Adhyaya 316
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-ethics discourse) — Nārada–Śuka saṃvāda context
Bhīṣma recounts how Nārada meets Śuka in a secluded interval while Śuka is engaged in svādhyāya. After formal reception, Nārada asks how he may connect Śuka to the highest good; Śuka requests instruction in what is beneficial in this world. Nārada then relays Sanatkumāra’s aphoristic counsel: knowledge is the supreme ‘eye,’ attachment is a signature of suffering, and the seeker should restrain desire and anger, protect austerity from wrath, prosperity from envy, and learning from pride and humiliation. The chapter advances a practical ascetic program—non-injury, friendliness, contentment, non-possessiveness, and solitude—while warning against bondage through family-attachment and acquisitiveness using similes of the silkworm and net-caught fish. It also includes a metaphysical schematic distinguishing vyakta (sense-graspable) from avyakta (beyond the senses, inferred by marks), listing constituents (mahābhūtas, indriyas, guṇas) and portraying liberation as cessation of new bonds through restraint and tapas. The discourse culminates in urging abandonment of grasping, steady discernment, and a release-oriented life that yields fearlessness here and hereafter.
Chapter Arc: जनक के प्रश्नों के उत्तर में याज्ञवल्क्य योग का स्वरूप खोलते हैं—सांख्य-ज्ञान और योग-बल की तुलना करते हुए बताते हैं कि मोक्ष का मार्ग दो नामों से नहीं, एक ही सत्य से प्रकाशित है। → याज्ञवल्क्य उन लोगों की भ्रान्ति पर प्रहार करते हैं जो सांख्य और योग को अलग-अलग देखते हैं; फिर साधना को सूक्ष्म अनुशासन में उतारते हैं—प्राण (रुद्र-प्रधान) की प्रधानता, रात्रि-यामों में वायु-धारण की ‘चोदनाएँ’, और इन्द्रिय-विषयों (शब्द, रूप, स्पर्श, रस, गन्ध) के दोषों को खींचकर भीतर समेटने की प्रक्रिया। → अन्तःकरण-लय का निर्णायक क्षण आता है—मन को अहंकार में, अहंकार को बुद्धि में, बुद्धि को प्रकृति में प्रतिष्ठित कर देना; साधक की समस्त वृत्तियाँ एक-एक करके अपने कारण में विलीन होती जाती हैं, और योग का ‘लक्षण’ स्वयं स्पष्ट हो उठता है। → याज्ञवल्क्य निष्कर्ष देते हैं कि यही योगियों का योग है—इसके अतिरिक्त कोई अलग लक्षण नहीं; जो इसे जान लेते हैं वे ‘कृतकृत्य’ हो जाते हैं, क्योंकि साधन और साध्य का भेद मिटकर एक निश्चयात्मक दर्शन रह जाता है। → जनक के भीतर उठता अगला प्रश्न—जब सांख्य और योग एक ही हैं, तो गृहस्थ-राजा के लिए इस एकत्व का आचरण-रूप क्या हो—संवाद आगे उसी व्यावहारिक कसौटी की ओर बढ़ता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अकाल षोडशाधिकत्रिशततमोब् ध्याय: योगका वर्णन और उसके साधनसे परब्रह्म परमात्माकी प्राप्ति याज़्ञवल्क्य उवाच सांख्यज्ञानं मया प्रोक्ते योगज्ञानं निबोध मे । यथाश्रुतं यथादृष्ट॑ तत्त्वेन नृपसत्तम
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖ।
Verse 2
नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् | तावुभावेकचर्यो तावुभावनिधनौ स्मृती
ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇਕੋ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
पृथक् पृथक् प्रपश्यन्ति ये<प्यबुद्धिरता नरा: । वयं तु राजन् पश्याम एकमेव तु निश्चयात्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
Verse 4
यदेव योगा: पश्यन्ति तत् सांख्यैरपि दृश्यते । एकं॑ सांख्यं च योगं च य: पश्यति स तत्त्ववित्
ਯੋਗੀ ਜਿਸ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੱਤਵਿਦ ਹੈ।
Verse 5
रुद्रप्रधानानपरान् विद्धि योगानरिंदम । तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਨਰੇਸ਼! ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣ—ਮੁੱਖ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह । योगेन लोकान् विचरन् सुखं संन्यस्य चानघ
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਭੂਪਾਲ! ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਲਯ—ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ—ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वेदेषु चाष्टगुणिनं योगमाहुर्मनीषिण: । सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुनेंतरं नृपसत्तम
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ। ਸਥੂਲ ਯੋਗ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਸੂਖਮ ਯੋਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹੈ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 8
द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् । सगुणं निर्गुणं चैव यथा शास्त्रनिदर्शनम्,योगका मुख्य साधन दो प्रकारका बताया गया है--सगुण और निर्गुण (सबीज और निर्बीज)। ऐसा ही शास्त्रोंका निर्णय है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ (ਸਬੀਜ ਅਤੇ ਨਿਰਬੀਜ)।
Verse 9
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਸ਼/ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਬੀਜ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਗੁਣ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਿਆਨ-ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ (ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਮੈਥਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਵੇਲੇ ਨਿਯਤ ਦੇਵਤਾ/ਤੱਤਵ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਅੰਤਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰੇਚਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 11
निशाया: प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृता: । मध्ये स्वप्नात् परे यामे द्वादशैव तु चोदना:
ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ-ਧਾਰਣ ਦੀਆਂ ਬਾਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ (ਮੱਧਲੇ ਪਹਿਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਬਾਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना । आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्यो55त्मा न संशय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ, ਏਕਾਂਤ-ਨਿਸ਼ਠ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ— ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 13
पज्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पठ्चधा । शब्दं रूप॑ तथा स्पर्श रसं गन्धं॑ तथैव च
ਪੰਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ— ਸ਼ਬਦ, ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ।
Verse 14
प्रतिभामपवर्ग च प्रतिसंहृत्य मैथिल । इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह
ਹੇ ਮੈਥਿਲ! ਪ੍ਰਤਿਭਾ (ਵਿਵੇਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਸਮੂਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्प नराधिप । अहंकार तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ।
