Adhyaya 255
Jājali–Tulādhāra-saṃvāda: Yajña, Vṛtti, and Ātma-tīrtha (जाजलि-तुलाधार-संवादः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Dialogues on Liberation and Ethical Renunciation)
Adhyāya 255 presents a structured disputation. Jājali challenges Tulādhāra by defending agriculture and the sacrificial economy: food arises from cultivation; humans live by cattle and plants; yajña is socially sustaining, and rejecting it seems to threaten worldly continuity. Tulādhāra replies by rejecting the label of nāstika while critiquing ritual distortion driven by greed and ignorance of Vedic intent. He reframes “offering” as ethical and intellectual practices—salutation, self-study, medicinal and non-harmful supports—arguing that acquisitive giving can generate theft and misconduct. The chapter links the moral quality of sacrificer and priests to the character of the populace, and describes a causal chain (offering → sun → rain → food → beings) while warning that fruit-seeking ritual breeds hypocrisy and harm. It then turns toward inner sufficiency: the wise do not seek heaven through ostentatious rites; they follow the path of the good with minimal injury. Tulādhāra advances the doctrine of ātma-tīrtha—self as the primary pilgrimage—asserting that disciplined conduct and reasoned dharma lead to auspicious worlds. Bhīṣma closes by endorsing Tulādhāra’s rationally grounded, socially practiced dharmas as those consistently served by the virtuous.
Chapter Arc: युधिष्ठिर रणभूमि में असंख्य मृत राजाओं की ओर देखकर विस्मित-व्याकुल होकर भीष्म से पूछते हैं—इतने महाबली, नागायुत-बल वाले नरेशों को आखिर कौन मार सका? → युधिष्ठिर का प्रश्न युद्ध-कारण से आगे बढ़कर ‘मृत्यु’ की अदृश्य सत्ता पर टिक जाता है—जब समान तेज-बल वाले वीर भी गिर जाते हैं, तो संहार का वास्तविक कर्ता कौन है? भीष्म उत्तर में प्राचीन कथा का द्वार खोलते हैं: कृतयुग में अकम्पन नामक राजा शत्रुवश होकर पुत्रशोक से दग्ध है और उसी शोक-क्रोध की धारा उसे महर्षि नारद के सान्निध्य तक ले आती है। → कथा का शिखर उस ब्रह्म-क्रोध में है जहाँ ब्रह्मा के रोष से अग्नि प्रकट होकर स्वर्ग-पृथ्वी-अंतरिक्ष सहित चराचर जगत को दग्ध करने लगती है; तब प्रजाहित की चिंता से शिव (स्थाणु/शम्भु) का आवाहन होता है और ब्रह्मा तेज से ज्वलित होकर उनसे वर-याचना/प्रार्थना के रूप में संवाद आरम्भ करते हैं—‘शम्भो, आज मैं तुम्हारा प्रिय करूँ; जो तुम्हारे हृदय में है, कहो।’ → भीष्म युधिष्ठिर को संकेत देते हैं कि मृत्यु और संहार किसी एक योद्धा की व्यक्तिगत शक्ति नहीं, बल्कि ब्रह्माण्डीय व्यवस्था (देव-तत्त्वों का संतुलन, क्रोध-शमन, प्रजाहित) के अधीन है; कथा ‘मृत्यु–प्रजापति संवाद’ की भूमिका बनकर यह स्थापित करती है कि विनाश भी धर्म-रक्षा और सृष्टि-नियमन का अंग है। → ब्रह्मा द्वारा शिव को वर देने की घोषणा के साथ संवाद का वास्तविक विषय—मृत्यु की स्थापना/नियमन और प्रजाओं के हित का उपाय—अगले प्रसंग में खुलने को छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! ये जो असंख्य भूपाल (प्राणशून्य होकर) इस भूतलपर सेनाके बीचमें सो रहे हैं इनकी ओर दृष्टिपात कीजिये। ये महान् बलवान् थे तो भी संज्ञाहीन होकर पड़े हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਿਤਾਮਹ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸੰਖ ਭੂਪਾਲਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੰਜ਼ਿਆਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ।
Verse 2
एकैकशो भीमबला नागायुतबलास्तथा । एते हि निहता: संख्ये तुल्यतेजोबलैनरै:,इनमेंसे एक-एक नरेश भयानक बलसे सम्पन्न था। दस-दस हजार हाथियोंकी शक्ति रखता था। वे सब-के-सब इस युद्धस्थलमें अपने समान ही तेजस्वी और बलवान् मनुष्योंद्वारा मारे गये हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे परम् विक्रमेणोपसम्पन्नास्तेजोबलसमन्विता:,इन प्राणशक्ति-सम्पन्न नरेशोंको कोई दूसरा वीर संग्रामभूमिमें मार सके--ऐसा मुझे नहीं दिखायी देता था; क्योंकि वे सब-के-सब बल-पराक्रमसे सम्पन्न और तेजस्वी थे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੰਗ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਨਰਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹੰਤਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 4
अथ चेमे महाप्राज्ञा: शेरते हि गतासव: । मृता इति च शब्दो<यं वर्तत्येषु गतासुषु,किंतु इस समय ये महाबुद्धिमान् भूपाल निष्प्राण होकर पड़े हैं। इनके प्राण निकल जानेपर इनके लिये मृत शब्दका व्यवहार होता है; अर्थात् “ये मर गये” ऐसा कहा जाता है
