
Akṣara–Kṣara Viveka: Vasiṣṭha–Karāla-Janaka Saṃvāda (अक्षर-क्षर विवेकः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) – Akṣara–Kṣara Inquiry and Sāṃkhya Cosmology
Yudhiṣṭhira requests Bhīṣma to define akṣara (that from which there is no return) and kṣara (that to which return occurs), emphasizing Bhīṣma’s status as a repository of śāstric knowledge and the urgency of instruction. Bhīṣma introduces a purātana-itihāsa: King Karāla-Janaka respectfully questions Ṛṣi Vasiṣṭha (Maitrāvaruṇi) about the ‘sanātana paraṃ brahma’ that grants apunarāvṛtti, and about the domain in which the world ‘kṣarate’ (flows/decays). Vasiṣṭha outlines a cosmological timescale (yuga/kalpa/Brāhma day and night) and describes the emanational sequence: from the unmanifest (avyakta) arises the manifest (vyakta), including mahat/buddhi (Hiraṇyagarbha), ahaṃkāra, and the subsequent productions leading to the tenfold set of bhūtas and tanmātras and then the indriyas with manas—culminating in the standard 24 tattvas present in all embodied forms. The manifest complex is labeled kṣara because it undergoes daily transformation and decay within the three loci (water, earth, space) across all beings. The discourse then posits a 25th principle—identified as Viṣṇu/Puruṣa—amūrta yet immanent in all forms, beyond guṇas while functioning through guṇa-descriptions, and explains transmigratory outcomes via tamas/rajas/sattva dispositions. The chapter thus operationalizes the akṣara–kṣara distinction as a metaphysical map supporting soteriological discernment.
Chapter Arc: पराशर ऋषि मनुष्य-जीवन की दुर्लभता और इन्द्रियों के अश्व-स्वभाव को सामने रखकर कहते हैं कि जो ‘मनोरथ’ (इच्छित लक्ष्य) दिखता है, वह केवल चाहने से नहीं—ज्ञान-रश्मियों से संयमित इन्द्रियों और विवेकयुक्त कर्म से मिलता है। → उपदेश कठोर होता जाता है: बाह्य-वृत्ति से हटकर अन्तर्मुख होना, दुर्लभ आयु को व्यर्थ न गँवाना, और यह समझना कि वर्ण/प्रतिष्ठा से अधिक निर्णायक ‘सत्क्रिया’ है। फिर चेतावनी आती है—अज्ञान से किया पाप भी फल देता है; कर्म का फल अनिवार्य है, इसलिए पाप-सेवा दुःख का बीज है। → चरम बिन्दु पराशर का निर्णायक विधान है: ‘पापं हि कर्म फलति’—किया हुआ पाप स्वयं पाप-फल बनकर लौटता है; और सूक्ष्म कर्म भी, मन-बुद्धि के संकल्प सहित किए गए हों तो, अवश्य फलित होते हैं। विवेकहीन उग्र कर्म अल्प/विकृत फल देता है—यहीं कर्म-फल की अटल न्याय-व्यवस्था स्पष्ट हो जाती है। → पराशर राजधर्म और आत्मधर्म को जोड़ते हैं: राजा शत्रुओं को जीते, प्रजा-पालन सम्यक करे; यज्ञादि से कल्याण साधे; और जीवन-आश्रम का संतुलन रखे। व्यक्ति-स्तर पर दमन (इन्द्रिय-संयम), धर्मशीलता, समदृष्टि (भूतों को आत्मवत् देखना), सत्य और शील से सुख—यही निष्कर्ष है।
Verse 1
अकाल एकनवत्यथिकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--कर्मफलकी अनिवार्यता तथा पुण्यकर्मसे लाभ पराशर उवाच मनोरथरयथं प्राप्य इन्द्रियाख्यहयं नर: । रश्मिभिज्ञानसम्भूतैयों गच्छति स बुद्धिमान्,पराशरजी कहते हैं--राजन्! इन्द्रियरूप घोड़ोंसे युक्त मनोमय (सूक्ष्म शरीर) एक रथ है। ज्ञानाकार वृत्तियाँ ही इस रथके घोड़ोंकी बागडोर हैं। इन उपकरणोंसे युक्त रथपर आरूढ़ होकर जो पुरुष यात्रा करता है, वह बुद्धिमान है
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੋਮਯ ਰਥ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ (ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ) ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ।
Verse 2
सेवा55श्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते । द्विजातिहस्तान्निर्वत्ता न तु तुल्यात् परस्परात्,जो मनुष्य इन्द्रियोंकी बाह्य वृत्तिसे रहित (अन्तर्मुख) होकर ईश्वरकी शरणमें गये हुए मनके द्वारा उनकी उपासना करता है, उसकी वह उपासना श्रेष्ठ समझी जाती है। ऐसी उपासना किसी विद्दान् एवं भक्त ब्राह्मणके वरद हस्तसे ही उपलब्ध होती है। समान योग्यतावाले आपसके लोगोंसे उसकी प्राप्ति नहीं होती
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦ੍ਵਿਜ ਦੇ ਵਰਦ ਹੱਥ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 3
आयुर्न सुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद् विशाम्पते । उत्कर्षार्थ प्रयतेत नर: पुण्येन कर्मणा,प्रजानाथ! मनुष्य-शरीरकी आयु सुलभ नहीं है--वह दुर्लभ वस्तु है, उसे पाकर आत्माको नीचे नहीं गिराना चाहिये। मनुष्यको चाहिये कि वह पुण्यकर्मके अनुष्ठानद्वारा आत्माके उत्थानके लिये सदा प्रयत्न करता रहे
