Adhyaya 199
Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman (Manu’s Instruction)
Upa-parva: Mokṣadharma Parva (Liberation Teachings Unit within Śānti Parva)
This chapter presents Manu’s discourse on the relation between embodied existence, action, cognition, and liberation. It opens with an analogy of brahman as a thread ‘strung’ through diverse substrates (gem, gold, coral, clay), extending the claim to living forms—cattle, humans, elephants, animals, insects—where the self remains engaged through its own karmic patterns. A causal chain is then formalized: knowledge conditions desire, desire conditions intention, intention conditions action, and action yields fruit; fruit, action, knowable objects, and knowledge are mutually implicated, culminating (at cessation/consumption of karmic residue) in a ‘divine’ stabilization of knowledge grounded in the knowable. A hierarchical cosmology is sketched from earth to water to fire to wind to space, then to mind, intellect, time, and finally Viṣṇu as the unbounded ground without beginning, middle, or end. The chapter distinguishes brahman from embodied, effort-dependent Vedic utterance, emphasizing brahman’s anādi/ananta/avyaya (beginningless, endless, imperishable) and nirdvandva (beyond dualities). It concludes with epistemic restraint (mind knows subtly; speech cannot fully express) and a contemplative purification sequence—buddhi refined by knowledge, mind refined by buddhi, senses integrated by mind—leading to entry into the nirguṇa, imperishable brahman and the attainment of śama (tranquility) and amṛtatva (deathlessness).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि ‘अशरीर’ आत्मा को प्रिय-अप्रिय स्पर्श नहीं करते—और इसी सत्य को उजागर करने हेतु वे इक्ष्वाकु-सूर्यपुत्र से जुड़ा एक प्राचीन आख्यान आरम्भ करते हैं। → कथा में काल और मृत्यु का प्रसंग उठता है; एक ब्राह्मण-जापक के तप-जप की सिद्धि, स्वर्ग-प्राप्ति का संकेत, और ‘ऋण’ तथा ‘सत्य-असत्य’ को लेकर दो पक्षों का तीखा विवाद सामने आता है—राजा भी मन-ही-मन इस गहन धर्म-संकट को देख चकित होता है। → विवाद ‘धर्मतः’ निर्णीत होने की ओर बढ़ता है; सत्य बनाम अनृत, ऋण-बंधन बनाम ऋण-शून्यता, और जापक की साधना की दृढ़ता—इन सबके बीच सावित्री देवी का हस्तक्षेप निर्णायक बनता है, जो मधुर वाणी में ‘तथास्तु’ कहकर धर्म-समाधान की दिशा तय करती हैं। → काल जापक को बताता है कि उसके जप का सर्वोत्तम फल प्राप्त हो चुका है और अब स्वर्ग-गमन का समय है; अतिथि-सत्कार (आसन, पाद्य, अर्घ्य) के साथ संवाद शांत होता है, सावित्री अपने धाम लौटती हैं, और ब्राह्मण दिव्य सौ वर्षों तक जप में स्थित रहता है—कथा मोक्षधर्म के उपदेश में स्थिर हो जाती है।
Shlokas
Verse 1
भजन आर (2) अजमनन- ३-श्रुति भी कहती है--'अशरीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स््पृशत: ।/ २-आठ पुरियोंका बोधक वचन इस प्रकार उपलब्ध होता है-- भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकर्मवायवः । अविद्या चेत्यमुं वर्गमाहु: पुर्यष्टक॑ बुधा: ।। 3३-इन लक्षणोंका नाम-निर्देश श्रुतिमें इस प्रकार किया गया है--“न दृष्टेद्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयान्न मतेर्मन्तारमन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया: । नवनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: जापकको सावित्रीका वरदान, उसके पास धर्म, यम और काल आदिका आगमन, राजा इक्ष्वाकु और जापक ब्राह्मणका संवाद, सत्यकी महिमा तथा जापककी परम गतिका वर्णन युधिछिर उवाच कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च । विवादो व्याह्नतः पूर्व तद् भवान् वक्तुमहति,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आपने काल, मृत्यु, यम, इक्ष्वाकु और ब्राह्मणके विवादकी पहले चर्चा की थी; अतः उसे बतानेकी कृपा करें इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें जापकका उपाख्यानविषयक एक सौ निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९९ ॥। पम्प बछ। अकाल द्विशततमो< ध्याय: जापक ब्राह्मण और राजा इक्ष्वाकुकी उत्तम गतिका वर्णन तथा जापकको मिलनेवाले फलकी उत्कृष्टता युधिछिर उवाच किमुत्तरं तदा तौ सम चक्रतुस्तस्य भाषिते । ब्राह्मणो वाथवा राजा तनमे ब्रूहि पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਰਾਜਾ—ਤਦ ਇਕੱਠੇ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਬੈਠੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इक्ष्वाको: सूर्यपुत्रस्य यद् वृत्तं ब्राह्मणस्थ च,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इसी प्रसंगमें उस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, जिसमें राजा इक्ष्वाकु, सूर्यपुत्र यम, ब्राह्मण, काल और मृत्युके वृत्तान्तका उल्लेख है। जिस स्थानपर और जिस रूपमें उनका वह संवाद हुआ था, उसे बताता हूँ, मुझसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਾ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ, ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ (ਯਮ) ਅਤੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 3
कालस्य मृत्योश्व तथा यद् वृत्तं तन्निबोध मे | यथा स तेषां संवादो यस्मिन् स्थानेडपि चाभवत्,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इसी प्रसंगमें उस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, जिसमें राजा इक्ष्वाकु, सूर्यपुत्र यम, ब्राह्मण, काल और मृत्युके वृत्तान्तका उल्लेख है। जिस स्थानपर और जिस रूपमें उनका वह संवाद हुआ था, उसे बताता हूँ, मुझसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਕਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 4
ब्राह्मणो जापकः कश्रिद् धर्मवृत्तो महायशा: । षडड्विन्महाप्राज्ञ: पैप्पलादि: स कौशिक:,कहते हैं कि हिमालय पर्वतके निकटवर्ती पहाड़ियोंपर एक महायशस्वी धर्मात्मा ब्राह्मण रहता था, जो वेदके छहों अंगोंका ज्ञाता, परम बुद्धिमान् तथा जपमें तत्पर रहनेवाला था। वह पिप्पलादका पुत्र था और कौशिक वंशमें उसका जन्म हुआ था। वेदके छहों अंगोंका विज्ञान उसे प्रत्यक्ष हो गया था, अतः वह वेदोंका पारंगत विद्धान् था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਪਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਤ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ‘ਪੈੱਪਲਾਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 5
तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडड्रेषु बभूव ह । वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रय:,कहते हैं कि हिमालय पर्वतके निकटवर्ती पहाड़ियोंपर एक महायशस्वी धर्मात्मा ब्राह्मण रहता था, जो वेदके छहों अंगोंका ज्ञाता, परम बुद्धिमान् तथा जपमें तत्पर रहनेवाला था। वह पिप्पलादका पुत्र था और कौशिक वंशमें उसका जन्म हुआ था। वेदके छहों अंगोंका विज्ञान उसे प्रत्यक्ष हो गया था, अतः वह वेदोंका पारंगत विद्धान् था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਸਿੱਧਾ) ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 6
सोद्य ब्राह्मंं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन् । तस्य वर्षसहस््रं तु नियमेन तथा गतम्,वह अर्थज्ञानपूर्वक संहिताका जप करता हुआ इन्द्रियोंको संयममें रखकर ब्राह्मणोचित तपस्या करने लगा। नियमपूर्वक जप-तप करते हुए उसके एक हजार वर्ष व्यतीत हो गये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਰਥ-ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਚਿਤ ਕਠੋਰ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਜਪ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 7
स देव्या दर्शितः साक्षात् प्रीतास्मीति तदा किल । जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं नस तां किज्चिदब्रवीत्,कहते हैं, उसके उस जपसे प्रसन्न होकर देवी सावित्रीने उसे प्रत्यक्ष दर्शन दिया और कहा कि मैं तुझपर प्रसन्न हूँ। ब्राह्मण अपने जपनीय वेद-संहिताके गायत्रीमन्त्रकी आवृत्ति कर रहा था; इसलिये सावित्रीदेवीके आनेपर भी चुपचाप बैठा ही रह गया। उनसे कुछ न बोला
