Adhyaya 302
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State (Yājñavalkya–Janaka)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) – Yājñavalkya–Janaka Dialogue Segment
Yājñavalkya outlines the three guṇas as persistent constituents of primordial nature (pradhāna) and describes their permutations and mixtures as explanatory tools for differentiated embodied experience. He classifies destinations (gati) correlated with guṇa-compositions: a predominance of sattva is associated with higher states, rajas with intermediate human conditions, and tamas with lower conditions; mixed configurations yield specific rebirth outcomes. He then introduces a distinct, stable locus described as beyond puṇya and pāpa—imperishable, unchanging, and fear-free—linked with the standpoint of knowledge. The discourse further characterizes an unmanifest (avyakta) principle and its relation to prakṛti, including claims about non-sentience and cosmic functions of creation and dissolution under governance. Janaka responds by problematizing how two beginningless, formless, and graspless realities can be differentiated as sentient vs. non-sentient, and requests a comprehensive account of mokṣa-dharma: existence and non-existence categories, the departing embodied being’s ‘exit locus,’ the post-mortem attainment over time, and a clarified distinction between Sāṃkhya knowledge and Yoga practice, along with associated signs (ariṣṭa).
Chapter Arc: युधिष्ठिर (धर्मराज) पितामह से ‘अक्षर’ उस परम तत्त्व का स्वरूप पूछते हैं जिसे पाकर जीव लौटकर संसार में नहीं आता, और ‘क्षर’ उस परिवर्तनशील पदार्थ का भेद भी जानना चाहते हैं। → प्रश्न गहराता है—क्षर-अक्षर का स्पष्ट विवेचन, इन्द्रियों-मन की उत्पत्ति, और यह कि जीव गुणों के अनुसार किन-किन लोकों/योनियों में गिरता-उठता है; ज्ञान की कसौटी पर ‘मैं कौन’ और ‘यह जगत क्या’ का द्वंद्व तीव्र होता जाता है। → अक्षर का निर्णायक संकेत दिया जाता है—वही एक आत्मवान् हृदय में सर्व मूर्तियों में स्थित, अद्वितीय, चेतन, नित्य, सर्वस्वरूप होते हुए भी अमूर्त; सृष्टि-प्रलय प्रकृति के धर्म हैं, पुरुष उनसे असंग रहते हुए भी ‘गोचर’ में गुण-संज्ञा से जाना जाता है। → क्षर को प्रकृति-जन्य, अव्यक्त-विषय (प्रकृति के क्षेत्र में आने वाला) कहा जाता है; गुण-त्रय के अनुसार गति बताई जाती है—तामस नरक, राजस मनुष्यलोक, सात्त्विक देवलोक; कर्म-समुच्चय से तिर्यग, मनुष्य, देवत्व की प्राप्ति का क्रम स्पष्ट होता है। → क्षर-अक्षर के भेद को जानकर साधक किस उपाय से ‘अक्षर’ में प्रतिष्ठित हो—यह प्रश्न अगले विवेचन की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! वह अक्षर तत्त्व कया है, जिसे प्राप्त कर लेनेपर जीव फिर इस संसारमें नहीं लौटता तथा वह क्षर पदार्थ क्या है, जिसको जानने या पा लेनेपर भी पुनः इस संसारमें लौटना पड़ता है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— “ਪਿਤਾਮਹ! ਉਹ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਜੀਵ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੌਟਦਾ? ਅਤੇ ਉਹ ਕ੍ਸ਼ਰ ਪਦਾਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਜਾਂ ਪਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?”
