Shloka 14
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
मनस्यन्तर्तहितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् । यद् यत् सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः
manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānuṣam | yad yat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam | sarvabhūtātma-bhūtasthaṃ tam adhyātma-guṇaṃ viduḥ |
ਸੁਪਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨ ਸੁਪਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to the Self as the unmanifest reality that transcends categories of being and non-being, present within all beings. Sleep/dream is used as an analogy to show how the mind withdraws and yet ‘encounters’ a deeper principle recognized by the wise as adhyātma (inner spiritual reality).
In Bhishma’s instruction in the Shanti Parva, he explains an inner process of consciousness: the mind, relying on the human body as its ‘gateway,’ withdraws in sleep, and this condition becomes a teaching-example (nidarśana) for understanding the all-pervading Self that abides in every creature.