ਹੁਣ ਇਹ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਐਸਿਆਂ ਲਈ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਮਰ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 5
इमे मृता नृपतय: प्रायशो भीमविक्रमा: । तत्र मे संशयो जात: कुतः संज्ञा मृता इति,ये जो नरेश मृत्युको प्राप्त हो गये हैं, इनमें बहुत-से भयानक पराक्रमसे सम्पन्न हैं। यहाँ मेरे मनमें यह संदेह होता है कि इन्हें मृत नाम कैसे दिया गया? किसकी मृत्यु होती है? किससे मृत्यु होती है? और किस कारणसे मृत्यु यहाँ समस्त प्राणियोंका अपहरण करती है? देवतुल्य पितामह! मुझे यह सब बतानेकी कृपा करें
ਇਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਮੌਤ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ? ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 6
कस्य मृत्यु: कुतो मृत्यु: केन मृत्युरिह प्रजा: । हरत्यमरसंकाश तनमे ब्रूहि पितामह,ये जो नरेश मृत्युको प्राप्त हो गये हैं, इनमें बहुत-से भयानक पराक्रमसे सम्पन्न हैं। यहाँ मेरे मनमें यह संदेह होता है कि इन्हें मृत नाम कैसे दिया गया? किसकी मृत्यु होती है? किससे मृत्यु होती है? और किस कारणसे मृत्यु यहाँ समस्त प्राणियोंका अपहरण करती है? देवतुल्य पितामह! मुझे यह सब बतानेकी कृपा करें
ਕਿਸ ਦੀ ਮੌਤ? ਮੌਤ ਕਿੱਥੋਂ? ਕਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ? ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 7
भीष्म उवाच पुरा कृतयुगे तात राजा ह्यासीदकम्पन: । स शत्रुवशमापन्न: संग्रामे क्षीणवाहन:,भीष्मजीने कहा--तात! प्राचीन सत्ययुगकी बात है, अकम्पन नामके एक राजा थे। एक समय संग्राममें उनका रथ नष्ट हो गया और वे शत्रुके वशमें पड़ गये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਾਤ! ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਕੰਪਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰਥ-ਵਾਹਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 8
तस्य पुत्रो हरिनाम नारायणसमो बले । स शत्रुभिरहत: संख्ये सबल: सपदानुग:,उनके एक पुत्र था, जिसका नाम था हरि। वह बलमें भगवान् नारायणके ही समान जान पड़ता था, परंतु उस समराज्णमें शत्रुओंने सेना और सेवकोंसहित उस राजकुमारको मार गिराया
ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੀ ਸੀ; ਬਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਨੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ—ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 9
स राजा शत्रुवशग: पुत्रशोकसमन्वित: । यद्च्छया शान्तिपरो ददर्श भुवि नारदम्,राजा अकम्पन स्वतन्त्र भूपाल न रहकर शत्रुके अधीन हो गये तथा पुत्रके शोकमें डूबे रहने लगे। वे शान्तिका उपाय ढूँढ़ रहे थे। इतनेहीमें दैवेच्छासे भूतलपर विचरते हुए देवर्षि नारदका उन्हें दर्शन हुआ
ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ।
Verse 10
तस्मै स सर्वमाचष्ट यथावृत्तं जनेश्वर: । शन्रुभिग्रहणं संख्ये पुत्रस्य मरणं तथा,राजाने युद्धस्थलमें शत्रुओंद्वारा अपने पकड़े जाने एवं पुत्रकी मृत्यु होनेका सारा समाचार यथावत् रूपसे नारदजीके सामने कह सुनाया
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵੀ।
Verse 11
तस्य तद् वचन श्रुत्वा नारदो5थ तपोधन: । आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं तदा,राजाका वह कथन सुनकर तपस्याके धनी नारदजीने उस समय उनसे यह प्राचीन इतिहास कहना आरम्भ किया, जो उनके पुत्रशोकको मिटानेवाला था
ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤਪੋਧਨ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 12
नारद उवाच राजन् शृणु समाख्यानमद्येदं बहुविस्तरम् । यथावृत्तं श्रुतं चैव मयेदं वसुधाधिप,नारदजी बोले--राजन्! आज यह अत्यन्त विस्तृत आख्यान सुनो। पृथ्वीनाथ! मैंने इसे जैसा सुना है, वह यथावत् वृत्तान्त तुम्हें सुना रहा हूँ
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਵਤ ਵਰਤਾਂਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
प्रजा: सृष्टवा महातेजा: प्रजासगे पितामह: । अतीव वृद्धा बहुला नामृष्यत पुनः प्रजा:,प्रजाकी सृष्टि करते समय महातेजस्वी पितामह ब्रह्माने जब बहुत-से प्राणियोंकी सृष्टि कर डाली, तब उनकी संख्या बहुत अधिक हो गयी। इतनी अधिक प्रजाओंका होना ब्रह्माजीसे सहन न हो सका
ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਚ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਬੇਹੱਦ ਵਧ ਕੇ ਅਤਿ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਈ; ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਾ ਰਿਹਾ।
Verse 14
न हान्तरमभूत् किज्चित् क्वचिज्जन्तुभिरच्युत । निरुच्छवासमिवोजन्नद्ध त्रलोक्यमभवन्नूप,अपने धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले नरेश! उस समय कहीं कोई थोड़ा-सा भी ऐसा स्थान नहीं रह गया, जो जीव-जन्तुओंसे भरा न हो। सारी त्रिलोकी अवरुद्ध हो गयी। लोगोंका कहीं साँस लेना भी असम्भव-सा हो गया--सबका दम घुटने लगा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡਿਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਤਾ-ਭਰ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੀ ਜੋ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਰੁਕ ਗਏ; ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਸਭ ਦਾ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਲੱਗਾ।
