Shloka 41
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मक: । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्
sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ | gocare vartate nityaṃ nirguṇaṃ guṇasaṃjñitam ||
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਰਗ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਭਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation and dissolution belong to Prakṛti, not to the true Self (Puruṣa). Because consciousness is associated with Prakṛti, it is mistakenly taken to be a doer/experiencer within the sensory world and described as possessing guṇas, though in reality it is beyond sense-objects and beyond qualities.
Vasiṣṭha is instructing about the distinction between Prakṛti and Puruṣa in a reflective, philosophical discourse of the Śānti Parva, clarifying how the Self seems entangled in worldly processes (sarga/pralaya, sense-experience, guṇas) due to association and misidentification.