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।” ਪਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਜਪਯ ਮੰਤਰ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ; ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 8
तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत् तदा । वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्,देवी सावित्रीकी उसपर कृपा हो गयी थी; अतः वे उसके उस समयके व्यवहारसे भी प्रसन्न ही हुईं। वेदमाताने ब्राह्मणके उस नियमानुकूल जपकी मन-ही-मन प्रशंसा की
ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ। ਵੇਦਮਾਤਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਪ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 9
समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तदा । पपात देव्या धर्मात्मा वचन चेदमब्रवीत्,जब जप समाप्त हो गया, तब धर्मात्मा ब्राह्मणने उठकर देवी सावित्रीके चरणोंमें मस्तक रखकर साष्टांग प्रणाम किया और इस प्रकार कहा--
ਜਪ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠਿਆ, ਦੇਵੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ—
Verse 10
दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम । यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मन:,“देवि! आज मेरा अहोभाग्य है कि आपने प्रसन्न होकर मुझे दर्शन दिया। यदि वास्तवमें आप मुझपर संतुष्ट हैं तो ऐसी कृपा कीजिये जिससे मेरा मन जपमें लगा रहे”
“ਦੇਵੀ! ਮੇਰਾ ਅਹੋਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਆਈ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਹੇ।”
Verse 11
सावित्रयुवाच कि प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते । प्रत्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्व तत् ते भविष्यति,सावित्रीने कहा--ब्रह्मर्ष! तुम क्या चाहते हो? कौन-सी वस्तु तुम्हें अभीष्ट है? बताओ । मैं तुम्हारा मनोरथ पूर्ण करूँगी। जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मण! तुम अपनी अभिलाषा बताओ। तुम्हारी वह सारी इच्छा पूर्ण हो जायगी
ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਇੱਛਿਤ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂ? ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੱਸ; ਤੇਰੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 12
इत्युक्तः स तदा देव्या विप्र: प्रोवाच धर्मवित् जप्यं॑ प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुन: पुन:
ਦੇਵੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਪਯ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਧਦਾ ਰਹੇ,” ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
तत् तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत,भविता च विवादोऊत्र तव तेषां च धर्मतः । तब सावित्रीदेवीने मधुर वाणीमें “तथास्तु” कहा। इसके बाद देवीने ब्राह्मणका प्रिय करनेकी इच्छासे यह दूसरा वचन और कहा--:विप्रवर! जहाँ दूसरे श्रेष्ठ ब्राह्मण गये हैं, उन स्वर्गादि निम्नश्रेणीके लोकोंमें तुम नहीं जाओगे। तुम्हें स््वभावसिद्ध एवं निर्दोष ब्रह्मपदकी प्राप्ति होगी। तुमने मुझसे जो यहाँ प्रार्थना की है, वह पूरी होगी। मैं उसे पूर्ण करनेकी चेष्टा करूँगी। तुम नियमपूर्वक एकाग्रचित्त होकर जप करो। धर्म स्वयं तुम्हारी सेवामें उपस्थित होगा। काल, मृत्यु और यम भी तुम्हारे निकट पधारेंगे, तुम्हारा उन सबके साथ यहाँ धर्मानुकूल वाद-विवाद भी होगा
ਤਦ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—“ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 14
इदं चैवापरं प्राह देवी तत्पियकाम्यया । निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभा:
ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਥੇ ਗਿਆ ਹੈਂ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 15
यास्यसि ब्रह्मण: स्थानमनिमित्तमनिन्दितम् । साधये भविता चैतद् यत्त्वयाहमिहार्थिता
“ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ ਜੋ ਨਿਮਿੱਤ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 16
नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति | कालो मृत्युर्यमश्वैव समायास्यन्ति तेडन्तिकम्
ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੀਵੋ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੋ; ਤਦ ਧਰਮ ਆਪ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ। ਕਾਲ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਯਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣਗੇ।
Verse 17
भीष्म उवाच एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 18
सदा दान्तो जितक्रोध: सत्यसंधो5नसूयक:,वह सदा मन और इन्द्रियोंको संयममें रखता था, क्रोधको जीत चुका था। अपनी की हुई प्रतिज्ञा सचाईके साथ पालन करता था और किसीके दोष नहीं देखता था। बुद्धिमान् ब्राह्मणगका वह नियम पूर्ण होनेपर साक्षात् भगवान् धर्म उस समय उसपर बहुत प्रसन्न हुए और उन्होंने उसे प्रत्यक्ष दर्शन दिया
ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ; ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਧਰਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्थ धीमत: । साक्षात् प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम्,वह सदा मन और इन्द्रियोंको संयममें रखता था, क्रोधको जीत चुका था। अपनी की हुई प्रतिज्ञा सचाईके साथ पालन करता था और किसीके दोष नहीं देखता था। बुद्धिमान् ब्राह्मणगका वह नियम पूर्ण होनेपर साक्षात् भगवान् धर्म उस समय उसपर बहुत प्रसन्न हुए और उन्होंने उसे प्रत्यक्ष दर्शन दिया
ਜਦੋਂ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 20
धर्म उवाच द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टमागत: । जप्यस्यास्य फल यत्तत् सम्प्राप्तं तच्च मे शूणु,धर्म बोले--विप्रवर! तुम मेरी ओर देखो। मैं धर्म हूँ और तुम्हारा दर्शन करनेके लिये आया हूँ। तुम्हें इस झपका जो फल प्राप्त हुआ है, वह सब मुझसे सुन लो
ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਪ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 21
जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषा: । देवानां निलयान् साधो सर्वनुत्क्रम्य यास्यसि,तुमने दिव्य और मानुष सभी लोकोंपर विजय प्राप्त की है। साधो! तुम सम्पूर्ण देवताओंके लोकोंको लाँधकर उनसे भी ऊपर जाओगे
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ, ਸਭ ਲੋਕ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹਨ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 22
प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान् यथेप्सितान् । त्यक्त्वा55त्मन: शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि,मुने! अब तुम अपने प्राणोंका परित्याग करो और अभीष्ट लोकोंमें जाओ। अपने शरीरका परित्याग करनेके पश्चात् ही तुम उन पुण्यलोकोंमें जाओगे
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਹਨ ਉਥੇ ਚਲਾ ਜਾ। ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੂੰ ਉਹ ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 23
ब्राह्मण उवाच कि नु लोकैहिं मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम् । बहुदुःखसुखं देहं नोत्सूजेयमहं विभो,ब्राह्मणने कहा--धर्म! मुझे उन लोकोंको लेकर क्या करना है? आप सुखपूर्वक यहाँसे अपने स्थानको पधारिये। प्रभो! मैंने इस शरीरके साथ बहुत दुःख और सुख उठाया है; अत: इसका त्याग नहीं कर सकता
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਮ, ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ? ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਸਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 24
धर्म उदाच अवश्यं भो: शरीर ते त्यक्तव्यं मुनिपुड्गभव । स्वर्गमारोह भो विप्र कि वा वै रोचतेडनघ,धर्म बोले--निष्पाप मुनिश्रेष्ठ! शरीर तो तुम्हें अवश्य त्यागना पड़ेगा। विप्रवर! अब स्वर्गलोकपर आरूढ़ हो जाओ अथवा तुम्हारी क्या रुचि है? बताओ
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿਆਗਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੱਸ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ?