Verse 15
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति भूपते । चिन्तयन् नाध्यगच्छच्च संहारे हेतुकारणम्,भूपाल! अब ब्रह्माजीके मनमें प्रजाके संहारकी--उनकी संख्या घटानेकी चिन्ता उत्पन्न हुई। वे बहुत देरतक सोचते-विचारते रहे, परंतु प्रजाके संहारका कोई युक्तियुक्त कारण ध्यानमें नहीं आया
ਭੂਪਾਲ! ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਹਾਰ—ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣ—ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਤੇ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ।
Verse 16
तस्य रोषान्महाराज खेभ्योअग्निरुदतिष्ठत । तेन सर्वा दिशो राजन् ददाह स पितामह:,महाराज! उस समय रोषवश ब्रह्माजीके नेत्र आदि इन्द्रियगोलकोंसे अग्नि प्रकट हो गयी। राजन! उस अग्निसे पितामहने सम्पूर्ण दिशाओंको दग्ध करना आरम्भ किया
ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨੇਤਰ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਛਿਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਰਾਜਨ! ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
ततो दिवं भुवं खं च जगच्च सचराचरम् । ददाह पावको राजन् भगवत्कोपसम्भव:,राजन्! तब भगवान् ब्रह्माके क्रोधसे प्रकट हुई वह आग स्वर्ग, पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा चराचर प्राणियोंसहित सम्पूर्ण जगत्को जलाने लगी
ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਉਹ ਅੱਗ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 18
तत्रादहान्त भूतानि जड़मानि ध्रुवाणि च | महता क्रोधवेगेन कुपिते प्रपितामहे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ—ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ (ਅਟੱਲ/ਸਥਿਰ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
प्रपितामह ब्रह्माके कुपित होनेपर उनके क्रोधके महान् वेगसे सभी स्थावर-जजड़म प्राणी दन्ध होने लगे ।। ततो<थध्वरजट: स्थाणुर्वेदाध्वरपति: शिव: । जगाम शरण देवो ब्रह्माणं परवीरहा,तब यज्ञ ही जिनकी जटाएँ हैं तथा जो वेदों और यज्ञोंके प्रतिपालक हैं, वे शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले कल्याणकारी भगवान् शिव ब्रह्माजीकी शरणमें गये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਕਲਿਆਣਮਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ‘ਸਥਾਣੁ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਕ੍ਰੋਧ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 20
तस्मिन्नभिगते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया । अब्रवीत् परमो देवो ज्वलन्निव तदा शिवम्,प्रजावर्गके हितकी इच्छासे महादेवजीके अपने सामने आनेपर तेजसे जलते हुए-से परमदेव ब्रह्माजी उनसे इस प्रकार बोले--
ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਤেজ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਜਲਦਾ ਹੋਵੇ ਐਸੇ ਪਰਮਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 21
करवाण्यद्य क॑ काम॑ वराहोंडसि मतो मम । कर्ता हास्मि प्रियं शम्भो तव यद् हृदि वर्तते,'शम्भो! मैं तुम्हें वर पानेके योग्य समझता हूँ, बोलो, आज तुम्हारी कौन-सी इच्छा पूर्ण करूँ? तुम्हारे हृदयमें जो भी प्रिय मनोरथ हो, उसे मैं पूर्ण करूँगा”
“ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਦੱਸ—ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ? ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਨੋਰਥ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 256
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मृत्युप्रजापतिसंवादोपक्रमे षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਉਪਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਛੱਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Whether dharma is best secured through externally maintained sacrificial institutions tied to livelihood and social continuity, or through internalized discipline that minimizes harm and resists greed-driven ritual economies.
Ritual value depends on intention and ethical quality; practices such as self-restraint, truthfulness, study, and non-injury can function as “offerings,” and the self (ātman) is presented as the most reliable tīrtha for moral purification.
Yes: Bhīṣma explicitly affirms Tulādhāra’s dharmas as rationally coherent (upapatti-sampanna) and habitually practiced by the virtuous, functioning as an internal validation marker for the discourse within Śānti-parva.