ५६ || इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वनें छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६ ॥। हि 7 छा आप >फअटार:-ह > व्यसन अठारह प्रकारके बताये गये हैं। इनमें दस तो कामज हैं, और आठ क्रोधज। शिकार, जूआ, दिनमें सोना, परनिन्दा, स्त्रीसेवन, मद, वाद्य, गीत, नृत्य और मदिरापान--ये दस कामज व्यसन बताये गये हैं। चुगली, साहस, द्रोह, ईर्ष्या, असूया, अर्थदूषण, वाणीकी कठोरता और दण्डकी कठोरता--ये आठ क्रोधज व्यसन कहे गये हैं। सप्तपञ्चाशत्तमोड ध्याय: राजाके धर्मानुकूल नीतिपूर्ण बर्तावका वर्णन भीष्म उवाच नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर । प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
युधिषछिर उवाच राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदु: । महान्तमेतं भारं च मन्ये तद् ब्रूहि पार्थिव,युधिष्ठिर बोले--पितामह! धर्मज्ञ विद्वानोंकी यह मान्यता है कि राजाओंका धर्म श्रेष्ठ है। मैं इसे बहुत बड़ा भार मानता हूँ, अतः भूपाल! आप मुझे राजधर्मका उपदेश कीजिये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਿਤਾਮਹ! ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।”
Verse 3
राजधर्मान् विशेषेण कथयस्व पितामह | सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्म: परायणम्,पितामह! राजधर्म सम्पूर्ण जीवजगत्का परम आश्रय है; अतः आप राजधर्मोंका ही विशेषरूपसे वर्णन कीजिये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੂਹ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹ।
Verse 4
त्रिवर्गों हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव । मोक्षधर्मश्ष विस्पष्ट: सकलो<त्र समाहित:,कुरुनन्दन! राजाके धर्मोमें धर्म, अर्थ और काम तीनोंका समावेश है, और यह स्पष्ट है कि सम्पूर्ण मोक्षधर्म भी राजधर्ममें निहित है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕੌਰਵ! ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਹਿਤ ਹੈ।
Verse 5
यथा हि रश्मयो<श्वस्य द्विरदस्याड्कुशो यथा । नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्,जैसे घोड़ोंको काबूमें रखनेके लिये लगाम और हाथीको वशमें करनेके लिये अकुंश है, उसी प्रकार समस्त संसारको मर्यादाके भीतर रखनेके लिये राजधर्म आवश्यक है; वह उसके लिये प्रग्रह अर्थात् उसको नियन्त्रित करनेमें समर्थ माना गया है
ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਗਾਮ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮੂਹ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਗ੍ਰਹ’—ਅਰਥਾਤ ਨਿਯੰਤਰਕ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
तत्र चेत् सम्प्रमुह्देत धर्मे राजर्षिसेविते । लोकस्य संस्था न भवेत् सर्व च व्याकुलीभवेत्,प्राचीन राजर्षियोंद्वारा सेवित उस राजधर्ममें यदि राजा मोहवश प्रमाद कर बैठे तो संसारकी व्यवस्था ही बिगड़ जाय और सब लोग दुखी हो जायेँ
ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਉਸ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੇ ਰਾਜਾ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 7
उदयन् हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तम: । राजधर्मास्तथालोक्यां निक्षिपन्त्यशुभां गतिम्,जैसे सूर्यदेव उदय होते ही घोर अन्धकारका नाश कर देते हैं, उसी प्रकार राजधर्म मनुष्योंक अशुभ आचरणोंका, जो उन्हें पुण्य लोकोंसे वज्चित कर देते हैं, निवारण करता है
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਧਰਮ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਅਸ਼ੁਭ ਰਾਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तदग्रे राजधर्मान् हि मदर्थे त्वं पितामह । प्रत्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वर:,अतः भरतश्रेष्ठ पितामह! आप सबसे पहले मेरे लिये राजधर्मोका ही वर्णन कीजिये; क्योंकि आप धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾਮਹ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋ।
Verse 9
आगमगमश्न परस्त्वत्त: सर्वेषां न: परंतप । भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवो5भिमन्यते,परंतप पितामह! हम सब लोगोंको आपसे ही शास्त्रोंके उत्तम सिद्धान्तका ज्ञान हो सकता है। भगवान् श्रीकृष्ण भी आपको ही बुद्धिमें सर्वश्रेष्ठ मानते हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਰੰਤਪ ਪਿਤਾਮਹ ਜੀ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਆਗਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
Verse 10