Verse 25
ब्राह्मण उवाच न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो । गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्ग गन्तुं विना55त्मना,ब्राह्मणने कहा--प्रभो! मैं इस शरीरके बिना स्वर्गलोकमें निवास करना नहीं चाहता; अतः धर्मदेव! आप यहाँसे जाइये। इस शरीरको छोड़कर स्वर्गलोकमें जानेके लिये मेरे मनमें तनिक भी उत्साह नहीं है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਧਰਮ, ਤੁਸੀਂ ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਂ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ।
Verse 26
धर्म उदाच अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देह सुखी भव । गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि,धर्म बोले--मुने! शरीरमें मनको आसक्त रखना ठीक नहीं है। तुम देह त्यागकर सुखी हो जाओ। उन रजोगुणरहित निर्मल लोकोंमें जाओ, जहाँ जाकर फिर तुम्हें शोक नहीं करना पड़ेगा
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੁਨੀ, ਦੇਹ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜਨਾ ਹੁਣ ਬਸ ਹੈ। ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹਨਾਂ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 27
ब्राह्मण उवाच रमे जपन् महाभाग किं नु लोकै: सनातनै: । सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्ग न वा विभो,ब्राह्मणने कहा--महाभाग! मैं तो जपमें ही सुख मानता हूँ। मुझे सनातन लोकोंको लेकर क्या करना है? भगवन्! यह बताइये, मैं सशरीर स्वर्गलोकमें जा सकता हूँ या नहीं?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਜਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ—ਕੀ ਮੈਂ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 28
धर्म उवाच यदि त्व॑ं नेच्छसे त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज । एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्न त्वामुपागता:,धर्म बोले--ब्रह्मन! यदि तुम शरीर छोड़ना नहीं चाहते हो तो देखो, ये काल, मृत्यु और यम तुम्हारे पास आये हैं
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੇ ਤੂੰ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੇਖ—ਕਾਲ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਯਮ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 29
भीष्म उवाच अथ वैवस्वत: कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो । ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्नुवन्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर वैवस्वत यम, काल और मृत्यु--तीनों उस महाभाग ब्राह्मणके पास जाकर इस प्रकार बोले--
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 30
यम उवाच तपसोअ<स्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च । फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमो<हं त्वामुपब्रुवे,यमराज बोले--ब्रह्मन! तुम्हारेद्वारा भलीभाँति की हुई इस तपस्याका तथा शुभ आचरणोंका भी तुम्हें उत्तम फल प्राप्त हुआ है। मैं यमराज हूँ और स्वयं तुमसे यह बात कहता हूँ
ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਯਮ ਹਾਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਆਪ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
काल उवाच यथावदस्य जप्यस्य फल प्राप्तमनुत्तमम् । कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालो<हं त्वामुपागत:
ਕਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਪ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਰਗਾਰੋਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 32
कालने कहा--विप्रवर! तुम्हारे इस जपका यथायोग्य सर्वोत्तम फल प्राप्त हुआ है। अतः अब तुम्हारे लिये स्वर्गलोकमें जानेका समय आया है। यही सूचित करनेके लिये मैं साक्षात् काल तुम्हारे पास आया हूँ ।। मृत्युरुवाच मृत्युं मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् । कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै,मृत्युने कहा--धर्मज्ञ ब्राह्मण! मुझे मृत्यु समझो। मैं स्वयं ही शरीर धारण करके यहाँ आया हूँ। विप्रवर! मैं कालसे प्रेरित होकर आज तुम्हें यहाँसे ले जानेके लिये उपस्थित हुआ हूँ
ਮੌਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਜਾਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਹੀ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 33
ब्राह्मण उवाच स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने । मृत्यवे चाथ धर्माय कि कार्य करवाणि व:,ब्राह्मणने कहा--सूर्यपुत्र यम, महामना काल, मृत्यु तथा धर्म--इन सबका स्वागत है। बताइये, मैं आपलोगोंका कौन-सा कार्य करूँ?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਯਮ ਨੂੰ, ਮਹਾਤਮਾ ਕਾਲ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ—ਤੁਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ। ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?
Verse 34
भीष्म उवाच अर्घ्य पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे । अब्रवीत् परमप्रीत: स्वशक््त्या कि करोमि व:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! वहाँ उन सबका समागम होनेपर ब्राह्मणने उनके लिये अर्घ्य और पाद्य देकर बड़ी प्रसन्नताके साथ कहा--'देवताओ! मैं अपनी शक्तिके अनुसार आपलोगोंकी क्या सेवा करूँ?”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—‘ਹੇ ਦੇਵੋ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?’
Verse 35
तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागत: । इक्ष्वाकुरगमत् तत्र समेता यत्र ते विभो,इसी समय तीर्थयात्राके लिये आये हुए राजा इक्ष्वाकु भी उस स्थानपर आ पहुँचे, जहाँ वे सब लोग एकत्र हुए थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਇਆ ਰਾਜਾ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਵੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਪੂਜਨੀਯ ਜਨ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।
Verse 36
सवनिव तु राजर्षि: सम्पूज्याथ प्रणम्प च | कुशलप्रश्नमकरोत् सर्वेषां राजसत्तम:,नृपश्रेष्ठ राजर्षि इक्ष्वाकुने उन सबको प्रणाम करके उनकी पूजा की और उन सबका कुशल-समाचार पूछा
ਤਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ।
Verse 37
तस्मै सो5थासन दत्त्वा पाद्यमर्घ्य तथैव च । अबवीद् ब्राह्मणो वाक््यं कृत्वा कुशलसंविदम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 38
ब्राह्मणने भी राजाको अर्घ्य, पाद्य और आसन देकर कुशल-मंगल पूछनेके बाद इस प्रकार कहा-- ।। स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद् यदिहेच्छसि । स्वशक््त्या कि करोमीह तद् भवान् प्रब्रवीतु माम्,“महाराज! आपका स्वागत है! आपकी जो-जो इच्छा हो, उसे यहाँ बताइये। मैं अपनी शक्तिके अनुसार आपकी क्या सेवा करूँ? यह आप मुझे बतावें”
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਖੈਰ-ਮੰਗਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ—“ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ-ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।”
Verse 39
राजोवाच राजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्कर्मसंस्थित: । ददानि वसु किंचित्ते प्रथितं तद् वदस्व मे,राजाने कहा--विप्रवर! मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप छ: कर्मोमें स्थित रहनेवाले ब्राह्यणण अतः मैं आपको कुछ धन देना चाहता हूँ। आप प्रसिद्ध धनरत्न मुझसे माँगिये
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਮੈਂ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਧਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਨ-ਰਤਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”
Verse 40
ब्राह्मण उवाच द्विविधा ब्राह्मणा राजन धर्मश्न द्विविध: स्मृतः । प्रवृत्ताश्न निवृत्ताश्न निवृत्तो5हं प्रतिग्रहात्,ब्राह्मणने कहा--राजन! ब्राह्मण दो प्रकारके होते हैं और धर्म भी दो प्रकारका माना गया है--प्रवृत्ति और निवृत्ति। मैं प्रतिग्रहसे निवृत्त ब्राह्मण हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ।”
Verse 41
तेभ्य: प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप । अहं न प्रतिगृह्नामि किमिष्टं कि ददामि ते | ब्रृहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्,नरेश्वर! आप जन ब्राह्मणोंको दान दीजिये, जो प्रवृत्तिमार्गमें हों। मैं आपसे दान नहीं लूँगा। नृपश्रेष्ठी इस समय आपको क्या अभीष्ट है? मैं आपको क्या दूँ? बताइये, मैं अपनी तपस्याद्वारा आपका कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਇੱਛਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿਆਂ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ—ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਾਂ?