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਯੁ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ-ਉਤਕਰਸ਼ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 4
वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै सम्मानमर्हति । न तु यः सत्क्रियां प्राप्प राजसं कर्म सेवते
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਵਾਰਥੀ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ।
Verse 5
जो मनुष्य दुष्कर्म करके वर्णसे भ्रष्ट हो जाता है, वह कदापि सम्मान पानेके योग्य नहीं है। इसके सिवा जो मनुष्य सत्त्वगुणके द्वारा सत्कार पाकर फिर राजस कर्मका सेवन करने लगता है, वह भी सम्मानके योग्य नहीं है ।। वर्णोत्कर्षमवाप्रोति नर: पुण्येन कर्मणा । दुर्लभ तमलब्ध्वा हि हन्यात् पापेन कर्मणा,पुण्य कर्मसे ही मनुष्य उत्तम वर्णमें जन्म पाता है। पापीके लिये वह अत्यन्त दुर्लभ है। वह उसे न पाकर अपने पाप कर्मके द्वारा अपना ही नाश करता है
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਤਵਗੁਣ ਕਰਕੇ ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣ-ਉਤਕਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਪੀ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णदेत् । पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयं कृतम् । तस्मात् पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम्,अनजानमें जो पाप बन जाय उसे तपस्याके द्वारा नष्ट कर दे; क्योंकि अपना किया हुआ पापकर्म पापरूप दुःखके रूपमें ही फलता है। अतः दुःखमय फल देनेवाले पापकर्मका कदापि सेवन न करे
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾੜ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਾਪ-ਰੂਪ ਦੁੱਖ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਪੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖਦਾਈ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਵੇ।
Verse 7
पापानुबन्धं यत् कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् | तन्न सेवेत मेधावी शुचि: कुशलिनं यथा,पापसे सम्बन्ध रखनेवाला जो कर्म है उसका कितना ही बड़ा लौकिक सुखरूप फल क्यों न हो; बुद्धिमान पुरुष उसका कदापि सेवन न करे। वह उससे उसी तरह दूर रहे जैसे पवित्र मनुष्य चाण्डालसे
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕਰਮ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਮੈਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਚਾਂਡਾਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कि कष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मण: । प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद् विरोचते,क्या पापकर्मका कोई दुःखदायक फल मैं देखता हूँ? अर्थात् नहीं देखता। ऐसा मानकर पापमें प्रवृत्त हुए मनुष्यको परमात्माका चिन्तन अच्छा नहीं लगता
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪਾਪਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ? ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ (ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੰਦਰਲੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਰਸ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 9
प्रत्यापत्तिश्न यस्यपेह बालिशस्य न जायते । तस्यापि सुमहांस्ताप: प्रस्थितस्पोपजायते,इस संसारमें जिस मूर्खको तत्त्वज्ञानकी प्राप्ति नहीं होती उस मनुष्यको परलोकमें जानेपर महान् संताप भोगना पड़ता है
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੀ ਯਥਾਰਥ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਪ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 10
विरक्तं शोध्यते वस्त्र न तु कृष्णोपसंहितम् । प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे,नरेन्द्र! बिना रँगा हुआ वस्त्र धोनेसे स्वच्छ हो जाता है; किंतु जो काले रंगमें रँगा हो वह प्रयत्न करनेसे भी सफेद नहीं होता, पापको भी ऐसा ही समझो। उसका रंग भी जल्दी नहीं उतरता है
ਮਨੁੱਖੇੰਦਰ! ਬਿਨਾਂ ਰੰਗਿਆ ਕੱਪੜਾ ਧੋਣ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝ।
Verse 11