Verse 2
अक्षरक्षरयोर्व्यक्ति पृच्छाम्यरिनिषूदन । उपलब्धं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन,शत्रुसूदन! महाबाहु! कुरुनन्दन! क्षर और अक्षरके स्वरूपको स्पष्टरूपसे समझनेके लिये ही मैंने आपसे यह प्रश्न किया है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਅਰਿਨਿਸੂਦਨ! ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਸਕਾਂ।”
Verse 3
त्वं हि ज्ञाननिधिरवविप्रैरुच्यसे वेदपारगै: । ऋषिभिश्न महाभागैर्यतिभिश्न महात्मभि:,वेदोंके पारंगत विद्वान् ब्राह्मण, महाभाग महर्षि तथा महात्मा यति भी आपको ज्ञाननिधि कहते हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਯਤੀ—ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ-ਨਿਧੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।”
Verse 4
शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे । आवूृते भगवत्यके गन्तासि परमां गतिम्,अब सूर्यके दक्षिणायनमें रहनेके थोड़े ही दिन शेष हैं। भगवान् सूर्यके उत्तरायणमें पदार्पण करते ही आप परमधामको पधारेंगे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੱਖਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੂਜਨੀਯ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰਾਯਨ ਵੱਲ ਮੁੜੇਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ।
Verse 5
त्वयि प्रतिगते श्रेय: कुत: श्रोष्यामहे वयम् । कुरुवंशप्रदीपस्त्व॑ ज्ञानदीपेन दीप्यसे,आपके चले जानेपर हमलोग अपने कल्याणकी बातें किससे सुनेंगे? आप कुरुवंशको प्रकाशित करनेवाले प्रदीप हैं और ज्ञानदीपसे उद्भासित हो रहे हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਭਲੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਾਂਗੇ? ਤੁਸੀਂ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਹੋ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 6
तदेतच्छोतुमिच्छामि त्वत्त: कुरुकुलोद्वह | न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृूशम्,अतः कुरुकुलधुरन्धर! राजेन्द्र! मैं आपहीके मुँहसे यह सब सुनना चाहता हूँ। आपके इन अमृतमय वचनोंको सुनकर मुझे तृप्ति नहीं होती है (अतएव आप मुझे यह क्षर- अक्षरका विषय बताइये।)
ਇਸ ਲਈ, ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 7
भीष्म उवाच अन्न ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्थ च संवादं करालजनकस्य च,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर!! इस विषयमें कराल नामक जनक और वसिष्ठका जो संवाद हुआ था, वही प्राचीन इतिहास मैं तुम्हें बतलाऊँगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਕਰਾਲ ਨਾਮਕ ਜਨਕ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ।
Verse 8
वसिष्ठ श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् । पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्,एक समयकी बात है, ऋषियोंमें सूर्यके समान तेजस्वी मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ अपने आश्रमपर विराजमान थे। वहाँ राजा जनकने पहुँचकर उनसे परम कल्याणकारी ज्ञानके विषयमें पूछा
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆ ਕੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 9
परमध्यात्मकुशलम ध्यात्मगतिनिश्चयम् । मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताउ्जलि:,मित्रावरुणके पुत्र वसिष्ठजी अध्यात्मविषयक प्रवचनमें अत्यन्त कुशल थे और उन्हें अध्यात्मज्ञानका निश्चय हो गया था। वे एक आसनपर विराजमान थे। पूर्वकालमें कराल नामक राजा जनकने उन मुनिवरके पास जा हाथ जोड़कर प्रणाम किया और सुन्दर अक्षरोंसे युक्त विनयपूर्ण तथा कुतर्करहित मधुर वाणीमें इस प्रकार पूछा--
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਸਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ‘ਕਰਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੂਤਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—
Verse 10
स्वक्षरं प्रश्मितं वाक््यं मधुरं चाप्यनुल्बणम् | पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनक: पुरा,मित्रावरुणके पुत्र वसिष्ठजी अध्यात्मविषयक प्रवचनमें अत्यन्त कुशल थे और उन्हें अध्यात्मज्ञानका निश्चय हो गया था। वे एक आसनपर विराजमान थे। पूर्वकालमें कराल नामक राजा जनकने उन मुनिवरके पास जा हाथ जोड़कर प्रणाम किया और सुन्दर अक्षरोंसे युक्त विनयपूर्ण तथा कुतर्करहित मधुर वाणीमें इस प्रकार पूछा--
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਰਾਲ-ਜਨਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ— ਸੁਚੱਜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿਮਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਕੂਤਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 11
