Adhyaya 216
इन्द्र–बलि संवादः (The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Governance)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma what kind of understanding enables a king, crushed by time’s punitive force (kāla-daṇḍa), to continue moving through the world without collapse. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: Indra (Vāsava/Śakra), having subdued the Asuras, approaches Brahmā to locate Bali Vairochana, whose giving never diminished and whose former sovereignty seemed to encompass cosmic functions. Brahmā cautions Indra that the inquiry is improper but, having been asked, speaks truth and indicates Bali’s condition. Indra later finds Bali disguised in a humble form, dwelling in an empty house. Indra addresses Bali with pointed reminders of his past grandeur—retinue, wealth, ritual largesse, and royal insignia—contrasting it with Bali’s present deprivation. Bali responds by denying Indra access to the former emblems (hidden until time permits), rebuking triumphal boasting as unfitting, and articulating a normative psychology of the wise: they do not grieve in suffering nor exult in prosperity; those steady in understanding (kṛta-prajñā), satisfied by knowledge, and patient maintain equanimity. The chapter thus converts political reversal into instruction on humility, non-cruelty toward the fallen, and the ruler’s obligation to govern emotions alongside power.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर के समक्ष मन की रहस्यमयी यात्राओं का द्वार खोलते हैं—स्वप्न और सुषुप्ति में देही किस प्रकार रजस्-तमस् से आच्छादित होकर देहान्तर-सा अनुभव करता है, और फिर भी उसी मन के पार गुणातीत ब्रह्म की ओर मार्ग कैसे बनता है। → स्वप्न में जीव कामना-संस्कारों के वशीभूत होकर अनेक रूपों में भटकता है; जाग्रत में भी संकल्प और कार्य-आसक्ति मन को बाँधती है। प्रश्न तीखा होता जाता है—यदि मन हर अवस्था में गुणों से रंगा है, तो उससे परे अक्षर ब्रह्म का साक्षात्कार कैसे संभव? → सिद्धान्त का निर्णायक उद्घोष: यह जगत स्वप्न-जगत के समान प्रतीतिमय है; मन जैसा धावित होता है, वैसा ही अनुभव रचता है। इसी बोध के शिखर पर भीष्म ब्रह्म का स्वरूप बताते हैं—गुणातीत, अक्षर, अमृत, स्वयंप्रकाश परम-ज्ञान—और कहते हैं कि भावितात्मा (संयत-चित्त) ही परमगति को प्राप्त होते हैं। → उपाय स्पष्ट होता है: ज्ञानाभ्यास से जागरण (विवेक-जागृति), विज्ञान में अभिनिवेश (स्थिर निश्चय), और प्रत्याहार द्वारा इन्द्रिय-मन का संकोच—इनसे ज्ञान-चक्षु विकसित होता है और अक्षर ब्रह्म का बोध संभव होता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अप्--#क+ षोडशाधिकद्विशततमो< ध्याय: स्वप्न और सुषुप्ति-अवस्थामें मनकी स्थिति तथा गुणातीत ब्रह्मकी प्राप्तिका उपाय भीष्म उवाच निष्कल्मषं ब्रह्म॒चर्यमिच्छता चरितुं सदा । निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्रदोषानवेक्षता,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! सदा निष्कलंक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको स्वप्नके दोषोंपर दृष्टि रखते हुए सब प्रकारसे निद्राका परित्याग कर देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभि भूयते । देहान्तरमिवापतन्नश्नरत्युपगतस्पृह:,स्वप्नमें जीवको प्रायः रजोगुण और तमोगुण दबा लेते हैं। वह कामनायुक्त होकर दूसरे शरीरको प्राप्त हुएकी भाँति विचरता है
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ज्ञानाभ्यासाज्जागरणं जिज्ञासार्थमनन्तरम् | विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा,मनुष्यमें पहले तो ज्ञानका अभ्यास करनेसे जागनेकी आदत होती है, तत्पश्चात् विचार करनेके लिये जागना अनिवार्य हो जाता है तथा जो तत्त्वज्ञान प्राप्त कर लेता है, वह तो ब्रह्ममें निरन्तर जागता ही रहता है
ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਮਨਨ ਲਈ ਜਾਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਦਾ—ਰਾਤ ਦਿਨ—ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अत्राह को न्वयं भाव: स्वप्ने विषयवानिव । प्रलीनैरिन्द्रियैदेही वर्तते देहवानिव,यहाँ पूर्व पक्ष यह प्रश्न उठाता है कि स्वप्नमें जो यह देहादि पदार्थ दिखायी देता है, क्या है? (सत्य है या असत्य? यदि कहें कि सत्य है तो ठीक नहीं; क्योंकि) स्वप्रावस्थामें सब कुछ विषयोंसे सम्पन्न-सा दिखायी देनेपर भी वास्तवमें वहाँ कोई विषय नहीं होता, सारी इन्द्रियाँ उस समय मनमें विलीन हो जाती हैं। उन्हीं इन्द्रियोंसे देहाभिमानी जीव देहधारी- जैसा बर्ताव करता है। और यदि कहें कि स्वप्नके पदार्थ असत्य हैं तो यह भी ठीक नहीं; क्योंकि जो सर्वथा असत् है, (जैसे आकाशका पुष्प) उसकी प्रतीति ही नहीं होती
