Shloka 56
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
आम दरबारमें बैठकर दोस्तोंकी तरह बराबरीका बर्ताव करते हुए कहते हैं कि 'राजन! आपसे इस कामका होना कठिन है, आपका यह बर्ताव बहुत बुरा है” ।।
āma-darbāre niṣaṇṇāḥ sakhā iva samatāṃ carantaḥ vadanti— “rājan! tava etat karma kartuṃ duṣkaram; tava eṣa vyavahāro 'tīva pāpaḥ.” kruddhe cāsmin hasanty eva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ; saṅgharṣa-śīlāś ca tadā bhavanty anyonya-kāraṇāt.
ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਦਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਧਿੱਠ ਸੇਵਕ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਉਹ ਝਗੜਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਤਕਰਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must not mistake insolent familiarity for friendship. Courtiers who laugh at royal displeasure and remain ungrateful even when honored erode authority and order; such self-interested, quarrelsome attendants should be checked for the sake of dharma and stable governance.
Bhishma is instructing the king on court management: he describes a type of servant who sits in open court, speaks as an equal, mocks the king when angered, shows no gratitude when honored, and even argues with the king in the assembly for personal gain.