Shloka 7
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
वेदेषु चाष्टगुणिनं योगमाहुर्मनीषिण: । सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुनेंतरं नृपसत्तम
vedeṣu cāṣṭaguṇinaṃ yogam āhur manīṣiṇaḥ | sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ prāhur na itaraṃ nṛpasattama ||
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ। ਸਥੂਲ ਯੋਗ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਸੂਖਮ ਯੋਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹੈ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two ‘eightfold’ yogas: a gross form associated with attaining the eight siddhis (like aṇimā), and a subtle form identified as the true eight-limbed discipline (yama through samādhi). It implicitly prioritizes inner ethical-meditative transformation over the pursuit of powers.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya addresses a king and clarifies competing notions of ‘eightfold yoga,’ steering the listener away from power-oriented practice and toward the classical inward path of restraint, discipline, meditation, and absorption.