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਪਨਾ ਨਾ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ—ਇਸੇ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ।
Verse 5
अत्रोच्यते यथा होतद् वेद योगेश्वरो हरि: । तथैतदुपपन्नार्थ वर्णयन्ति महर्षय:,अब यहाँ सिद्धान्तका प्रतिपादन किया जाता है। यह स्वप्न-जगत् जैसा है, उसे ठीक- ठीक योगेश्वर श्रीहरि ही जानते हैं; पर जैसा श्रीहरि जानते हैं, वैसा ही महर्षि भी उसका वर्णन करते हैं, उनका वह वर्णन युक्तिसंगत भी है
ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਗਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਗਤ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਹੀ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
इन्द्रियाणां श्रमात् स्वप्नमाहु: सर्वगतं बुधा: । मनसस्त्वप्रलीनत्वात् तत् तदाहुर्निदर्शनम्,विद्वान् महर्षियोंका कहना है कि जाग्रतू-अवस्थामें निरन्तर शब्द आदि विषयोंको ग्रहण करते-करते श्रोत्र आदि इन्द्रियाँ जब थक जाती हैं, तब सभी प्राणियोंके अनुभवमें आनेवाला स्वप्न दिखायी देने लगता है। उस समय इन्द्रियोंके लय होनेपर भी मनका लय नहीं होता है; इसलिये वह समस्त विषयोंका जो मनसे अनुभव करता है, वही स्वप्न कहलाता है। इस विषयमें प्रसिद्ध दृष्टान्त बताया जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸੁਪਨਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कार्य व्यासक्तमनस: संकल्पो जाग्रतो हापि । यद्वन्मनोरथैश्वर्य स्वप्ने तद्धन्मनोगतम्,जैसे जाग्रत-अवस्थामें विभिन्न कार्योमें आसक्त-चित्त हुए मनुष्यके संकल्प मनोराज्यकी ही विभूति हैं, उसी प्रकार स्वप्नके भाव भी मनसे ही सम्बन्ध रखते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਮਨੋਰਾਜ’ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
Verse 8
संस्काराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् । मनस्यन्तर्तितं सर्व स वेदोत्तमपूरुष:,कामनाओंमें जिसका मन आसक्त है, वह पुरुष स्वप्नमें असंख्य संस्कारोंके अनुसार अनेक दृश्योंको देखता है। वे समस्त संस्कार उसके मनमें ही छिपे रहते हैं, जिन्हें वह सर्वश्रेष्ठ अन्तर्यामी पुरुष परमात्मा जानता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪੁਰੁਸ਼—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 9
गुणानामपि यद्येतत् कर्मणा चाप्युपस्थितम् । तत् तत् शंसन्ति भूतानि मनो यद्धावितं यथा,कर्मोके अनुसार सत्त्वादि गुणोंमेंसे यदि यह सत्त्व, रज या तम जो कोई भी गुण प्राप्त होता है, उससे मनपर जब जैसे संस्कार पड़ते हैं अथवा जब जिस कर्मसे मन भावित होता है, उस समय सूक्ष्मभूत स्वप्नमें वैसे ही आकार प्रकट कर देते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਉ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਧੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਜਿਹੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਾਏ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसा: । सात्त्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम्,उस स्वप्नरका दर्शन होते ही सात्विक, राजस अथवा तामस गुण यथायोग्य सुख- दुःखरूप फलका अनुभव करानेके लिये उसके पास आ पहुँचते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਰੂਪ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਉਦੇ ਹੋਣ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
ततः पश्यन्त्यसम्बुद्धया वातपित्तकफोत्तरान् | रजस्तमोगतैभविस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्,तदनन्तर मनुष्य स्वप्नमें अज्ञानवश वात, पित्त या कफकी प्रधानतासे युक्त तथा काम, मोह आदि राजस, तामस भावोंसे व्याप्त नाना प्रकारके शरीरोंका दर्शन करते हैं। तत्त्वज्ञान हुए बिना उस स्वप्नदर्शनको लाँघना अत्यन्त कठिन बताया गया है
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਕਫ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਜਨਿਤ ਭਾਵ ਵਿਆਪੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਸੁਪਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
प्रसन्नैरिन्द्रियर्यद् यत् संकल्पयति मानसम् । तत् तत् स्वप्नेडप्युपगते मनो हृष्यन्निरीक्षते,जाग्रतू-अवस्थामें प्रसन्न इन्द्रियोंके द्वारा मनुष्य अपने मनमें जो-जो संकल्प करता है, स्वप्नावस्था आनेपर भी उसका वह मन हर्षपूर्वक उसी-उसी संकल्पको पूर्ण होता देखा करता है
ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਜੋ-ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 13
व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते5प्रतिघं मन: । आत्मप्रभावात् तं विद्यात् सर्वा ह्यात्मनि देवता:,मनकी सर्वत्र अबाध गति है। वह अपने अधिष्ठान-भूत आत्माके ही प्रभावसे सम्पूर्ण भूतोंमें व्याप्त है; अतः आत्माको अवश्य जानना चाहिये; क्योंकि सभी देवता आत्मामें ही स्थित हैं