Verse 42
राजोवाच क्षत्रियो5हं न जानामि देहीति वचन क्वचित् । प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादिन: स्मो द्विजोत्तम,राजा बोले--द्विजश्रेष्ठ! मैं क्षत्रिय हूँ। “दीजिये” ऐसा कहकर याचना करनेकी बातको मैं कभी नहीं जानता। माँगनेके नामपर तो हमलोग यही कहना जानते हैं कि “युद्ध दो”
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਖ਼ਤਰੀ ਹਾਂ; ‘ਦਿਓ’ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ। ਮੰਗਣ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ—‘ਯੁੱਧ ਦਿਓ’।
Verse 43
ब्राह्मण उवाच तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नूप । अन्योन्यस्यान्तरं नास्ति यदिष्ट॑ तत् समाचर,ब्राह्मणने कहा--नरेश्वर! जैसे आप अपने धर्मसे संतुष्ट हैं, उसी तरह हम भी अपने धर्मसे संतुष्ट हैं। हम दोनोंमें कोई अन्तर नहीं है। अतः आपको जो अच्छा लगे, वह कीजिये
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਕਰੋ।
Verse 44
राजोवाच स्वशक््त्याहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाह्॒तम् । याचे त्वां दीयतां महां जप्यस्यास्य फलं द्विज,राजाने कहा--्रह्मन! आपने मुझसे पहले कहा है कि “मैं अपनी शक्तिके अनुसार दान दूँगा! तो मैं आपसे यही माँगता हूँ कि आप अपने झपका फल मुझे दे दीजिये
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।’ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।
Verse 45
ब्राह्मण उवाच युद्ध मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे । न च युद्ध मया सार्थ किमर्थ याचसे पुन:,ब्राह्मणने कहा--राजन्! आप तो बहुत बढ़-बढ़कर बातें बना रहे थे कि मेरी वाणी सदा युद्धकी ही याचना करती है। तब आप मेरे साथ भी युद्धकी ही याचना क्यों नहीं कर रहे हैं?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ‘ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਹੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।’ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ? ਫਿਰ ਇਹ ਦੂਜੀ ਯਾਚਨਾ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?
Verse 46
राजोवाच वाग्वज़ा ब्राह्मणाः प्रोक्ता: क्षत्रिया बाहुजीविन: । वाग्युद्धे तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
राजाने कहा--विप्रवर! ब्राह्मणोंकी वाणी ही वज़्के समान प्रभाव डालनेवाली होती है और क्षत्रिय बाहुबलसे जीवन-निर्वाह करनेवाले होते हैं। अत: आपके साथ मेरा यह तीव्र वाग्युद्ध उपस्थित हुआ है ।। ब्राह्मण उवाच सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति मा चिरम्,ब्राह्मणने कहा--राजेन्द्र! मेरी वही प्रतिज्ञा इस समय भी है। मैं अपनी शक्तिके अनुसार आपको कया दूँ? बोलिये, विलम्ब न कीजिये। मैं शक्ति रहते आपको मुँहमाँगी वस्तु अवश्य प्रदान करूँगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦਿਆਂ? ਦੱਸ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਸ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 48
राजोवाच यत्तद् वर्षशतं पूर्ण जप्यं वै जपता त्वया । फल प्राप्तं तत् प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान् यदि,राजाने कहा--मुने! यदि आप देना ही चाहते हैं तो पूरे सौ वर्षोतक जप करके आपने जिस फलको प्राप्त किया है, वही मुझे दे दीजिये
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇ—ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ।
Verse 49
ब्राह्मण उवाच परम॑ गृह्म॒तां तस्य फलं यज्जपितं मया । अर्ध त्वमविचारेण फल तस्य हाावाप्रुहि,ब्राह्मणने कहा--राजन्! मैंने जो जप किया है उसका उत्तम फल आप ग्रहण करें। मेरे झपका आधा फल तो आप बिना विचारे ही प्राप्त करें अथवा यदि आप मेरेद्वारा किये हुए जपका सारा ही फल लेना चाहते हों तो अवश्य अपनी इच्छाके अनुसार वह सब प्राप्त कर लें
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਜਪ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਤੁਸੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਫਲ ਤਾਂ ਲੈ ਹੀ ਲਵੋ; ਅਤੇ ਜੇ ਮੇਰੇ ਜਪ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਵੋ।
Verse 50
अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम् | राजन प्राप्तुहि काम॑ त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि,ब्राह्मणने कहा--राजन्! मैंने जो जप किया है उसका उत्तम फल आप ग्रहण करें। मेरे झपका आधा फल तो आप बिना विचारे ही प्राप्त करें अथवा यदि आप मेरेद्वारा किये हुए जपका सारा ही फल लेना चाहते हों तो अवश्य अपनी इच्छाके अनुसार वह सब प्राप्त कर लें
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜਪ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈ।
Verse 51
राजोवाच कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद् याचितं मया । स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि किड्च तस्य फलं वद,राजाने कहा--ब्रह्मन! मैंने जो जपका फल माँगा है, उन सबकी पूर्ति हो गयी। आपका भला हो, कल्याण हो। मैं चला जाऊँगा; किंतु यह तो बता दीजिये कि उसका फल क्या है?
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਦੱਸ ਕਿ ਉਸ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ?
Verse 52
ब्राह्मण उवाच फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया । अयं धर्मश्न॒ कालश्न यमो मृत्युश्न साक्षिण:,ब्राह्मणने कहा--राजन्! इस जपका फल क्या मिलेगा? इसको मैं नहीं जानता; परंतु मैंने जो कुछ जप किया था, वह सब आपको दे दिया। ये धर्म, यम, मृत्यु और काल इस बातके साक्षी हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਨ! ਇਸ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਕਾਲ, ਯਮ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 53
राजोवाच अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं कि मे करिष्यति । फल ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम् | प्राप्रोतु तत् फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्,राजाने कहा--ब्रह्मन! यदि आप मुझे अपने जपजनित धर्मका फल नहीं बता रहे हैं तो इस धर्मका अज्ञात फल मेरे किस काम आयेगा? वह सारा फल आपटहीके पास रहे। मैं संदिग्ध फल नहीं चाहता
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਜਪ-ਜਨਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਫਲ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਬਤਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 54
ब्राह्मण उवाच नाददे5परवक्तव्यं दत्त चास्य फलं मया । वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि,ब्राह्मणने कहा--राजर्षे! अब तो मैं अपने जपका फल दे चुका; अतः दूसरी कोई बात नहीं स्वीकार करूँगा। इस विषयमें आज मेरी और आपकी बातें ही प्रमाणस्वरूप हैं (हम दोनोंको अपनी-अपनी बातोंपर दृढ़ रहना चाहिये)
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੂੰਗਾ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵੀ ਤੇ ਤੇਰਾ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
नाभिसंधिरमया जप्ये कृतपूर्व: कदाचन । जप्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम्,राजसिंह! मैंने जप करते समय कभी फलकी कामना नहीं की थी; अत: इस जपका क्या फल होगा, यह कैसे जान सकूँगा?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਫਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਇਸ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 56
ददस्वेति त्वया चोक्तं ददानीति मया तथा । न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव,आपने कहा था कि “दीजिये” और मैंने कहा था कि “दूँगा'--ऐसी दशामें मैं अपनी बात झूठी नहीं करूँगा। आप सत्यकी रक्षा कीजिये और इसके लिये सुस्थिर हो जाइये
ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਦਿਓ”, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਦਿਆਂਗਾ।” ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਉਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੋ।
Verse 57
अथैवं वदतो मे5द्य वचनं न करिष्यसि । महानधर्मो भविता तव राजन् मृषा कृत:,राजन! यदि इस तरह स्पष्ट बात करनेपर भी आप आज मेरे वचनका पालन नहीं करेंगे तो आपको असत्यका महान् पाप लगेगा
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਸਾਫ਼ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਆਵੇਗਾ—ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ।
Verse 58
न युक्त तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदम | तथा मयाप्यभिहितं मिथ्या कर्तु न शक््यते,शत्रुदमन नरेश! आपके लिये भी झूठ बोलना उचित नहीं है और मैं भी अपनी कही हुई बातको मिथ्या नहीं कर सकता
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ ਰਾਜੇ! ਤੇਰੇ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ।
Verse 59
संश्रुतं च मया पूर्व ददानीत्यविचारितम् । तद् गृह्नीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान्,मैंने बिना कुछ सोच-विचार किये ही पहले देनेकी प्रतिज्ञा कर ली है; अतः आप भी बिना विचारे मेरा दिया हुआ जप ग्रहण करें। यदि आप सत्यपर दृढ़ हैं तो आपको ऐसा अवश्य करना चाहिये
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਵਿਚਾਰੇ ਹੀ “ਦਿਆਂਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਹਿਚਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਜਪ-ਫਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 60
इहागम्य हि मां राजन् जाप्यं फलमयाचथा: । तन्मे निसृष्टं गृह्लीष्व भव सत्ये स्थिरोडपि च
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹੋ।”
Verse 61
राजन! आपने स्वयं यहाँ आकर मुझसे जपके फलकी याचना की है और मैंने उसे आपके लिये दे दिया है; अतः आप उसे ग्रहण करें और सत्यपर डटे रहें ।। नायं लोको5स्ति न परो न च पूर्वान् स तारयेत् । कुत एव जनिष्यांस्तु मृषावादपरायण:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਜੋ ਝੂਠ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ?