भगवन् श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्रुवन्ति मनीषिण:,“भगवन्! जहाँसे मनीषी पुरुष पुनः इस संसारमें लौटकर नहीं आते हैं, उस सनातन परब्रह्मके स्वरूपका मैं वर्णन सुनना चाहता हूँ
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
Verse 12
यच्च तत् क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् | यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यममनामयम्,“तथा जिसे क्षर कहा गया है, उसे भी जानना चाहता हूँ। जिसमें इस जगत्का क्षरण (लय) होता है और जिसे अक्षर कहा गया है, उस निर्विकार कल्याणमय शिवस्वरूप अधिष्ठानका भी ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ
ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ— ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਖ਼ਸ਼ਰ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ— ਜੋ ਅਵਿਕਾਰੀ, ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ, ਖ਼ੇਮ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ— ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् | यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन वाप्यथ,वसिष्ठदजीने कहा--भूपाल! जिस प्रकार इस जगतका क्षय (परिवर्तन) होता है, उसको तथा जो किसी भी कालमें क्षरित (नष्ट) नहीं होता, उस अक्षरको भी बता रहा हूँ, सुनो
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ, ਕਦੇ ਨਾਸਵੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 14
युगं द्वादशसाहस्र॑ कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावृत्तमहस्तद् ब्राह्ममुच्यते,देवताओंके बारह हजार वर्षोका एक चतुर्युग होता है। इसीको कल्प अर्थात् महायुग समझो। ऐसे एक हजार महायुगोंका ब्रह्माजीका एक दिन बताया जाता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ਕਲਪ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਯੁਗ, ਸਮਝੋ। ਐਸੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
रात्रिश्वनैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुद्धयते । सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्,राजन! उनकी रात्रि भी इतनी ही बड़ी होती है; जिसके अन्तमें वे जागते हैं। अनन्तकर्मा ब्रह्माजी सबके अग्रज और महान् भूत हैं। यह सम्पूर्ण विश्व उन्हींका स्वरूप है। जो अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि सिद्धियोंपर शासन करनेवाले हैं, वे कल्याणस्वरूप निराकार परमेश्वर ही उन मूर्तिमान् ब्रह्माकी सृष्टि करते हैं। परमात्मा ज्योतिःस्वरूप स्वयं प्रकट और अविनाशी हैं। उनके हाथ, पैर, नेत्र, मस्तक और मुख सब ओर हैं। कान भी सब ओर हैं। वे संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਗਰਜ—ਅਨੰਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्व शम्भु: स्वयम्भुव: । अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्,राजन! उनकी रात्रि भी इतनी ही बड़ी होती है; जिसके अन्तमें वे जागते हैं। अनन्तकर्मा ब्रह्माजी सबके अग्रज और महान् भूत हैं। यह सम्पूर्ण विश्व उन्हींका स्वरूप है। जो अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि सिद्धियोंपर शासन करनेवाले हैं, वे कल्याणस्वरूप निराकार परमेश्वर ही उन मूर्तिमान् ब्रह्माकी सृष्टि करते हैं। परमात्मा ज्योतिःस्वरूप स्वयं प्रकट और अविनाशी हैं। उनके हाथ, पैर, नेत्र, मस्तक और मुख सब ओर हैं। कान भी सब ओर हैं। वे संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਮੂਰਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਵਯੰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ। ਉਹੀ ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ ਹੈ।
Verse 17
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो$क्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठतति,राजन! उनकी रात्रि भी इतनी ही बड़ी होती है; जिसके अन्तमें वे जागते हैं। अनन्तकर्मा ब्रह्माजी सबके अग्रज और महान् भूत हैं। यह सम्पूर्ण विश्व उन्हींका स्वरूप है। जो अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि सिद्धियोंपर शासन करनेवाले हैं, वे कल्याणस्वरूप निराकार परमेश्वर ही उन मूर्तिमान् ब्रह्माकी सृष्टि करते हैं। परमात्मा ज्योतिःस्वरूप स्वयं प्रकट और अविनाशी हैं। उनके हाथ, पैर, नेत्र, मस्तक और मुख सब ओर हैं। कान भी सब ओर हैं। वे संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृत: । महानिति च योगेषु विरिज्चिरिति चाप्यज:,परमेश्वरसे उत्पन्न जो सबके अग्रज भगवान् हिरण्यगर्भ हैं, ये ही बुद्धि कहे गये हैं। योगशास्त्रमें ये ही महान् कहे गये हैं। इन्हींको विरिज्चि तथा अज भी कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸਭ ਦਾ ਅਗਰਜ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਮਹਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਰਿੰਚਿ’ ਅਤੇ ‘ਅਜ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