Verse 16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् । विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਵੇਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨਿੱਤ, ਅਨੰਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਦੋਸ਼—ਰਜੋ ਰਹਿਤ ਕਮਲ-ਸਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तस्थुषं पुरुष नित्यमभेद्यमजरामरम् । शाश्वृतं चाव्ययं चैव ईशान ब्रह्म चाव्ययम्
ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਅਭੇਦ, ਅਜਰ, ਅਮਰ; ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਵਿਆ। ਉਹੀ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
Verse 18
मिथिलानरेश! शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये इन्द्रियोंके पाँच दोष हैं। इन दोषोंको दूर करे। फिर लय और विक्षेपको शान्त करके सम्पूर्ण इन्द्रियोंको मनमें स्थिर करे। नरेश्वर! तत्पश्चात् मनको अहंकारमें, अहंकारको बुद्धिमें और बुद्धिको प्रकृतिमें स्थापित करे। इस प्रकार सबका लय करके योगी पुरुष केवल उस परमात्माका ध्यान करते हैं, जो रजोगुणसे रहित, निर्मल, नित्य, अनन्त, शुद्ध, छिद्ररहित, कूटस्थ, अन्तर्यामी, अभेद्य, अजर, अमर, अविकारी, सबका शासन करनेवाला और सनातन ब्रह्म है ।। युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारय । लक्षण तु प्रसादस्य यथा तृप्त: सुखं स्वपेत्,महाराज! अब समाधिमें स्थित हुए योगीके लक्षण सुनो। जैसे तृप्त हुआ मनुष्य सुखसे सोता है, उसी प्रकार योगयुक्त पुरुषके चित्तमें सदा प्रसन्नता बनी रहती है--वह समाधिसे विरत होना नहीं चाहता। यही उसकी प्रसन्नताकी पहचान है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨਰੇਸ਼! ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ। ਫਿਰ ਲਯ (ਮੰਦਤਾ) ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ (ਚੰਚਲਤਾ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰ। ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲਯ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿੱਤ, ਅਨੰਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਛਿਦਰ-ਰਹਿਤ, ਕੂਟਸਥ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਭੇਦ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਰਾਜ! ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗਯੁਕਤ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।”
Verse 19
निवति तु यथा दीपो ज्वलेत् स्नेहसमन्वित: । निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद् युक्तमाहुर्मनीषिण:
ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੀਵਾ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਜਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੌ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ-ਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਸਥਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहत: । नालं चालयितुं शक््यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾਂ ਹੋਈਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚੱਟਾਨ ਹਿੱਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਖੇਪ ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਆ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 21
शड्खदुन्दुभिनिर्धोषैविविधैर्गीतवादितै: । क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्
ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਵੇ, ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ-ਵਾਜੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ—ਤਾਂ ਵੀ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕੰਬਦਾ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 22
तैलपात्रं यथा पूर्ण कराभ्यां गृह पूरुष: । सोपानमारुहेद् भीतस्तर्ज्यमानो 5डसिपाणिभि:
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਾਵਧਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਫੜ ਕੇ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਚੜ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਡਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਦੇਵੇ—ਤਿਵੇਂ ਉੱਚ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਕਾਗ੍ਰ-ਚਿੱਤ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
Verse 23
संयतात्मा भयात् तेषां न पात्राद् बिन्दुमुत्सूजेत् तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा
ਸੰਯਤ-ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਤਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਣ ਦੇਵੇਗਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਵੀ (ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ) ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात् तथैव च | एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपलक्षयेत्
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਚਲਤਾ ਕਰਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 25
स्वयुक्त: पश्यते ब्रह्म यत् तत्परममव्ययम् । महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम्
ਜੋ ਸਾਧਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 26
एतेन केवल याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् | कालेन महता राजन् श्रुतिरेषा सनातनी
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਅਚੇਤਨ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Verse 27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद् योगलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:,यही योगियोंका योग है। इसके सिवा योगका और क्या लक्षण हो सकता है? इसे जानकर मनीषी पुरुष अपने-आपको कृतकृत्य मानते हैं
ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯੋਗ ਦੀ ਹੋਰ ਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 315
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें याज़वल्क्य और जनकके संवादमें तीन सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 316
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे षोडशाधिकत्रिशततमो<्ध्याय:
ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ–ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
The chapter targets bondage produced by attachment (saṅga) and acquisitiveness (parigraha), presenting them as drivers of delusion, instability of intellect, and repeated suffering across worldly and post-worldly conditions.
Cultivate restraint (especially of kāma and krodha), practice non-injury and friendliness, adopt contentment and non-possessiveness, and pursue self-knowledge with discernment of the manifest and unmanifest to prevent new karmic bonds.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter implies results through declarative outcomes: abandoning grasping and forming no new bonds through saṃyama and tapas leads to fearlessness, an ‘aśoka’ state, and near-term attainment of the highest good (paraṃ śreyas).