Verse 62
जो झूठ बोलनेवाला है, उस मनुष्यको न इस लोकमें सुख मिलता है और न परलोकमें ही। वह अपने पूर्वजोंको भी नहीं तार सकता; फिर भविष्यमें होनेवाली संततिका उद्धार तो कर ही कैसे सकता है? ।। न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि । यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ,पुरुषश्रेष्ठ! परलोकमें सत्य जिस प्रकार जीवोंका उद्धार करता है, उस प्रकार यज्ञ, वेदाध्ययन, दान और नियम भी नहीं तार सकते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਧਾਰ ਸਕੇਗਾ? ਯੱਗ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ!
Verse 63
तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत् तप: । शतै: शतसहसैश्व तै: सत्यान्न विशिष्यते,लोगोंने अबतक जितनी तपस्याएँ की हैं और भविष्यमें भी जितनी करेंगे, उन सबको सौगुना या लाखगुना करके एकत्र किया जाय तो भी उनका महत्त्व सत्यसे बढ़कर नहीं सिद्ध होगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਿੰਨੀ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੌਂਹ-ਸੌਂ ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
Verse 64
सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तप: । सत्यमेकाक्षरो यज्ञ: सत्यमेकाक्षरं श्रुतम्,सत्य ही एकमात्र अविनाशी ब्रह्म है। सत्य ही एकमात्र अक्षय तप है, सत्य ही एकमात्र अविनाशी यज्ञ है, सत्य ही एकमात्र नाशरहित सनातन वेद है
ਸੱਚ ਹੀ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਅਖੰਡ ਤਪ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੱਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਨਾਸ-ਰਹਿਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਹੈ।
Verse 65
सत्य॑ वेदेषु जागार्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् । सत्याद् धर्मो दमश्चैव सर्व सत्ये प्रतेष्ठितम्,वेदोंमें सत्य ही जागता है--उसीकी महिमा बतायी गयी है। सत्यका ही सबसे श्रेष्ठ फल माना गया है। धर्म और इन्द्रिय-संयमकी सिद्धि भी सत्यसे ही होती है। सत्यके ही आधारपर सब कुछ टिका हुआ है
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਸੱਚ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 66
सत्यं वेदास्तथाड्रानि सत्यं विद्यास्तथा विधि: | व्रतचर्या तथा सत्यमोड्कार: सत्यमेव च,सत्य ही वेद और वेदांग है। सत्य ही विद्या तथा विधि है। सत्य ही व्रतचर्या तथा सत्य ही ओंकार है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚ ਹੀ ਵੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧਾਨ; ਸੱਚ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰਮ। ਸੱਚ ਹੀ ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਓੰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।
Verse 67
प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव च । सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रवि:,सत्य प्राणियोंको जन्म देनेवाला (पिता) है, सत्य ही संतति है, सत्यसे ही वायु चलती है और सत्यसे ही सूर्य तपता है
ਸੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ।
Verse 68
सत्येन चानिनिर्दहति स्वर्ग: सत्ये प्रतिष्ठित: । सत्यं यज्ञस्तपो वेदा: स्तोभा मन्त्रा: सरस्वती,सत्यसे ही आग जलती है तथा सत्यपर ही स्वर्गलोक प्रतिष्ठित है। यज्ञ, तप, वेद, स्तोभ, मन्त्र और सरस्वती--सब सत्यके ही स्वरूप हैं
ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗ ਦਹਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਯਜ्ञ, ਤਪ, ਵੇਦ, ਸਤੋਭ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
Verse 69
तुलामारोपितो धर्म: सत्यं चैवेति न: श्रुतम् । समकक्षां तुलयतो यतः सत्यं ततोडधिकम्,मैंने सुना है कि किसी समय धर्म और सत्यको तराजूपर, जिसके दोनों पलड़े बराबर थे, रखा और तौला गया; उस समय जिस ओर सत्य था, उधरका ही पलड़ा भारी हुआ
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਪੱਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਤਰਾਜੂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ; ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਸੀ, ਉਹੀ ਪੱਲਾ ਭਾਰੀ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 70
यतो धर्मस्ततः सत्य॑ सर्व सत्येन वर्धते । किमर्थमनृतं कर्म कर्तु राज॑स्त्वमिच्छसि,जहाँ धर्म है वहाँ सत्य है। सत्यसे ही सबकी वृद्धि होती है। राजन! आप क्यों असत्यपूर्ण बर्ताव करना चाहते हैं?
ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 71
सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथा: । कस्मात्त्वमनृतं वाक््यं देहीति कुरुषेडशुभम्,महाराज! आप सत्यमें ही अपने मनको स्थिर कीजिये। मिथ्यापूर्ण बर्ताव न कीजिये। यदि लेना ही नहीं था तो आपने “दीजिये” यह झूठा और अशुभ वचन क्यों मुँहसे निकाला था
ਮਹਾਰਾਜ! ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰੋ; ਝੂਠਾ ਵਰਤਾਵ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਦ ਲੈਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ‘ਦਿਓ’—ਇਹ ਝੂਠਾ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਉਂ ਕੱਢਿਆ?
Verse 72
यदि जप्यफल दत्तं मया नैषिष्यसे नृप । धर्मेभ्य: सम्परि भ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि,नरेश्वर! यदि आप मेरे दिये हुए इस जपके फलको नहीं स्वीकार करेंगे तो धर्मश्रेष्ट होकर सम्पूर्ण लोकोंमें भटकते फिरेंगे
ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਜਪ-ਫਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੋਗੇ।
Verse 73
संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति । उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमहसि,जो पहले देनेकी प्रतिज्ञा करके फिर देना नहीं चाहता तथा जो याचना तो करता है, किंतु मिलनेपर उसे लेना नहीं चाहता, वे दोनों ही मिथ्यावादी होते हैं; अतः आप अपनी और मेरी भी बात मिथ्या न कीजिये
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਝੂਠ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।
Verse 74
राजोवाच योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्म: किल द्विज । दातार: क्षत्रिया: प्रोक्ता गृहल्लीयां भवतः कथम्
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਦਾਤਾ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ‘ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਜਾਣਾ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 75
राजाने कहा--ब्रह्मन! क्षत्रियका धर्म तो प्रजाकी रक्षा और युद्ध करना है। क्षत्रियोंको दाता कहा गया है; फिर मैं उलटे ही आपसे दान कैसे ले सकता हूँ? ।। ब्राह्मण उवाच न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् । इहागम्य तु याचित्वा न गृह्नीषे पुन: कथम्,ब्राह्मणने कहा--राजन्! दान लेनेके लिये मैंने आपसे अनुरोध या आग्रह नहीं किया था और न मैं देनेके लिये आपके घर ही गया था। आपने स्वयं यहाँ आकर याचना की है; फिर लेनेसे कैसे इनकार करते हैं?
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਦਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੁਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ?