भीष्म उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्राह्मुणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्,भीष्मजीने कहा--महान् धर्मको नमस्कार है। विश्वविधाता भगवान् श्रीकृष्णको नमस्कार है। अब मैं ब्राह्मणोंको नमस्कार करके सनातन धर्मोंका वर्णन आरम्भ करूँगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਧਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान् युधिष्ठिर । निरुच्यमानान् नियतो यच्चान्यदपि वाउ्छसि,युधिष्ठिर! अब तुम नियमपूर्वक एकाग्र हो मुझसे सम्पूर्णरूपसे राजधर्मोंका वर्णन सुनो, तथा और भी जो कुछ सुनना चाहते हो, उसका श्रवण करो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰੇ ਰਾਜਧਰਮ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣ।
Verse 12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञज्जनकाम्यया । देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि,कुरुश्रेष्ठ॒ राजाको सबसे पहले प्रजाका रञ्जन अर्थात् उसे प्रसन्न रखनेकी इच्छासे देवताओं और ब्राह्मणोंके प्रति शास्त्रोक्त विधिके अनुसार बर्ताव करना चाहिये (अर्थात् वह देवताओंका विधिपूर्वक पूजन तथा ब्राह्मणोंका आदर-सत्कार करे)
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
Verse 13
देवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्व कुरूद्वह आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते,कुरुकुलभूषण! देवताओं और ब्राह्मणोंका पूजन करके राजा धर्मके ऋणसे मुक्त होता है और सारा जगत् उसका सम्मान करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਧਰਮ-ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर न हात्थानमृते दैवं राज्ञामर्थ प्रसादयेत्,बेटा युधिष्ठिर! तुम सदा पुरुषार्थके लिये प्रयत्नशील रहना। पुरुषार्थंके बिना केवल प्रारब्ध राजाओंका प्रयोजन नहीं सिद्ध कर सकता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੂੰ ਸਦਾ ਉੱਦਮ-ਰੂਪ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿ। ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਗ੍ਯ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 15
साधारण द्वयं होतद् दैवमुत्थानमेव च । पौरुषं हि परं मन्ये देवं निश्चितमुच्यते,यद्यपि कार्यकी सिद्धिमें प्रारब्ध और पुरुषार्थ--ये दोनों साधारण कारण माने गये हैं, तथापि मैं पुरुषार्थको ही प्रधान मानता हूँ। प्रारब्ध तो पहलेसे ही निश्चित बताया गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਦਮ। ਪਰ ਮੈਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਗ੍ਯ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विपन्ने च समारम्भे संतापं मा सम वै कृथा: । घटस्वैव सदा55त्मानं राज्ञामेष परो नय:,अतः यदि आरम्भ किया हुआ कार्य पूरा न हो सके अथवा उसमें बाधा पड़ जाय तो इसके लिये तुम्हें अपने मनमें दुःख नहीं मानना चाहिये। तुम सदा अपने आपको पुरुषार्थमें ही लगाये रखो। यही राजाओंकी सर्वोत्तम नीति है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਰੱਖ—ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪਰਮ ਨੀਤੀ ਹੈ।
Verse 17
न हि सत्यादृते किंचिद् राज्ञां वै सिद्धिकारकम् | सत्ये हि राजा निरत: प्रेत्य चेह च नन्दति,सत्यके सिवा दूसरी कोई वस्तु राजाओंके लिये सिद्धिकारक नहीं है। सत्यपरायण राजा इहलोक और परलोकमें भी सुख पाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਾਜਾ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् । तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद् विश्वासकारणम्,राजेन्द्र! ऋषियोंके लिये भी सत्य ही परम धन है। इसी प्रकार राजाओंके लिये सत्यसे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा साधन नहीं है, जो प्रजावर्गमें उसके प्रति विश्वास उत्पन्न करा सके
ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਧਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 19
गुणवान् शीलवान् दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रिय: । सुदर्श: स्थूललक्ष्यश्न न भ्रश्येत सदा श्रिय:,जो राजा गुणवान, शीलवान्ू, मन और इन्द्रियोंको संयममें रखनेवाला, कोमलस्वभाव, धर्मपरायण, जितेन्द्रिय, देखनेमें प्रसन्नमुख और बहुत देनेवाला उदारचित्त है, वह कभी राजलक्ष्मीसे भ्रष्ट नहीं होता
ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਣਵਾਨ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਸੰਯਮੀ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਪਰਾਇਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथा: कुरुनन्दन । पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च
ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਜਵ (ਸਰਲਤਾ/ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦ) ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ।
Verse 21