सांख्ये च पल्यते शास्त्रे नामभिरबहुधात्मक: । विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृत:,अनेक नाम और रुपोंसे युक्त इन हिरण्यगर्भ ब्रह्माका सांख्यशास्त्रमें भी वर्णन आता है। ये विचित्र रूपधारी, विश्वात्मा और एकाक्षर कहे गये हैं। इस अनेक रूपोंवाली त्रिलोकीकी रचना उन्होंने ही की है और स्वयं ही इसे व्याप्त कर रक्खा है। इस प्रकार बहुत-से रूप धारण करनेके कारण वे विश्वरूप माने गये हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਛਿੱਤਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ‘ਏਕਾਖ਼ਰ’ (ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना । तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृत:,अनेक नाम और रुपोंसे युक्त इन हिरण्यगर्भ ब्रह्माका सांख्यशास्त्रमें भी वर्णन आता है। ये विचित्र रूपधारी, विश्वात्मा और एकाक्षर कहे गये हैं। इस अनेक रूपोंवाली त्रिलोकीकी रचना उन्होंने ही की है और स्वयं ही इसे व्याप्त कर रक्खा है। इस प्रकार बहुत-से रूप धारण करनेके कारण वे विश्वरूप माने गये हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਇਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਬਹੁ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਤੱਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵੀ ਹੈ; ਬਹੁਤਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।
Verse 21
एष वै विक्रियापन्न: सृजत्यात्मानमात्मना । अहड्कारं महातेजा: प्रजापतिमहंकृतम्,ये महातेजस्वी भगवान् हिरण्यगर्भ विकारको प्राप्त हो स्वयं ही अहंकारकी और उसके अभिमानी प्रजापति विराट्की सृष्टि करते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ (ਮੈਂ-ਭਾਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਹੰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अव्यक्ताद् व्यक्तमापन्नं विद्यासर्ग वदन्ति तम् । महान्तं चाप्यहड़कारमविद्यासर्गमेव च,इनमें निराकारसे साकार रूपमें प्रकट होनेवाली मूल प्रकृतिको तो विद्यासर्ग कहते हैं और महत्तत्त्व एवं अहंकारको अविद्यासर्ग कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵ੍ਯਕਤ ਵੱਲ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆ-ਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਮਹਤ’ ਤੱਤ ਅਤੇ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ‘ਅਵਿਦਿਆ-ਸਰਗ’ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अविधिश्व विधिश्वैव समुत्पन्नौ तथैकतः । विद्याविद्येति विख्याते श्रूतिशास्त्रार्थचिन्तकै:,अविधि (ज्ञान) और विधि (कर्म) की उत्पत्ति भी उस परमात्मासे ही हुई है। श्रुति तथा शास्त्रके अर्थका विचार करनेवाले विद्वानोंने उन्हें विद्या और अविद्या बतलाया है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸੇ ਇਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्,पृथ्वीनाथ! अहंकारसे जो सूक्ष्म भूतोंकी सृष्टि होती है उसे तीसरा सर्ग समझो। सात्विक, राजस और तामस भेदसे तीन प्रकारके अहंकारोंसे जो चौथी सृष्टि उत्पन्न होती है, उसे वैकृत-सर्ग समझो
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਜਾਣ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ‘ਵੈਕ੍ਰਿਤ-ਸਰਗ’ ਸਮਝ।”
Verse 25
महर्षि वसिष्ठका राजा कराल जनकको उपदेश वायुज्योतिरथाकाशमापो5थ पृथिवी तथा । शब्द: स्पर्शक्षु रूपं च रसो गन्धस्तथैव च,आकाश, वायु, तेज, जल और पृथ्वी--ये पाँच महाभूत तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये पाँच विषय वैकृत-सर्गके अन्तर्गत हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਵਾਯੂ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਫਿਰ ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਵੈਕ੍ਰਿਤ-ਸਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 26
एवं युगपदुत्पन्न॑ं दशवर्गमसंशयम् । पज्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्,इन दसोंकी उत्पत्ति एक ही साथ होती है, इसमें संशय नहीं है। राजेन्द्र! पाँचवाँ भौतिक सर्ग समझो। जो प्राणियोंके लिये विशेष प्रयोजनीय होनेके कारण सार्थक है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਦਸੋਂ ਵਰਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਪੰਜਵੇਂ ਨੂੰ ‘ਭੌਤਿਕ-ਸਰਗ’ ਸਮਝ; ਇਹ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ।”