Verse 76
धर्म उवाच अविवादो<स्तु युवयोर्वित्त मां धर्ममागतम् । द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च,धर्म बोले--आप दोनोंमें विवाद न हो। आपको विदित होना चाहिये कि मैं साक्षात् धर्म यहाँ आया हूँ। ब्राह्मणदेवता दानके फलसे युक्त हो जायँ और राजा भी सत्यके फलसे सम्पन्न हों
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੱਚ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 77
स्वर्ग उवाच स्वर्ग मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् । अविवादो<स्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम्,स्वर्ग बोला--राजेन्द्र! आपको विदित हो कि मैं स्वर्ग हूँ और स्वयं ही शरीर धारण करके यहाँ आया हूँ। आप दोनोंमें विवाद न हो। आप दोनों समान फलके भागी हों
ਸਵਰਗ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਹੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਫਲ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ।
Verse 78
राजोवाच कृतं स्वर्गेण मे कार्य गच्छ स्वर्ग यथागतम् । विप्रो यदीच्छते गन्तुं चीर्ण गृह्नातु मे फलम्,राजाने कहा--मुझे स्वर्गकी कोई आवश्यकता नहीं है। स्वर्ग! तुम जैसे आये थे, वैसे ही लौट जाओ। यदि ये ब्राह्मणदेवता स्वर्गमें जाना चाहते हों तो मेरे किये हुए पुण्पफलको ग्रहण करें
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸਵਰਗ! ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਜੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵਰਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕਮਾਏ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 79
ब्राह्मण उवाच बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्त: प्रसारित: । निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन्,ब्राह्मणने कहा--यदि बाल्यावस्थामें अज्ञानवश मैंने कभी किसीके सामने हाथ फैलाया हो तो उसका मुझे स्मरण नहीं है; परंतु अब तो संहिता--गायत्रीमन्त्रका जप करता हुआ निवृत्तिधर्मकी उपासना करता हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਹਿਤਾ—ਗਾਇਤਰੀ—ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 80
निवृत्तं मां चिराद्राजन् विप्रलो भयसे कथम् । स्वेन कार्य करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप । तपःस्वाध्यायशीलोऊहं निवृत्तश्न प्रतिग्रहात्,राजन! मैं निवृत्तिमार्गका पथिक हूँ, आप बहुत देरसे मुझे लुभानेका प्रयत्न क्यों करते हैं? नरेश्वर! मैं स्वयं ही अपना कर्तव्य करूँगा, आपसे कोई फल नहीं लेना चाहता। मैं प्रतिग्रहसे निवृत्त होकर तप और स्वाध्यायमें लगा हुआ हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਲੁਭਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਆਪ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੈਂ ਤਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ।
Verse 81
राजोवाच यदि विप्र विसृष्टं ते जप्पस्थ फलमुत्तमम् | आवयोर्यत् फलं किज्चित् सहितं नौ तदस्त्विह,राजाने कहा--विप्रवर! यदि आपने अपने जपका उत्तम फल दे ही दिया है तो ऐसा कीजिये कि हम दोनोंके जो भी पुण्यफल हों, उन्हें एकत्र करके हम दोनों साथ ही भोगें-- हम दोनोंका उनपर समान अधिकार रहे
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਜਪ ਦਾ ਉੱਤਮ ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਹੱਕ ਨਾਲ ਉਸ ਸਾਂਝੇ ਫਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਭੋਗੀਏ।
Verse 82
द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजा: । यदि धर्म: श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ,ब्राह्मणोंको दान लेनेका अधिकार है और क्षत्रिय केवल दान देते हैं, लेते नहीं; यह धर्म आपने भी सुना होगा; अतः विप्रवर! हम दोनोंके कार्यका फल साथ ही हम दोनोंके उपयोगमें आवे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਇਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਖ਼ਤਰੀ ਦਾਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੈਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿਲੇ।
Verse 83
मा वा भूत् सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्रुहि । प्रतीच्छ मत्कृतं धर्म यदि ते मय्यनुग्रह:,अथवा यदि आपकी इच्छा न हो तो हमें साथ रहकर कर्मफल भोगनेकी आवश्यकता नहीं है। उस अवस्थामें मैं यही प्रार्थना करूँगा कि यदि आपका मुझपर अनुग्रह हो तो आप ही मेरे शुभकर्मोंका पूरा-पूरा फल ग्रहण कर लें। मैंने जो कुछ भी धर्म किया है, वह सब आप स्वीकार कर लें
“ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਸਹ-ਭੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਧਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਤੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈ।”
Verse 84
भीष्म उवाच ततो विकृतवेषौ द्वौ पुरुषा समुपस्थितौ | गृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचैलाबूचतुर्वच:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इसी समय वहाँ विकराल वेषधारी दो पुरुष उपस्थित हुए। दोनोंने एक-दूसरेको पकड़कर अपने हाथोंसे आवेष्टित कर रखा था। दोनोंके शरीरपर मैले वस्त्र थे (उनमेंसे एकका नाम विकृत था और दूसरेका नाम विरूप)। वे दोनों बारंबार इस प्रकार कह रहे थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੁਰਸ਼ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 85
न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापर: । इहास्ति नौ विवादोडयमयं राजानुशासक:,एकने कहा--भाई! तुम्हारे ऊपर मेरा कोई ऋण नहीं है। दूसरा कहता--नहीं, मैं तुम्हारा ऋणी हूँ। पहलेने कहा--यहाँ जो हम दोनोंका विवाद है, इसका निर्णय ये सबका शासन करनेवाले राजा करेंगे
ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨਹੀਂ।” ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇੱਥੇ ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੇਗਾ।”
Verse 86
सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् । अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम्,दूसरा बोला--मैं सच कहता हूँ कि तुमपर मेरा कोई ऋण नहीं है। पहलेने कहा--तुम झूठ बोलते हो। मुझपर तुम्हारा ऋण है
ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 87
तावुभौ सुभृशं तप्ती राजानमिदमूचतु: । परीक्ष्य त्वं यथा स्यावो नावामिह विगर्हिती,तब वे दोनों अत्यन्त संतप्त होकर राजासे इस प्रकार बोले--आप हमारे मामलेकी जाँच-पड़ताल करके फैसला कर दें, जिससे हम दोनों यहाँ दोषके भागी और निन्दाके पात्र नहों
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—ਸਾਡੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਨਿੰਦਿਆਯੋਗ ਨਾ ਠਹਿਰੇ।
Verse 88
विरूप उवाच धारयामि नरव्याप्र विकृतस्येह गो: फलम् । ददतश्न न गृह्नाति विकृतो मे महीपते,विरूप बोला--पुरुषसिंह! मैं विकृतके एक गोदानका फल ऋणके तौरपर अपने यहाँ रखता हूँ। पृथ्वीनाथ! उस ऋणको आज मैं दे रहा हूँ; परंतु यह विकृत ले नहीं रहा है
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗੋਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 89
विकृत उवाच न मे धारयते किज्चिद् विरूपो5यं नराधिप । मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप,विकृतने कहा--नरेश्वर! इस विरूपपर मेरा कोई ऋण नहीं है। यह आपसे झूठ बोलता है। इसकी बातमें सत्यका आभासमात्र है
ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਇਸ ਵਿਰੂਪ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੂਠ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਕੇਵਲ ਭਾਸ ਹੀ ਹੈ।
Verse 90
राजोवाच विरूप कि धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे । श्रुत्वा तथा करिष्येडहमिति मे धीयते मन:,राजा बोले--विरूप! तुम्हारे ऊपर विकृतका कौन-सा ऋण है। बताओ, मैं उसे सुनकर कोई निर्णय करूँगा। मेरे मनका ऐसा ही निश्चय है
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਰੂਪ! ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਜ਼ਾ ਜਾਂ ਬਾਂਧਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਸਲਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਹੈ।
Verse 91
विरूप उवाच शृणुष्वावहितो राजन् यथैतद् धारयाम्यहम् | विकृतस्यास्य राजर्षे नेखिलेन नराधिप,विरूप बोला--राजन्! नरेश्वर! आप सावधान होकर सुनें, राजर्ष! इस विकृतका ऋण जिस प्रकार मैं धारण करता हूँ, वह सब पूर्णरूपसे बता रहा हूँ
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਸ ‘ਵਿਕ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਬਾਧਤਾ ਮੈਂ ਅਧੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਵਾਂਗਾ।
