Adhyaya 325

Verse 1

/ भस्म +ज (2) असऔमनना पजञज्चविशर्त्याधिकाॉत्रेशततमो< ध्याय: पिताकी आज्ञासे शुकदेवजीका मिथिलामें जाना और वहाँ उनका द्वारपाल

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 2

मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान प्रब्रवीतु मे । यथा मे मनस: शान्ति: परमा सम्भवेत्‌ प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਪਜੇ।

Verse 3

'प्रभो! आप मोक्षधर्ममें कुशल हैं; अतः मुझे ऐसा उपदेश कीजिये, जिससे मेरे चित्तको परम शान्ति मिले' ।।

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ।”

Verse 4

पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको धर्मभूतां वर: । योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत,भारत! पिताकी आज्ञासे धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ शुकने सम्पूर्ण योगशास्त्र तथा समस्त सांख्यका अध्ययन किया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਧਰਮੀ ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਪੂਰਾ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲ-ਪ੍ਰਣੀਤ ਸਾਂਖ੍ਯ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

सतंब्राह्यया श्रिया युक्त ब्रह्मुतुल्यपराक्रमम्‌ । मेने पुत्र यदा व्यासो मोक्षधर्मविशारदम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਜਾ। ਉਹ ਨਰੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤ—ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ—ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇਗਾ।”

Verse 6

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्‌ । स ते वक्ष्यति मोक्षार्थ निखिल मिथिलेश्वर:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਜਾ। ਉਹ ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਾਤਪਰਯ ਦੱਸੇਗਾ।”

Verse 7

पितुर्नियोगमादाय जगाम मिथिलां नृप । प्रष्टें धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम्‌,नरेश्वर! पिताकी आज्ञा पाकर शुकदेवजी धर्मकी निष्ठा और मोक्षका परम आश्रय पूछनेके लिये मिथिलाकी ओर चल दिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ—ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲਈ।

Verse 8

उक्तश्न मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मित: । न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਜਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾ। ਯੋਗ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।”

Verse 9

आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा तथा । नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसज्धिन:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਿਰਫ਼ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਖੋਜੀ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ‘ਖ਼ਾਸ’ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੀ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖ਼ਾਸਪਣ ਹੀ ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्‌ नराधिपे । स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਤੇਰਾ ਯਜਮਾਨ ਹੈ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੀਂ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 11

स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारद: । याज्यो मम स यद्‌ ब्रूयात्‌ तत्‌ कार्यमविशड्कया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਯਜਮਾਨ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਕਰੀਂ।

Verse 12

एवमुक्त: स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनि: । पद्धयां शक्तो<न्तरिक्षेण क्रान्तुं पृथ्वीं ससागराम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਗਿਆ।

Verse 13

सगिरीक्षाप्यतिक्रम्य नदीतीर्थसरांसि च । बहुव्यालमृगाकीर्णा हाटवीश्व वनानि च

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਦਰਰੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਿਆ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਪਾਰ ਕੀਤੇ। ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਉਹ ਲੰਘਿਆ।

Verse 14

मेरोह॑रिश्व द्वे वर्षे वर्ष हैमवतं तत: । क्रमेणैवं व्यतिक्रम्प भारतं वर्षमासदत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੇਰੂ (ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ), ਹਰਿਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਮਾਚ্ছਾਦਿਤ ਹੈਮਵਤ (ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼) ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਖ਼ਿਰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 15

स देशान्‌ विविधान्‌ पश्यंश्वीनहूणनिषेवितान्‌ । आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनि:,चीन और हूण जातिके लोगोंसे सेवित नाना प्रकारके देशोंका दर्शन करते हुए महामुनि शुकदेवजी इस आर्यावर्त देशमें आ पहुँचे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚੀਨ ਅਤੇ ਹੂਣ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਇਸ ਆਰਿਆਵਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 16

पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थ विचिन्तयन्‌ । अध्यानं सो5तिचक्राम खेचर: खे चरज्निव

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬੰਧ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 17

पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च | रत्नानि च विचित्राणि पश्यन्नपि न पश्यति

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰਤਨ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ; ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਰਗੇ ਰਹੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੀ।

Verse 18

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च । पुण्यानि चैव रत्नानि सो>त्यक्रामदथाध्वग:

ਪਥਿਕ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸੁਹਣੇ ਬਾਗ਼, ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਾਲੇ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 19

सो<5चिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह । रक्षितान्‌ धर्मराजेन जनकेन महात्मना,इस प्रकार यात्रा करते हुए वे थोड़े ही समयमें धर्मराज महात्मा जनकद्वारा पालित विदेहप्रान्तमें जा पहुँचे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ—ਜੋ ਧਰਮਰਾਜ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਕ ਦੇ ਧਰਮਮਈ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਸੀ।

Verse 20

तत्र ग्रामान्‌ बहून्‌ पश्चन्‌ बचद्धनज्नरससभोजनान्‌ । पल्लीघोषान्‌ समृद्धांश्व बहुगोकुलसंकुलान्‌

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ—ਜਿੱਥੇ ਅਨਾਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਭੋਜਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਚੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਚਿਤ ਸੀ। ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪੱਲੀ-ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੱਸੀਆਂ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਗੋ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 21

स्फीतांश्व शालियवसै्हंससारससेवितान्‌ । पद्मिनीभिश्व शतश: श्रीमतीभिरलड्कृतान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਧਾਨ ਅਤੇ ਘਣੀ ਚਾਰਾਗਾਹ ਦੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਖੇਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਹੰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ—ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ—ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਹ ਸੁਚੱਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਰਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ।

Verse 22

स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान्‌ । मिथिलोपवनं रम्यमाससाद समृद्धिमत्‌,इस प्रकार समृद्धिशाली मनुष्योंद्वारा सेवित विदेह-देशको लाँधकर वे मिथिलाके समृद्धिसम्पन्न रमणीय उपवनके पास जा पहुँचे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਉਸ ਮਨੋਹਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 23

हस्त्यश्वरथसंकीर्ण नरनारीसमाकुलम्‌ । पश्यन्नपश्यन्निव तत्‌ समतिक्रामदच्युत:

ਉਹ ਥਾਂ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਣਗਿਣਤ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜੋ ਕਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ।

Verse 24

मनसा तं वहन्‌ भारं तमेवार्थ विचिन्तयन्‌ । आत्माराम: प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह,मनसे जिज्ञासाका भार वहन करते और उस ज्ञेय वस्तुका ही चिन्तन करते हुए आत्माराम प्रसन्नचित्त शुकदेवने मिथिलामें प्रवेश किया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਉਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਤਮ-ਰਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 25

तस्या द्वारं समासाद्य नि:शड्क: प्रविवेश ह । तत्रापि द्वारपालास्तमुग्रवाचा न्यषेधयन्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਕੜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्यु: समतिष्ठत । न चातपाध्वसंतप्त: क्षुत्पिपासाश्रमान्वित:

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਉੱਥੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ ਨਹੀਂ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ।

Verse 27

प्रताम्पति ग्लायति वा नापैति च तथा55तपात्‌ । तेषां तु द्वारणालानामेक: शोकसमन्वित:

ਉਹ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਸੜਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁੱਪ ਛੱਡ ਕੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਰਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਾਰਨ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 28

मध्यं गतमिवादित्यं दृष्टवा शुकमवस्थितम्‌ । पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताज्जलि:

ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 29

प्रावेशयत्‌ तत: कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मन: । उसने मध्याह्नकालीन तेजस्वी सूर्यकी भाँति शुकदेवजीको चुपचाप खड़ा देख हाथ जोड़कर प्रणाम किया और शास्त्रीय विधिके अनुसार उनकी यथोचित पूजा करके उन्हें राजभवनकी दूसरी कक्षामें पहुँचा दिया ।।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਹੇ ਤਾਤ, ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 30

त॑ मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताउ्जलि:

ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 31

प्रावेशयत्‌ ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मन: । थोड़ी ही देरमें राजमन्त्री हाथ जोड़े हुए वहाँ पधारे और उन्हें अपने साथ महलकी तीसरी ड्योढ़ीमें ले गये ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮੰਤਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੈਤਰਰਥ ਵਨ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਮਣੀਯ ਉਪਵਨ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਬਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮਦਾਵਨ ਸੀ; ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 32

सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम्‌ । शुकं प्रावेशयन्मन्त्री प्रमदावनमुत्तमम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਮਦਾਵਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਸਨ, ਬਾਗ ਰਮਣੀਯ ਸੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 33

स तस्यासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः । त॑ चारुवेषा: सुश्रोण्यस्तरुण्य: प्रियदर्शना:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਲਈ ਆਸਨ ਦੱਸ ਕੇ ਮੰਤਰੀ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂਗਣਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁਡੌਲ ਕਮਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਵਯੁਵਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ—ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ।

Verse 34

सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाज्चन भूषणा: । संलापोल्लापकुशला नृत्यगीतविशारदा:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਰੀਕ ਲਾਲ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ। ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹਾਸ-ਪਰिहास ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਤੇ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਸਨ।

Verse 35

स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समा: | कामोपचारकुशला भावज्ञा: सर्वकोविदा:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀਆਂ; ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸਨ।

Verse 36

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्ू पूजया परयार्चयन्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਰਿਵਾਇਤੀ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।”

Verse 37

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਕਾਨਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਭਾਗ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਬਾਗ—ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।”

Verse 38

क्रीडन्त्यश्व हसन्त्यश्न गायन्त्यश्वापिता: शुभम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਪਰ ਸੱਚਾ ਪੁੰਨ ਤਾਂ ਧਰਮਯੁਕਤ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।”

Verse 39

आरणेयस्तु शुद्धात्मा नि:संदेह: स्वकर्मकृत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਰ ਆਰਣੇਯ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 40

तस्मै शय्यासन दिव्यं देवह रत्नभूषितम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਆਸਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ”—ਇਹ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

स्पर्थ्यास्तरणसंकीर्ण ददुस्ता: परमस्त्रिय: । उन सुन्दरी रमणियोंने देवताओंके बैठने योग्य एक दिव्य पलंग, जिसमें रत्न जड़े हुए थे और जिसपर बहुमूल्य बिछौने बिछे थे, शुकदेवजीको सोनेके लिये दिया || ४० ई ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਤੱਤਵ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨੀਂਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।

Verse 42

निषसादासने पुण्ये तमेवार्थ विचिन्तयन्‌ । पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायण:

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸੇ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।

Verse 43

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ—ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਗੇ; ਸ਼ੌਚ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ।

Verse 44

स्त्रीभि: परिवृतों धीमान्‌ ध्यानमेवान्वपद्यत

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 45

स्छ्र्क्ल्ल्ब्कररछा्म्ज््पता “-+" लीधी-++ 5 ४ 5+++< हे |] जे ।// 6! ७५१ ५५)» अनेन विधिना कार्ष्णिस्तदह: शेषमच्युत: । तां च रात्रि नृपकुले वर्तयामास भारत

ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਸ਼ਣੀ (ਸ਼ੁਕ) ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਈ।

Verse 293

छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युति: । तात! वहाँ एक जगह बैठकर महातेजस्वी शुकदेवजी मोक्षका ही चिन्तन करने लगे। धूप हो या छाया, दोनोंमें उनकी समान दृष्टि थी

ਛਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧੁੱਪ—ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸੀ। ਤਾਤ! ਇਕੋ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਪਤ ਧੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠੰਢੀ ਛਾਂ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ।

Verse 324

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवकी उत्पत्तिविषयक तीन सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 325

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकोत्पत्तौ पज्चविंशत्यधिकत्रिशततमो<5 ध्याय:

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵਣਿ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵਣਿ ਸ਼ੁਕੋਤਪੱਤੌ ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧਿਆਇਃ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 353