Verse 27
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्ला प्राणमेव च पठचमम् | वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रंतथैव च,इस भौतिक सर्गके अन्तर्गत आँख, कान, नाक, त्वचा और जिह्ला--ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा वाणी, हाथ, पैर, गुदा और लिंग--ये पाँच कर्मन्द्रियाँ हैं। पृथ्वीनाथ! मनसहित इन सबकी उत्पत्ति भी एक ही साथ होती है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਕੰਨ), ਤ੍ਵਚਾ, ਨੇਤਰ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਇਹ ਪੰਜ। ਵਾਕ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਮੇਢ੍ਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ, ਇਸ ਭੌਤਿਕ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । सम्भूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव,इस भौतिक सर्गके अन्तर्गत आँख, कान, नाक, त्वचा और जिह्ला--ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा वाणी, हाथ, पैर, गुदा और लिंग--ये पाँच कर्मन्द्रियाँ हैं। पृथ्वीनाथ! मनसहित इन सबकी उत्पत्ति भी एक ही साथ होती है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਇਸ ਭੌਤਿਕ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ—ਮਨ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 29
एषा तत्त्वचतुर्विशा सर्वाकृतिषु वर्तते । यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिन:,ये चौबीस तत्त्व सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरोंमें मौजूद रहते हैं। तत्त्वदर्शी ब्राह्मण इनके यथार्थ स्वरूपको जानकर कभी शोक नहीं करते हैं
ਇਹ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹੀ ਪਰਿਣਾਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 30
एतद् देहं समाख्यातं॑ त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਇਹੀ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦਾਨਵ—ਸਭ ਥਾਂ ‘ਦੇਹ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे । सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯਕਸ਼, ਭੂਤ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਮਹਾਸਰਪ, ਚਾਰਣ, ਪਿਸਾਚ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਦੇਹ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੂਰਤ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषिके । शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਡੰਕ ਮਾਰਣ ਵਾਲੀ ਮੱਖੀ, ਕੀੜਾ, ਮੱਛਰ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਕਿਰਮਿ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਵਿੱਚ; ਕੁੱਤੇ, ਸ਼ਵਪਾਕ, ਹਿਰਨ, ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਪੁਲਕਸ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਤੱਤ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह । यच्च मूर्तिमयं किंचित् सर्वत्रैतन्निदर्शनम्,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਬਾਘ ਵਿੱਚ; ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੂਰਤ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਇਸੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
जले भुवि तथा55काशे नान्यत्रेति विनिश्चय: । स्थान देहवतामासीदित्येवमनुशुश्रुम,पृथ्वी, जल और आकाशमें ही देहधारियोंका निवास है, और कहीं नहीं; यह विद्वानोंका निश्चय है। ऐसा मैंने सुन रक्खा है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਕੇਵਲ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਮੈਂ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ।
Verse 35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् । अहन्यहनि भूतात्मा तत: क्षर इति स्मृत:,हे तात! यह सम्पूर्ण पांचभौतिक जगत् व्यक्त कहलाता है और प्रतिदिन इसका क्षरण होता है, इसलिये इसको क्षर कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ! ਇਹ ਸਾਰਾ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਨਿੱਤ ਘਟਦਾ-ਮਿਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਭੂਤਾਤਮਾ ਦਾ ਖ਼ਸਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਰ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् | जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम्,इससे भिन्न जो तत्त्व है, उसे अक्षर कहा गया है। इस प्रकार उस अव्यक्त अक्षरसे उत्पन्न हुआ यह व्यक्तसंज्ञक मोहात्मक जगत् क्षरित होनेके कारण क्षर नाम धारण करता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਗਤ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਕੇ ਘਟਦਾ-ਮਿਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਇਹ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਾਰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮੋਹਮਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਸਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਖ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