Verse 92
अनेन धर्मप्राप्त्यर्थ शुभा दत्ता पुरानध । धेनुर्विप्राय राजर्षे तप:स्वाध्यायशीलिने,निष्पाप राजर्षे! इसने धर्मकी प्राप्तिके लिये एक तपस्वी और स्वाध्यायशील ब्राह्मणको एक दूध देनेवाली उत्तम गाय दी थी
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ, ਉੱਤਮ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 93
तस्याश्चलायं मया राजन् फलमभ्येत्य याचित: । विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धेनान्तरात्मना,राजन! मैंने इसके घर जाकर इससे उसी गोदानका फल माँगा था और विकृतने शुद्ध हृदयसे मुझे वह दे दिया था
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਗੋ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਮੰਗਿਆ। ਤਦ ‘ਵਿਕ੍ਰਿਤ’ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 94
ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये । गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने,तदनन्तर मैंने भी अपनी शुद्धिके लिये पुण्यकर्म किया। राजन! दो अधिक दूध देनेवाली कपिला गौएँ, जिनके साथ उनके बछड़े भी थे, खरीदकर उन्हें मैंने एक उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मणको विधि और श्रद्धा-पूर्वक दे दिया। प्रभो! उसी गोदानका फल मैं पुनः इसे वापस करना चाहता हूँ
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੋ! ਉਸੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 95
ते चोज्छवृत्तये राजन् मया समपवर्जिते । यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुन: प्रभो,तदनन्तर मैंने भी अपनी शुद्धिके लिये पुण्यकर्म किया। राजन! दो अधिक दूध देनेवाली कपिला गौएँ, जिनके साथ उनके बछड़े भी थे, खरीदकर उन्हें मैंने एक उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मणको विधि और श्रद्धा-पूर्वक दे दिया। प्रभो! उसी गोदानका फल मैं पुनः इसे वापस करना चाहता हूँ
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਮੁਤਾਬਕ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਪ੍ਰਭੋ! ਉਸੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 96
इहाद्यैव गृहीत्वा तु प्रयच्छे द्विगुणं फलम् । एवं स्यात् पुरुषव्यात्र कः शुद्ध: को5त्र दोषवान्,पुरुषसिंह! इससे एक गोदानका फल लेकर आज मैं इसे दूना फल लौटा रहा हूँ। ऐसी परिस्थितिमें आप स्वयं निर्णय कीजिये कि हम दोनोंमेंसे कौन शुद्ध है और कौन दोषी?
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਅੱਜ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਫਲ ਵਾਪਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਿੰਹ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ—ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਦੋਸ਼ੀ?
Verse 97
एवं विवदमानोौ स्वस्त्वामिहा भ्यागतौ नृप । कुरु धर्ममधर्म वा विनये नौ समादध,नरेश्वर! इस प्रकार आपसमें विवाद करते हुए हम दोनों यहाँ आपके समीप आये हैं। आप निर्णय कीजिये। अब आप चाहे न्याय करें या अन्याय। इस झगड़ेका निपटारा कर दें। हम दोनोंको विशिष्ट न्यायके मार्गपर लगा दें
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਗੜਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂ ਕਰੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਹੇ ਨਰੈਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਲਾ ਦਿਓ।
Verse 98
यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै । भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताद्य नौ,इसने जिस तरह मुझे दान दिया है, उसी तरह यदि स्वयं भी मुझसे लेना नहीं चाहता है तो आप स्वयं सुस्थिर होकर हम दोनोंको धर्मके मार्गपर स्थापित कर दें
ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 99
राजोवाच दीयमानं न गृह्नलासि ऋणं कस्मात् त्वमद्य वै | यथैव ते<भ्यनुज्ञातं तथा गृह्लीष्व मा चिरम्,राजाने कहा--विकृत! जब विरूप तुम्हें तुम्हारा दिया हुआ ऋण लौटा रहा है, तब तुम उसे आज ग्रहण क्यों नहीं करते? जैसे इसने तुम्हारी दी हुई वस्तु स्वीकार कर ली थी, उसी प्रकार तुम भी इसकी दी हुई वस्तुको ले लो। विलम्ब न करो
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ! ਜਦੋਂ ਵਿਰੂਪ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਵਸਤੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਵਸਤੂ ਵੀ ਲੈ ਲੈ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।
Verse 100
विकृत उवाच धारयामीत्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया । नायं मे धारयत्यद्य गच्छतां यत्र वाउछति,विकृत बोला--राजन्! विरूपने अभी आपसे कहा है कि मैं ऋण धारण करता हूँ; परंतु मैंने उस समय “दान” कह करके वह वस्तु इसे दी थी; इसलिये इसके ऊपर मेरा कोई ऋण नहीं है। अब यह जहाँ जाना चाहे, जा सकता है
ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’; ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ‘ਦਾਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 101
राजोवाच ददतो<स्य न गृह्नासि विषम प्रतिभाति मे । दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशय:,राजाने कहा--विकृत! यह तुम्हें तुम्हारी वस्तु दे रहा है और तुम लेते नहीं हो। यह मुझे अनुचित जान पड़ता है; अतः मेरे मतमें तुम दण्डनीय हो; इसमें कोई संशय नहीं है
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 102
विकृत उवाच मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्नलीयां तत् कथं पुन: । काममत्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो,विकृत बोला--राजर्षे! मैंने इसे दान दिया था; फिर वह दान इससे वापस कैसे ले लूँ। भले, इसमें मेरा अपराध समझा जाय; परंतु मैं दिया हुआ दान वापस नहीं ले सकता। प्रभो! मुझे दण्ड भोगनेकी आज्ञा प्रदान करें
ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਲਵਾਂ? ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨ ਲਵੋ; ਪਰ ਇਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਦੰਡ ਮੈਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਹੋਵੇ, ਹੁਕਮ ਕਰੋ।
Verse 103
विरूप उवाच दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथजड्चन । नियंस्यति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासक:,विरूपने कहा--विकृत! यदि तुम मेरी दी हुई वस्तु स्वीकार नहीं करोगे तो ये धर्मपूर्ण शासन करनेवाले नरेश तुम्हें कैद कर लेंगे
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਕ੍ਰਿਤ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 104
विकृत उवाच स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत् । गृह्नीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते,विकृत बोला--तुम्हारे माँगनेपर मैंने अपना धन दानके रूपमें दिया था; फिर आज उसे वापस कैसे ले सकता हूँ? तुम्हारे ऊपर मेरा कुछ भी पावना नहीं है। मैं तुम्हें जानेके लिये आज्ञा देता हूँ, तुम जाओ
ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਅੱਜ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵਾਂ? ਜਾਓ, ਮਹੋਦਯ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 105
ब्राह्मण उवाच श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयो: कथितं द्वयो: । प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद् गृुहाणाविचारितम्,इसी बीचमें जापक ब्राह्मण बोल उठा--राजन्! आपने इन दोनोंकी बातें सुन लीं। मैंने आपको देनेके लिये जो प्रतिज्ञा की है, उसके अनुसार आप मेरा दान बिना विचारे ग्रहण करें
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਲੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਦਾਨ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 106
राजोवाच प्रस्तुतं सुमहत् कार्यमनयोर्गह्वरं यथा । जापकस्य दृढीकार: कथमेतद् भविष्यति,राजाने मन-ही-मन कहा--इन दोनोंका बड़ा भारी और गहन कार्य सामने आ गया है। इधर जापक ब्राह्मणका सुदृढ़ आग्रह ज्यों-का-त्यों बना हुआ है। इससे निपटारा कैसे होगा
ਰਾਜਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੋਲਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਗਹਿਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਖੱਡ ਵਰਗਾ, ਮਾਮਲਾ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਾਪਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਜ਼ਿੱਦ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 107
यदि तावन्न गृह्वामि ब्राह्मणेनापवर्जितम् । कथं न लिप्येयमहं पापेन महताद्य वै,यदि मैं आज ब्राह्मणकी दी हुई वस्तु ग्रहण न करूँ तो किस प्रकार महान् पापसे निर्लिप्त रह सकूँगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਾਂਗਾ?
