Shloka 5
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
रुद्रप्रधानानपरान् विद्धि योगानरिंदम । तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश
rudrapradhānān aparān viddhi yogān ariṃdama | tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa śatrudamana nareśa ||
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਨਰੇਸ਼! ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣ—ਮੁੱਖ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that yogic practice is fundamentally prāṇa-centered (called ‘Rudra’ here), and that mastery over prāṇa is the key to mastery over oneself; extraordinary capacities are presented as consequences of inner control rather than as the primary goal.
In the Śānti Parva’s instructional setting, the sage Yājñavalkya addresses a king, praising prāṇa-dominant yogas and describing the traditional claim that yogins who control prāṇa can roam freely in all ten directions while still embodied.