कुरुनन्दन! तुम सभी कार्योंमें सरलता एवं कोमलताका अवलम्बन करना, परंतु नीतिशास्त्रकी आलोचनासे यह ज्ञात होता है कि अपने छिद्र, अपनी मन्त्रणा तथा अपने कार्य-यकौशल--इन तीन बातोंको गुप्त रखनेमें सरलताका अवलम्बन करना उचित नहीं है ।। मृदुर्हि राजा सततं लड्घयो भवति सर्वशः । तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाश्रय,जो राजा सदा सब प्रकारसे कोमलतापूर्ण बर्ताव करने वाला ही होता है, उसकी आज्ञाका लोग उल्लघंन कर जाते हैं, और केवल कठोर बर्ताव करनेसे भी सब लोग उद्विग्न हो उठते हैं; अतः तुम आवश्यकतानुसार कठोरता और कोमलता दोनोंका अवलम्बन करो
ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ; ਪਰ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ—ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਲ’ ਹੋਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ: ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ (ਛਿਦ੍ਰ), ਆਪਣੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ, ਅਤੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਉਦਵਿਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਅਤੇ ਤੀਖ਼ਣਤਾ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ।
Verse 22
अदण्ड्याश्रैव ते पुत्र विप्राश्न ददतां वर । भूतमेतत् परं लोके ब्राह्मणो नाम पाण्डव,दाताओंमें श्रेष्ठ बेटा पाण्डुकुमार युधिष्छिर! तुम्हें ब्राह्मगोंको कभी दण्ड नहीं देना चाहिये; क्योंकि संसारमें ब्राह्मण सर्वश्रेष्ठ प्राणी है
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਡਵ! ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मनुना चैव राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना । धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमहसि,राजेन्द्र! कुरुनन्दन! महात्मा मनुने अपने धर्मशास्त्रोंमें दो श"्लोकोंका गान किया है, तुम उन दोनोंको अपने हृदयमें धारण करो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਮਹਾਤਮਾ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ (ਸਵਧਰਮ) ਬਾਰੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਰਵ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ—ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਨ।
Verse 24
अद्भयोउन्नि््रह्यृत: क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेज: स्वासु योनिषु शाम्यति
ਜਲ ਤੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋ ਤੇਜ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤ—ਯੋਨੀ—ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
“अग्नि जलसे, क्षत्रिय ब्राह्मणसे और लोहा पत्थरसे प्रकट हुआ है। इनका तेज अन्य सब स्थानोंपर तो अपना प्रभाव दिखाता है; परंतु अपनेको उत्पन्न करनेवाले कारणसे टक्कर लेनेपर स्वयं ही शान्त हो जाता है ।। अयो हन्ति यदाश्मानमग्निना वारि हन्यते । ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रय:,“जब लोहा पत्थरपर चोट करता है, आग जलको नष्ट करने लगती है और क्षत्रिय ब्राह्मणसे द्वेष करने लगता है, तब ये तीनों ही दुःख उठाते हैं। अर्थात् ये दुर्बल हो जाते हैं
ਜਦੋਂ ਲੋਹਾ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਤਦ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजा: । भीम ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति समर्चिता:,महाराज! ऐसा सोचकर तुम्हें ब्राह्मणोंको सदा नमस्कार ही करना चाहिये; क्योंकि वे श्रेष्ठ ब्राह्मण पूजित होनेपर भूतलके ब्रह्मको अर्थात् वेदको धारण करते हैं
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਜਾਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਦੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ—ਅਰਥਾਤ ਵੇਦ—ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ।
Verse 27
एवं चैव नरव्यात्र लोकत्रयविघातका: । निग्राह्मा एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदूशा:,पुरुषसिंह! यद्यपि ऐसी बात है, तथापि यदि ब्राह्मण भी तीनों लोकोंका विनाश करनेके लिये उद्यत हो जायेँ तो ऐसे लोगोंको अपने बाहु-बलसे परास्त करके सदा नियमन्त्रणमें ही रखना चाहिये
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਸਦਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा । तौ निबोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप,तात! नरेश्वर! इस विषयमें दो श्लोक प्रसिद्ध हैं, जिन्हें पूर्वकालमें महर्षि शुक्राचार्यने गाया था। महाराज! तुम एकाग्रचित्त होकर उन दोनों श्लोकोंको सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਸਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਨਰેશਵਰ! ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ।