महांश्वैवाग्रजो नित्यमेतत् क्षरनिदर्शनम् | कथितं ते महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि,क्षर-तत्त्वोंमें सबसे पहले महत्तत्त्वकी ही सृष्टि हुई है। यह बात सदा ध्यानमें रखनेयज्ञेय है। यही क्षरका परिचय है। महाराज! तुमने जो मुझसे पूछा था, उसके अनुसार यह मैंने तुम्हारे समक्ष क्षर-अक्षरके विषयका वर्णन किया है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਰ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਖ਼ਰ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਤ’ ਤੱਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਖ਼ਰ-ਅਖ਼ਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 38
पञ्चविंशतिमो विष्णुरनिस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञित: । तत्त्वसंश्रयणादेतत् तत्त्वमाहुर्मनीषिण:,इन चौबीस तत्त्वोंसे परे जो भगवान् विष्णु (सर्वव्यापी परमात्मा) हैं, उन्हें पचीसवाँ तत्त्व कहा गया है। तत्त्वोंको आश्रय देनेके कारण ही मनीषी पुरुष उन्हें तत्त्व कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਤੱਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 39
यन्मर्त्यमसृजद् व्यक्त तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति । चतुर्विशतिमो<व्यक्तो हामूर्त: पडचविंशक:,महत्तत्त्व आदि व्यक्त पदार्थ जिन मरणशील (नश्वर) पदार्थोंकी सृष्टि करते हैं, वे किसी- न-किसी आकार या मूर्तिका आश्रय लेकर स्थित होते हैं। गणना करनेपर चौबीसवाँ तत्त्व है अव्यक्त प्रकृति और पचीसवाँ है निराकार परमात्मा
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਰੂਪ/ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਤੱਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਚੀਹਵਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ।
Verse 40
स एव ह्ृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठते55त्मवान् । केवलश्वैतनो नित्य: सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्,जो अद्वितीय, चेतन, नित्य, सर्वस्वरूप, निराकार एवं सबके आत्मा हैं, वे परम पुरुष परमात्मा ही समस्त शरीरोंके हृदयदेशमें निवास करते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ, ਨਿੱਤ ਹੈ; ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਨਿਰਾਕਾਰ—ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ।
Verse 41
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मक: । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्,यद्यपि सृष्टि और प्रलय प्रकृतिके ही धर्म हैं। पुरुष तो उनसे सर्वथा सम्बन्धरहित है तथापि उस प्रकृतिके संसर्गवश पुरुष भी उस सृष्टि और प्रलयरूप धर्मसे सम्बद्ध-सा जान पड़ता है। इन्द्रियोंका विषय न होनेपर भी इन्द्रियगोचर-सा हो जाता है तथा निर्गुण होनेपर भी गुणवान्-सा जान पड़ता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਰਗ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਭਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ।
Verse 42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविद: । विकुर्वाण: प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्,इस प्रकार सृष्टि और प्रलयके तत्त्वको जाननेवाला यह महान् आत्मा अविकारी होकर भी प्रकृतिके संसर्गसे युक्त हो विकारवान्-सा हो जाता है एवं प्राकृत-बुद्धिसे रहित होनेपर भी शरीरमें आत्माभिमान कर लेता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਵਿਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰੀ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—ਅਨਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तम:सत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु । नियते प्रतिबुद्धित्वादबुद्धजनसेवनात्,प्रकृतिके संसर्गवश ही वह सत्त्वमुण, रजोगुण और तमोगुणसे युक्त हो जाता है तथा अज्ञानी मनुष्योंका संग करनेसे उन्हींकी भाँति अपनेको शरीरस्थ समझनेके कारण वह उन- उन सात््विक, राजस, तामस योनियोंमें जन्म ग्रहण करता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਬੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟਿਕਿਆ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਤ्तਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਜਾਂ ਤਾਮਸ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सहवास विनाशित्वान्नान्योडहमिति मन्यते । यो<5हं सो5हमिति हुक्त्वा गुणानेवानुवर्तते,प्रकृतिके सहवाससे अपने स्वरूपका बोध लुप्त हो जानेके कारण पुरुष यह समझने लगता है कि मैं शरीरसे भिन्न नहीं हूँ। “मैं यह हूँ, वह हूँ, अमुकका पुत्र हूँ, अमुक जातिका हूँ", इस प्रकार कहता हुआ वह सात्त्विक आदि गुणोंका ही अनुसरण करता है
