Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਗੁਣ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਿਆਨ-ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ (ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਮੈਥਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਵੇਲੇ ਨਿਯਤ ਦੇਵਤਾ/ਤੱਤਵ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਅੰਤਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰੇਚਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.