Verse 29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे | निगृह्नीयात् स्वधर्मेण धमपिक्षी नराधिप:,*वेदान्तका पारड्त विद्वान ब्राह्मण ही क्यों न हो; यदि वह शस्त्र उठाकर युद्धमें सामना करनेके लिये आ रहा हो तो धर्मपालनकी इच्छा रखनेवाले राजाको अपने धर्मके अनुसार ही युद्ध करके उसे कैद कर लेना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਜੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੇ—ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਵੇ।
Verse 30
विनश्यमानं धर्म हि योउभिरक्षेत् स धर्मवित् । न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति,“जो राजा उसके द्वारा नष्ट होते हुए धर्मकी रक्षा करता है, वह धर्मज्ञ है। अतः उसे मारनेसे वह धर्मका नाशक नहीं माना जाता। वास्तवमें क्रोध ही उनके क्रोधसे टक्कर लेता है"
ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ-ਹੰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातय: । सापराधानपि हि तान् विषयान्ते समुत्सूजेत्,नरश्रेष्ठ॒ यह सब होनेपर भी ब्राह्मणोंकी तो सदा रक्षा ही करनी चाहिये; यदि उनके द्वारा अपराध बन गये हों तो उन्हें प्राणदण्ड न देकर अपने राज्यकी सीमासे बाहर करके छोड़ देना चाहिये
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦੰਡ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अभिशस्तमपि होषां कृपायीत विशाम्पते । ब्रह्मघ्ने गुरुतल्ये च भ्रूणहत्ये तथैव च,प्रजानाथ! इनमें कोई कलड्कित हो तो उसपर भी कृपा ही करनी चाहिये। ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन, भ्रूणहत्या तथा राजद्रोहका अपराध होनेपर भी ब्राह्मणको देशसे निकाल देनेका ही विधान है--उसे शारीरिक दण्ड कभी नहीं देना चाहिये
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਜੋ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਕਲੰਕਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧ, ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ) ਸਰੀਰਕ ਦੰਡ ਨਹੀਂ, ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
राजद्विषप्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् | विधीयते न शारीरं दण्डमेषां कदाचन,प्रजानाथ! इनमें कोई कलड्कित हो तो उसपर भी कृपा ही करनी चाहिये। ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन, भ्रूणहत्या तथा राजद्रोहका अपराध होनेपर भी ब्राह्मणको देशसे निकाल देनेका ही विधान है--उसे शारीरिक दण्ड कभी नहीं देना चाहिये
ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਰਾਜ-ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਿਕਾਲਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਗੁਰੂਪਤਨੀਗਮਨ, ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਦ੍ਰੋਹ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦਇਆ-ਸੰਯਤ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये । न कोश: परमोडन््यो<स्ति राज्ञां पुरुषसंचयात्,जो मनुष्य ब्राह्मणोंके प्रति भक्ति रखते हैं, वे सबके प्रिय होते हैं। राजाओंके लिये ब्राह्मणके भक्तोंका संग्रह करनेसे बढ़कर दूसरा कोई कोश नहीं है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਐਸੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਧਨ ਦਾ ਢੇਰ ਨਹੀਂ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਹੈ।
Verse 35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिता: । सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्ग सुदुस्तरम्,महाराज! मरु (जलरहित भूमि), जल, पृथ्वी, वन, पर्वत और मनुष्य--इन छः प्रकारके दुर्गोंमें मानवदुर्ग ही प्रधान है। शास्त्रोंके सिद्धान्तको जाननेवाले विद्वान् उक्त सभी दुर्गोमें मानव दुर्गको ही अत्यन्त दुर्लघ्य मानते हैं
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਨਰਦੁਰਗ’—ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ—ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਜਿੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वण्यें विपश्चिता | धर्मात्मा सत्यवाक् चैव राजा रञ्जयति प्रजा:,अतः विद्वान राजाको चारों वर्णोॉपर सदा दया करनी चाहिये, धर्मात्मा और सत्यवादी नरेश ही प्रजाको प्रसन्न रख पाता है
ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਦਇਆ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਰੇਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ—ਅਰਥਾਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ—ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुत्र समन््ततः । अधर्मो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुज्जर:
ਅਤੇ, ਪੁੱਤਰ! ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਤੂ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਾਥੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿਧਰ ਮਰਜ਼ੀ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Verse 38