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਹਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੂਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ’। ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ’—ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਮੁਕ ਵੰਸ਼/ਜਾਤ ਦਾ—ਇਉਂ ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तमसा तामसान् भावान् विविधानू् प्रतिपद्यते । रजसा राजसांश्वैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्,वह तमोगुणसे मोह आदि नाना प्रकारके तामस भावोंको, रजोगुणसे प्रकृत्ति आदि राजस भावोंको तथा सत्त्वगुणका आश्रय लेकर प्रकाश आदि सात््विक भावोंको प्राप्त होता है
ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਹ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤਾਮਸ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਜਸ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु । सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै,सत्त्वगगुण, रजोगुण और तमोगुणसे क्रमश: शुक्ल, रक्त और कृष्ण--ये तीन वर्ण प्रकट होते हैं। प्रकृतिसे जो-जो रूप प्रकट हुए हैं, वे सब इन्हीं तीनों वर्णोंके अन्तर्गत हैं
ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ (ਸਫੈਦ), ਰਕਤ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਕਾਲਾ)—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੋ ਜੋ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषानथ । सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिन:,तमोगुणी प्राणी नरकमें पड़ते हैं, राजस स्वभावके जीव मनुष्यलोकमें जाते हैं तथा सुखके भागी सात्त्विक पुरुष देवलोकको प्रस्थान करते हैं
ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ, ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् । पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनेकेन देवता:,अत्यन्त केवल पापकर्मोंके फलस्वरूप जीव पशु-पक्षी आदि तिर्यग्योनिको प्राप्त होता है। पुण्य और पाप दोनोंके सम्मिश्रणसे मनुष्यलोक मिलता है तथा केवल पुण्यसे प्राणी देवयोनिको प्राप्त होता है
ਕੇਵਲ ਪਾਪਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤਿਰਯਗਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੇਵਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिण: । पज्चविंशतिमो यो<यं ज्ञानादेव प्रवर्तते,इस प्रकार ज्ञानी पुरुष प्रकृतिसे उत्पन्न हुए पदार्थोंको क्षर कहते हैं। उपर्युका चौबीस तत्त्वोंसे भिन्न जो पचीसवाँ तत्त्व--परमपुरुष परमात्मा बताया गया है, वही अक्षर है। उसकी प्राप्ति ज्ञानसे ही होती है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ‘ਕ੍ਸ਼ਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਪਰਮਪੁਰਖ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 302
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादे दयधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ–ਕਰਾਲ–ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ—ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
He questions how two beginningless, formless, and graspless realities can be distinguished such that one is labeled non-sentient (prakṛti) while the other is sentient (kṣetrajña/puruṣa), and how their relation explains cosmic activity.
The chapter frames ethical-psychological cultivation as consequential: guṇa predominance and mixtures correlate with higher, intermediate, or lower trajectories, while knowledge is associated with orientation toward a stable state beyond merit–demerit accounting.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; instead, the chapter ends with Janaka’s structured requests for further instruction (mokṣa-dharma completeness, Sāṃkhya vs. Yoga, and signs/ariṣṭa), functioning as a discourse-transition marker.