ਮਨ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਅਬਾਧ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 14
मनस्यन्तर्तहितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् । यद् यत् सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः,स्वप्न-दर्शनका द्वारभूत जो स्थूल मानव देह है, वह सुषुप्ति-अवस्थामें मनमें लीन हो जाता है। उसी देहका आश्रय ले मन अव्यक्त सदसत्स्वरूप एवं साक्षीभूत आत्माको प्राप्त होता है। वह आत्मा सम्पूर्ण भूतोंके आत्मभूत है। ज्ञानी पुरुष उसे अध्यात्मगुणसे युक्त मानते हैं
ਸੁਪਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨ ਸੁਪਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 15
लिप्सेत मनसा यश्न संकल्पादैश्वरं गुणम् । आत्मप्रसादं तं विद्यात् सर्वा ह्वात्मनि देवता:,जो योगी मनके द्वारा संकल्पसे ही ईश्वरीय गुणको पाना चाहता है, वह उस आत्मप्रसादको प्राप्त कर लेता है; क्योंकि सम्पूर्ण देवता आत्मामें ही स्थित हैं
ਜੋ ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਮਾਤਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਸਾਦ—ਅੰਦਰਲੀ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਕਿਰਪਾ—ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 16
एवं हि तपसा युक्तमर्कवत् तमस: परम् | त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसो<न््ते महेश्वर:,इस प्रकार तपस्यासे युक्त हुआ मन अज्ञानान्धकारसे ऊपर उठकर सूर्यके समान ज्ञानमय प्रकाशसे प्रकाशित होने लगता है। जीवात्मा तीनों लोकोंका कारणभाूत ब्रह्म ही है। वह अज्ञान निवृत्तिके पश्चात् महेश्वर (विशुद्ध परमात्मा) रूपसे प्रतिष्ठित होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तपो ह्ाथधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तम: । एतद् देवासुरैर्गुप्तं तदाहुरज्ञनलक्षणम्,देवताओंने तपका आश्रय लिया है और असुरोंने तपस्यामें विघ्न डालनेवाले दम्भ, दर्प आदि तमको अपनाया है; परंतु ब्रह्मतत््व देवताओं और असुरोंसे छिपा हुआ है; तत्वज्ञ पुरुष इसे ज्ञानस्वरूप बताते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਉਸ ਤਮਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੰਭ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਰਗਾ। ਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਇਸ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तमश्नेति देवासुरगुणान् विदु: । सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ,सत्त्गगुण, रजोगुण और तमोगुण--इन्हें देवताओं और असुरोंका गुण माना गया है। इनमें सत्त्व तो देवताओंका गुण और शेष दोनों असुरोंके गुण हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਤਵ ਨੂੰ ਦੇਵਗੁਣ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਸੁਰੀ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 19
ब्रह्म तत् परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् । ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्,ब्रह्म इन सभी गुणोंसे अतीत, अक्षर, अमृत, स्वयंप्रकाश और ज्ञानस्वरूप है। जो शुद्ध अन्त:करणवाले महात्मा उसे जानते हैं, वे परमगतिको प्राप्त हो जाते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਅਮਰ, ਅਖੰਡ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਾਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा । प्रत्याहारेण वा शक््यमक्षरं ब्रह्म वेदितुम्ू,ज्ञानमयी दृष्टि रखनेवाले महापुरुष ही ब्रह्मके विषयमें युक्तिसंगत बात कह सकते हैं अथवा मन और इन्द्रियोंको विषयोंकी ओरसे हटाकर एकाग्रचित्त हो चिन्तन करनेसे भी ब्रह्मका साक्षात्कार हो सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਹਿ ਸਕਣ। ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੁਆਰਾ—ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 216
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने षोडशाधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਾਰ্ষਣੇਯ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether a victorious sovereign should exploit a defeated rival’s misfortune through harm or humiliation, or instead exercise disciplined restraint grounded in justice and awareness of time’s reversals.
The wise remain steady: they neither sorrow in distress nor become elated in prosperity; knowledge-satisfaction and patience stabilize conduct, preventing triumphalism and cruelty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions as a didactic exemplum within Bhīṣma’s rāja-dharma instruction, implying that internal steadiness is integral to rightful rule and social peace.