परं पञ्चाशतं नार्यो वारमुख्या: समाद्रवन्‌ । वहाँ उनके लिये सुन्दर आसन बताकर राजमन्त्री पुन: प्रमदावनसे बाहर निकल आये। मन्त्रीके जाते ही पचास प्रमुख वारांगनाएँ शुकदेवजीके पास दौड़ी आयीं। उनकी वेश-भूषा बड़ी मनोहारिणी थी। वे सब-की-सब देखनेमें परम सुन्दरी और नवयुवती थीं। वे सुरम्य कटिप्रदेशसे सुशोभित थीं। उनके सुन्दर अंगोंपर लाल रंगकी महीन साड़ियाँ शोभा पा रही थीं। तपाये हुए सुवर्णके आभूषण उनका सौन्दर्य बढ़ा रहे थे। वे बातचीत करनेमें कुशल और नाचने-गानेकी कलामें बड़ी प्रवीण थीं। उनका रूप अप्सराओंके समान था

ਫਿਰ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਮਦਾਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਰਾਂਗਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵેશ-ਭੂਸ਼ਾ ਬੜੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ; ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਵਯੌਵਨਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਮਣੀਯ ਕਟਿ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਛਬਿ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰੀਕ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਝਲਕ, ਅਤੇ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੌੰਦਰਯ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ; ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮਾਨ। ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀਆਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਸਮਝ ਲੈਂਦੀਆਂ; ਕਾਮਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਕੁਮਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 363

कालोपपन्नेन तदा स्वाद्धन्नेना भ्यतर्पयन्‌ । उन्होंने पाद्य, अर्घ्ध आदि निवेदन करके उत्तम विधिसे शुकदेवजीका पूजन किया और उन्हें समयानुकूल स्वादिष्ठ अन्न भोजन कराकर पूर्णतः तृप्त किया

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਕਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 376

सुरम्यं दर्शयामासुरेकैेकश्येन भारत । तात! भरतनन्दन! जब वे भोजन कर चुके, तब वे वारांगनाएँ उन्हें साथ लेकर अन्तःपुरके उस सुरम्य कानन--प्रमदावनकी सैर कराने और वहाँकी एक-एक वस्तुको दिखाने लगीं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਾਤ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਦ ਉਹ ਵਾਰਾਂਗਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕਾਨਨ—‘ਪ੍ਰਮਦਾਵਨ’ ਨਾਮੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਮਨੋਹਰ ਵਸਤੂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 386

उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञा: स्त्रिय: पर्यचरंस्तथा । उस समय वे हँसती, गाती तथा नाना प्रकारकी सुन्दर क्रीड़ाएँ करती थीं। मनके भावको समझनेवाली वे सुन्दरियाँ उन उदारचित्त शुकदेवजीकी सब प्रकारसे सेवा करने लगीं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹੱਸਦੀਆਂ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ; ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਚਰਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 396

वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्पति न कुप्यति । परंतु अरणिसम्भव शुकदेवजीका अन्तःकरण पूर्णतः शुद्ध था। वे इन्द्रियों और क्रोधपर विजय पा चुके थे। उन्हें न तो किसी बातपर हर्ष होता था और न वे किसीपर क्रोध ही करते थे। उनके मनमें किसी प्रकारका संदेह नहीं था और वे सदा अपने कर्तव्यका पालन किया करते थे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਹर्षਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕ੍ਰੁੱਧ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 423

मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्‌ प्रभु: । परंतु शुकदेवजीने पहले हाथ-पैर धोकर संध्योपासना की। उसके बाद पवित्र आसनपर बैठकर वे मोक्षतत्त्वका ही विचार करने लगे। रातके पहले पहरमें वे ध्यानस्थ होकर बैठे रहे। फिर रात्रिके मध्यभाग (दूसरे और तीसरे पहर) में प्रभावशाली शुकने यथोचित निद्राको स्वीकार किया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧ ਨੀਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼-ਤੱਤਵ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ (ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਨੀਂਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।