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ।
Verse 39
क्षममाण्ं नृपं नित्यं नीच: परिभवेज्जन: । हस्तियन्ता गजस्यैव शिर एवारुरुक्षति,“नीच मनुष्य क्षमाशील राजाका सदा उसी प्रकार तिरस्कार करते रहते हैं, जैसे हाथीका महावत उसके सिरपर ही चढ़े रहना चाहता है”
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੀਚ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵਤ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਧਮ ਮਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰਜੀ ਸ਼ਾਸਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो नैव भवेन्नूप: । वासन्तार्क इव श्रीमान् न शीतो न च घर्मद:,जैसे वसन््त ऋतुका तेजस्वी सूर्य न तो अधिक ठंडक पहुँचाता है और न कड़ी धूप ही करता है, उसी प्रकार राजाको भी न तो बहुत कोमल होना चाहिये और न अधिक कठोर ही
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਾਸਕ ਨਾ ਤਾਂ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਠੋਰ ਬਣੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਨਾ ਅਤਿ ਠੰਡ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਤਪਸ਼—ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੁਭਾਉ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਪਰ ਨਿਰਦਈ ਨਹੀਂ; ਕੋਮਲ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि । परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यश:,महाराज! प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और अताम--इन चारों प्रमाणोंके द्वारा सदा अपने-परायेकी पहचान करते रहना चाहिये
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ, ਉਪਮਾਨ ਅਤੇ ਆਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਇਹ ਪਰਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਪਰਾਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਿਰਣੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਆਚਰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण । न चैव न प्रयुड्जीत सड़ूं तु परिवर्जयेत्,प्रचुर दक्षिणा देनेवाले नरेश्वर! तुम्हें सभी प्रकारके व्यसनोंको- त्याग देना चाहिये; परंतु साहस आदिका भी सर्वथा प्रयोग न किया जाय, ऐसी बात नहीं है (क्योंकि शत्रुविजय आदिके लिये उसकी आवश्यकता है): अत: सभी प्रकारके व्यसनोंकी आसक्तिका परित्याग करना चाहिये
ਹੇ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਅਸਨ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਲਤਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਨਾ ਜਾਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੈ ਆਦਿ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਵਿਅਸਨਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਯੋਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ।
Verse 43
लोकस्य व्यसनी नित्यं परिभूतो भवत्युत | उद्वेजयति लोकं च यो5तिद्वेषी महीपति:,व्यसनोंमें आसक्त हुआ राजा सदा सब लोगोंके अनादरका पात्र होता है और जो भूपाल सबके प्रति अत्यन्त द्वेष रखता है, वह सब लोगोंको उद्देगयुक्त कर देता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਵਿਕਾਰਾਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਪਤੀ ਹੋਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿਅਧਿਕ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा । कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते,महाराज! राजाका प्रजाके साथ गर्भिणी स्त्रीका-सा बर्ताव होना चाहिये। किस कारणसे ऐसा होना उचित है, यह बताता हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਸਹਧਰਮਣੀ ਵਾਂਗ—ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ—ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨੀਤੀ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Verse 45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसो5नुगम् । गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्पसंशयम्,जैसे गर्भवती स्त्री अपने मनको अच्छे लगने-वाले प्रिय भोजन आदिका भी परित्याग करके केवल गर्भस्थ बालकके हितका ध्यान रखती है, उसी प्रकार धर्मात्मा राजाको भी चाहिये कि नि:संदेह वैसा ही बर्ताव करे। कुरुश्रेष्ठ) राजा अपनेको प्रिय लगनेवाले विषयका परित्याग करके जिसमें सब लोगोंका हित हो वही कार्य करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਰਭਸਥ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸੰਦਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मनिवर्तिना । स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद् यलल्लोकहितं भवेत्,जैसे गर्भवती स्त्री अपने मनको अच्छे लगने-वाले प्रिय भोजन आदिका भी परित्याग करके केवल गर्भस्थ बालकके हितका ध्यान रखती है, उसी प्रकार धर्मात्मा राजाको भी चाहिये कि नि:संदेह वैसा ही बर्ताव करे। कुरुश्रेष्ठ) राजा अपनेको प्रिय लगनेवाले विषयका परित्याग करके जिसमें सब लोगोंका हित हो वही कार्य करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਉਂ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
