Shloka 19
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सांख्ये च पल्यते शास्त्रे नामभिरबहुधात्मक: । विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृत:
sāṅkhye ca palyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ | vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ ||
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਛਿੱਤਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ‘ਏਕਾਖ਼ਰ’ (ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the ultimate Reality is one, yet spoken of in many ways: it is called the cosmic Self and the imperishable ‘single syllable.’ Diversity of names and forms does not contradict unity; rather, the One appears manifold while remaining all-pervading.
Vasiṣṭha is instructing his listener in a philosophical context within Śānti Parva, aligning Sāṅkhya discourse with broader Mahābhārata teaching: the supreme principle is described through multiple epithets to guide understanding of creation and pervasion.