Shloka 46
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु । सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै
śukla-lohita-kṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu | sarvāṇy etāni rūpāṇi yānīha prākṛtāni vai ||
ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ (ਸਫੈਦ), ਰਕਤ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਕਾਲਾ)—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੋ ਜੋ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
All material manifestations (prākṛta rūpas) can be understood through the threefold framework of guṇas—sattva (white/clarity), rajas (red/activity), and tamas (black/inertia). This provides an ethical lens for evaluating behavior and cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a philosophical classification: the diversity of worldly forms and dispositions is traced back to Prakṛti operating through three primary qualities, expressed symbolically as white, red, and black.