न संत्याज्यं च ते धैर्य कदाचिदपि पाण्डव । धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न भयं विद्यते क्वचित्,पाण्डुनन्दन! तुम्हें कभी भी धैर्यका त्याग नहीं करना चाहिये। जो अपराधियोंको दण्ड देनेमें संकोच नहीं करता और सदा धैर्य रखता है, उस राजाको कभी भय नहीं होता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧੀਰਜ ਨਾ ਛੱਡੀਂ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਧੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थ वदतां वर । कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृूणु,वक्ताओंमें श्रेष्ठ राजसिंह! तुम्हें सेवकोंके साथ अधिक हँसी-मजाक नहीं करना चाहिये; इसमें जो दोष है, वह मुझसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜਸਿੰਹ! ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਸਾ‑ਮਜ਼ਾਕ ਤੇ ਪਰਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਅਤਿ‑ਘਨਿਸ਼ਠਤਾ ਵਿਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 49
अवमन्यन्ति भर्तारें संघर्षादुपजीविन: । स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लंघयन्ति च तद्गबच:,राजासे जीविका चलानेवाले सेवक अधिक मुँहलगे हो जानेपर मालिकका अपमान कर बैठते हैं। वे अपनी मर्यादामें स्थिर नहीं रहते और स्वामीकी आज्ञाका उल्लंघन करने लगते हैं
ਜੋ ਪਰਾਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ‑ਪਰਚੇ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਧਿੱਠ ਹੋ ਕੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 50
प्रेष्प्माणा विकल्पन्ते गुह्मां चाप्पनुयुञ्जते । अयाच्य॑ चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च,वे जब किसी कार्यके लिये भेजे जाते हैं तो उसकी सिद्धिमें संदेह उत्पन्न कर देते हैं। राजाकी गोपनीय त्रुटियोंको भी सबके सामने ला देते हैं। जो वस्तु नहीं माँगनी चाहिये उसे भी माँग बैठते हैं, तथा राजाके लिये रक्खे हुए भोज्य पदार्थोंको स्वयं खा लेते हैं
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੰਗ ਅੜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੀ ਉਘਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੰਗ ਬੈਠਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਭੋਜਨ ਵੀ ਆਪ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 51
क्रुश्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिपायाधितिष्ठते । उत्कोचैर्वज्चनाभि श्र कार्याण्यनुविहन्ति च,राज्यके अधिपति भूपालको कोसते हैं, उनके प्रति क्रोधसे तमतमा उठते हैं; घूस लेकर और धोखा देकर राजाके कार्योमें विघ्न डालते हैं
ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
जर्जर चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकै: । स्त्रीरक्षिभिश्व सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च,वे जाली अज्ञापत्र जारी करके राजाके राज्यको जर्जर कर देते हैं। रनवासके रक्षकोंसे मिल जाते हैं अथवा उनके समान ही वेशभूषा धारण करके वहाँ घूमते फिरते हैं
ਨਕਲੀ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਭੇਸਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਕੇ ਜਰਜਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ । निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्बच:,राजाके पास ही मुँह बाकर जँभाई लेते और थूकते हैं, नृपश्रेष्ठ! वे मुँहलगे नौकर लाज छोड़कर मनमानी बातें बोलते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਥੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੁਲ-ਮਿਲੇ ਨੌਕਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 54
हयं वा दन्तिनं वापि रथं वा नृपसत्तम | अभिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ,नूपशिरोमणे! परिहासशील कोमलस्वभाववाले राजाको पाकर सेवकगण उसकी अवहेलना करते हुए उसके घोड़े, हाथी अथवा रथको अपनी सवारीके काममें लाते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸੁਭਾਵੋਂ ਨਰਮ, ਢਿੱਲਾ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਸੇਵਕ ਉਸਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
Verse 55