स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति । प्रायश्षित्तं नर: कर्तुमुभयं सो$श्ुते पूृथक्,जो स्वयं जान-बूझकर पाप करनेके पश्चात् उसके प्रायश्ित्तके उद्देश्यसे शुभ कर्मका अनुष्ठान करता है, वह शुभ और अशुभ दोनोंका पृथक्-पृथक् फल भोगता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अज्ञानात् तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति । ब्राह्मणा: शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्बग्रह्मयवादिन:,अनजानमें जो हिंसा हो जाती है उसे अहिंसा-व्रतका पालन दूर कर देता है। ब्रह्मवादी ब्राह्मण शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार ऐसा ही कहते हैं; किंतु स्वेच्छासे किये हुए हिंसामय पापकर्मको अहिंसाका व्रत भी दूर नहीं कर सकता। ऐसा वेदशास्त्रोंके ज्ञाता, वेदका उपदेश देनेवाले ब्राह्मणोंका कथन है
ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति । इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्म॒वादिन:,अनजानमें जो हिंसा हो जाती है उसे अहिंसा-व्रतका पालन दूर कर देता है। ब्रह्मवादी ब्राह्मण शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार ऐसा ही कहते हैं; किंतु स्वेच्छासे किये हुए हिंसामय पापकर्मको अहिंसाका व्रत भी दूर नहीं कर सकता। ऐसा वेदशास्त्रोंके ज्ञाता, वेदका उपदेश देनेवाले ब्राह्मणोंका कथन है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਨਾ ਵਸ਼ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਂਦਾ—ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अहं तु तावत् पश्यामि कर्म यद् वर्तते कृतम् । गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम्,परंतु मैं तो ऐसा देखता हूँ कि जो कर्म किया गया है वह पुण्य हो या पापयुक्त, प्रकटरूपमें किया गया हो या छिपाकर (तथा जान-बूझकर किया गया हो या अनजानमें), वह अपना फल अवश्य देता ही है
ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ-ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲੁਕਾ ਕੇ—ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् । बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह,धर्मज्ञ राजा जनक! जैसे मनसे सोच-विचारकर बुद्धिद्वारा निश्चय करके जो स्थूल या सूक्ष्म कर्म यहाँ किये जाते हैं वे यथायोग्य फल अवश्य देते हैं। उसी प्रकार हिंसा आदि उग्र कर्मके द्वारा अनजानमें किया हुआ भयंकर पाप यदि सदा बनता रहे तो उसका फल भी मिलता ही है; अन्तर इतना ही है कि जान-बूझकर किये हुए कर्मकी अपेक्षा उसका फल बहुत कम हो जाता है
ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਜਾ ਜਨਕ! ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਸਥੂਲ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਉਗਰ ਕਰਮ ਵੀ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤਾ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਵੀ ਜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦਾ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्बणम् । अबुद्धिपूर्व धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा,धर्मज्ञ राजा जनक! जैसे मनसे सोच-विचारकर बुद्धिद्वारा निश्चय करके जो स्थूल या सूक्ष्म कर्म यहाँ किये जाते हैं वे यथायोग्य फल अवश्य देते हैं। उसी प्रकार हिंसा आदि उग्र कर्मके द्वारा अनजानमें किया हुआ भयंकर पाप यदि सदा बनता रहे तो उसका फल भी मिलता ही है; अन्तर इतना ही है कि जान-बूझकर किये हुए कर्मकी अपेक्षा उसका फल बहुत कम हो जाता है
ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਉਗਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਜੇ ਸਮਝ-ਬੂਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਨਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । न चरेत् तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत्,देवताओं और मुनियोंद्वारा जो अनुचित कर्म किये गये हों धर्मात्मा पुरुष उनका अनुकरण न करे; और उन कर्मोंको सुनकर भी उन देवता आदिकी निन्दा भी न करे
ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 18
संचिन्त्य मनसा राजन् विदित्वा शक््यमात्मन: । करोति य: शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति,राजन! जो मनुष्य मनसे खूब सोच-विचारकर, “अमुक काम मुझसे हो सकेगा या नहीं'--इसका निश्चय करके शुभकर्मका अनुष्ठान करता है, वह अवश्य ही अपनी भलाई देखता है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਲਾਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 19
नवे कपाले सलिल संन्यस्तं हीयते यथा । नवेतरे तथाभावं प्राप्नोति सुखभावितम्,जैसे नये बने हुए कच्चे घड़ेमें रखा हुआ जल नष्ट हो जाता है, परंतु पके-पकाये घड़ेमें रखा हुआ ज्यों-का-त्यों बना रहता है, उसी प्रकार परिपक्व विशुद्ध अन्तःकरणमें सम्पादित सुखदायक शुभकर्म निश्चल रहते हैं