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वनें युधिष्ठिरको आश्वासनविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ,इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुष्टचेष्टितम् । इत्येवं सुह्दो वाचं वदन्ते परिषद्गता:
“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਵਰਤਾਵ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੈ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 56
आम दरबारमें बैठकर दोस्तोंकी तरह बराबरीका बर्ताव करते हुए कहते हैं कि 'राजन! आपसे इस कामका होना कठिन है, आपका यह बर्ताव बहुत बुरा है” ।। क्रुद्धे चास्मिन् हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिता: । संघर्षशीलाश्न तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्,इस बातसे यदि राजा कुपित हुए तो वे उन्हें देखकर हँस देते हैं और उनके द्वारा सम्मानित होनेपर भी वे धृष्ट सेवक प्रसन्न नहीं होते। इतना ही नहीं, वे सेवक परस्पर स्वार्थ- साधनके निमित्त राजसभामें ही राजाके साथ विवाद करने लगते हैं
ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਦਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਧਿੱਠ ਸੇਵਕ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਉਹ ਝਗੜਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਤਕਰਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 57
विस्नंसयन्ति मन्त्र च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्,राजकीय गुप्त बातों तथा राजाके दोषोंको भी दूसरों पर प्रकट कर देते हैं। राजाके आदेशकी अवहेलना करके खिलवाड़ करते हुए उसका पालन करते हैं
ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਰਕਰਮ ਵੀ ਉਘਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੇ, ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਹੰਸੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 58
अलंकारे च भोज्ये च तथा स्नानानुलेपने । हेलनानि नरव्याप्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वत:,पुरुषसिंह! राजा पास ही खड़ा-खड़ा सुनता रहता है निर्भय होकर उसके आभूषण पहनने, खाने, नहाने और चन्दन लगाने आदिका मजाक उड़ाया करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹ! ਰਾਜਾ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣ, ਭੋਜਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲੇਪਨ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ-ਖੜ੍ਹਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
निन्दन्ते स्वानधीकारान् संत्यजन्ते च भारत । न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च,भारत! उनके अधिकारमें जो काम सौंपा जाता है, उसको वे बुरा बताते और छोड़ देते हैं। उन्हें जो वेतन दिया जाता है, उससे वे संतुष्ट नहीं होते हैं और राजकीय धनको हड़पते रहते हैं
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵੇਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਹੜਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा । अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्वैव वदन्त्युत,जैसे लोग डोरेमें बँधी हुई चिड़ियाके साथ खेलते हैं, उसी प्रकार वे भी राजाके साथ खेलना चाहते हैं और साधारण लोगोंसे कहा करते हैं कि “राजा तो हमारा गुलाम है!
ਜਿਵੇਂ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪੰਛੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਰਾਜਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸਾਡਾ ਦਾਸ ਹੈ।”
Verse 61
एते चैवापरे चैव दोषा: प्रादुर्भवन्त्युत । नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर,युधिष्ठि! राजा जब परिहासशील और कोमल-स्वभावका हो जाता है, तब ये ऊपर बताये हुए तथा दूसरे दोष भी प्रकट होते हैं
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ-ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਪਰਿਹਾਸ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler can exercise coercive authority (daṇḍa) without collapsing into either permissive softness that invites contempt or harsh severity that provokes fear and instability—requiring a principled balance grounded in dharma.
Rājadharma is portrayed as the stabilizing mechanism of society: truthfulness establishes legitimacy, disciplined effort enables outcomes, and measured enforcement—guided by public welfare—prevents disorder while preserving moral accountability.
No explicit phalāśruti is stated here; the meta-claim is functional and ethical: when rājadharma is confused or neglected, social institutions fail and the world becomes unsettled, whereas well-applied rājadharma restrains harmful trajectories.