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਕੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਪਾਣੀ ਰਿਸ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਿਪੱਕ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੁਖਦਾਇਕ ਪੁੰਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सतोये<न्यत् तु यत् तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते । वृद्धे वृद्धिमवाप्रोति सलिले सलिलं यथा,राजन्! उसी जलयुक्त पक्के घड़ेमें यदि दूसरा जल डाला जाय तो पात्रमें रखा हुआ पहलेका जल और नया डाला हुआ जल-दोनों मिलकर बढ़ जाते हैं और इस प्रकार वह घड़ा अधिक जलसे सम्पन्न हो जाता है। उसी तरह यहाँ विवेकपूर्वक किये हुए जो पुण्य कर्म संचित हैं, उन्हींके समान जो नये पुण्य कर्म किये जाते हैं--वे दोनों मिलकर अधिक पुण्यतम कर्म हो जाते हैं (और उनके द्वारा वह पुरुष महान पुण्यात्मा हो जाता है)
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੱਕੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਤੇ ਨਵਾਂ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਕੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਨਵੇਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਜੁੜਨ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव । समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि,राजन्! उसी जलयुक्त पक्के घड़ेमें यदि दूसरा जल डाला जाय तो पात्रमें रखा हुआ पहलेका जल और नया डाला हुआ जल-दोनों मिलकर बढ़ जाते हैं और इस प्रकार वह घड़ा अधिक जलसे सम्पन्न हो जाता है। उसी तरह यहाँ विवेकपूर्वक किये हुए जो पुण्य कर्म संचित हैं, उन्हींके समान जो नये पुण्य कर्म किये जाते हैं--वे दोनों मिलकर अधिक पुण्यतम कर्म हो जाते हैं (और उनके द्वारा वह पुरुष महान पुण्यात्मा हो जाता है)
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਰਮ ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਫਿਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
राज्ञा जेतव्या: शत्रवश्नोन्नताश्र सम्यक् कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम् । अन्निश्वेयो बहुभिश्चापि यज्ञै- रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम्,नरेश्वर! राजाको चाहिये कि वह बढ़े हुए शत्रुओंको जीते। प्रजाका न्यायपूर्वक पालन करे। नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा अग्निदेवको तृप्त करे तथा वैराग्य होनेपर मध्यम अवस्थामें अथवा अन्तिम अवस्थामें वनमें जाकर रहे
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰ-ਇਸ਼ਵਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਤਰੂ ਉਗਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ; ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅਨੇਕ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜੇ—ਮੱਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸੇ।
Verse 23
दमान्वित: पुरुषो धर्मशीलो भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत् । गरीयस: पूजयेदात्मशकक््त्या सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र,राजन! प्रत्येक पुरुषको इन्द्रियसंयमी और धर्मात्मा होकर समस्त प्राणियोंको अपने ही समान समझना चाहिये। जो विद्या, तप और अवस्थामें अपनेसे बड़े हों अथवा गुरु-कोटिके लोग हों, उन सबकी यथाशक्ति पूजा करनी चाहिये। सत्यभाषण और अच्छे आचार- विचारसे ही सुख मिलता है
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਉਮਰ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ ਮਰਤਬੇ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਰੇਂਦਰ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 291
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां एकनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਸੌ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤਿ ਹੋਈ।
It distinguishes kṣara as the manifest, transforming complex (vyakta and its tattvas) characterized by decay and recurrence, and akṣara as the non-decaying principle associated with non-return and the stable ground of realization.
Liberation-oriented clarity is achieved through tattva-jñāna: understanding the emanational structure of embodiment and recognizing the transcendent yet immanent principle (Puruṣa/Viṣṇu) as distinct from guṇa-driven transformations.
Yes: it asserts that knowing the tattva-structure removes grief for ‘tattva-darśin’ sages and frames apunarāvṛtti (non-return) as the implied fruit of discriminating akṣara from the kṣara field.