Verse 108
तौ चोवाच स राजर्षि: कृतकार्यों गमिष्यथ: । नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा,इसके बाद राजर्षि इक्ष्वाकुने उन दोनोंसे कहा--'तुम दोनों अपने विवादका निपटारा हो जानेपर ही यहाँसे जाना। इस समय मेरे पास आकर अपना कार्य पूर्ण हुए बिना न जाना। मुझे भय है कि राजधर्म मिथ्या अथवा कलंकित न हो जाय
ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੋਗੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਜਾਓ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਝੂਠਾ—ਅਰਥਾਤ ਦਾਗ਼ਦਾਰ—ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 109
स्वधर्म: परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चय: । विप्रधर्मश्ष गहनो मामनात्मानमाविशत्,राजाओंको अपने धर्मका पालन करना चाहिये, यही शास्त्रका सिद्धान्त है। इधर मुझ अजितात्माके भीतर गहन ब्राह्मणधर्मने प्रवेश किया है
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਅਜਿਤਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪੱਖ ਆ ਵੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 110
ब्राह्मण उवाच गृहाण धारये5हं च याचितं संश्रुतं मया । न चेद् ग्रहीष्यसे राजन् शपिष्ये त्वां न संशय:,ब्राह्मणने कहा--राजन्! आपने जो वस्तु माँगी थी और जिसे देनेकी मैंने प्रतिज्ञा कर ली थी, उसे मैं आपकी धरोहरके रूपमें अपने पास रखता हूँ; अतः शीघ्र उसे ले लें। यदि नहीं लेंगे तो निस्संदेह मैं आपको शाप दे दूँगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਲਓ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਣ ਦਾ ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 111
राजोवाच धिग्राजधर्म यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चय: । इत्यर्थ मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति,राजाने कहा--धिक्कार है राजधर्मको, जिसके कार्यका यहाँ यह परिणाम निकला। ब्राह्यणको और मुझको समान फलकी प्राप्ति कैसे हो, इसी उद्देश्यसे मुझे यह दान ग्रहण करना है
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਰਮ ਦਾ ਇੱਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਰਣਾ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ—ਇਸੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 112
एष पाणिरपूर्व मे निक्षेपार्थ प्रसारित: । यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम्
ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੱਥ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਅਮਾਨਤ ਲੈਣ ਲਈ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।
Verse 113
ब्रह्म! यह मेरा हाथ जो आजसे पहले किसीके सामने नहीं फैलाया गया था, आज आपसे धरोहर लेनेके लिये आपके सामने फैला है। आप मेरा जो कुछ भी धरोहर धारण करते हैं, उसे इस समय मुझे दे दीजिये ।। ब्राह्मण उवाच संहितां जपता यावान् गुण: कश्चित् कृतो मया । तत् सर्व प्रतिगृह्लीष्व यदि किज्चिदिहास्ति मे,ब्राह्मणने कहा--राजन्! मैंने संहिताका जप करते हुए कहींसे जितना भी पुण्य अथवा सदगुण संग्रह किया है, वह सब आप ले लें। इसके सिवा भी मेरे पास जो कुछ पुण्य हो, उसे ग्रहण करें
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਜਿੱਥੋਂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਸਦਗੁਣ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 114
राजोवाच जलमेततन्निपतितं मम पाणोौ द्विजोत्तम । सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्नातु वै भवान्,राजाने कहा--द्विजश्रेष्ठ! मेरे हाथपर यह संकल्पका जल पड़ा हुआ है। मेरा और आपका सारा पुण्य हम दोनों के लिये समान हो और हम साथ-साथ उसका उपभोग करें; इस उद्देश्यसे आप मेरा दिया हुआ दान भी ग्रहण करें
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਇਹ ਜਲ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੀਏ—ਇਸੇ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 115
विरूप उवाच कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् | सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च,विरूपने कहा--राजन्! आपको विदित हो कि हम दोनों काम और क्रोध हैं। हमने ही आपको इस कार्यमें लगाया है। आपने जो साथ-साथ फल भोगनेकी बात कही है, इससे आपको और इस ब्राह्मणको एक समान लोक प्राप्त होंगे
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹਾਂ; ਸਾਡੇ ਹੀ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਕਰਮ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਤੂੰ ‘ਇਕੱਠੇ’ ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲੋਕ ਸਮਾਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 116
नायं धारयते किज्चिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता । कालो धर्मस्तथा मृत्यु: कामक्रोधौ तथा युवाम्,यह मेरा साथी कुछ भी धारण नहीं करता अथवा मुझपर भी इसका कोई ऋण नहीं है। यह सब खेल तो हमलोगोंने आपकी परीक्षा लेनेके लिये किया था। काल, धर्म, मृत्यु, काम, क्रोध और आप दोनों--ये सब-के-सब एक-दूसरेकी कसौटीपर आपके देखते-देखते कसे गये हैं। अब जहाँ आपकी इच्छा हो, अपने कर्मसे जीते हुए उन लोकोमें जाइये
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਢੋੰਦਾ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਖ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਨਾਟਕ ਸੀ। ਕਾਲ, ਧਰਮ, ਮੌਤ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਪਰਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ।
Verse 117
सर्वमन्योन्यनिष्कर्षे निघृष्टं पश्यतस्तव । गच्छ लोकान् जितान् स्वेन कर्मणा यत्र वाउछसि,यह मेरा साथी कुछ भी धारण नहीं करता अथवा मुझपर भी इसका कोई ऋण नहीं है। यह सब खेल तो हमलोगोंने आपकी परीक्षा लेनेके लिये किया था। काल, धर्म, मृत्यु, काम, क्रोध और आप दोनों--ये सब-के-सब एक-दूसरेकी कसौटीपर आपके देखते-देखते कसे गये हैं। अब जहाँ आपकी इच्छा हो, अपने कर्मसे जीते हुए उन लोकोमें जाइये
ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਓ।
Verse 118
जापकानां फलावाप्तिर्मया ते सम्प्रदर्शिता । गति: स्थान च लोकाश्न जापकेन यथा जिता:,भीष्मजी कहते हैं--राजन! जापकोंको किस प्रकार फलकी प्राप्ति होती है? इस बातका दिग्दर्शन मैंने तुम्हें करा दिया। जापक ब्राह्मणने कौन-सी गति प्राप्त की? किस स्थानपर अधिकार किया? कौन-कौन-से लोक उसके लिये सुलभ हुए? और यह सब किस प्रकार सम्भव हुआ? ये बातें बतायी जायँगी
ਵਿਰੂਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਜਪ-ਅਭਿਆਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਪਾਈ, ਕਿਹੜਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੁਲਭ ਹੋਏ—ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
Verse 119
प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । अथवाग्निं समायाति सूर्यमाविशतेडपि वा,संहिताका स्वाध्याय करनेवाला द्विज परमेष्ठी ब्रह्माको प्राप्त होता है अथवा अम्निमें समा जाता है अथवा सूर्यमें प्रवेश कर जाता है
ਵਿਰੂਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 120
स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत । गुणांस्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः,यदि वह जापक तैजस् शरीरसे उन लोकोंमें रमण करता है तो रागसे मोहित होकर उनके गुणोंको अपने भीतर धारण कर लेता है
ਜੇ ਉਹ ਜਪਕ ਤੈਜਸ ਭਾਵ (ਦੀਪਤ ਸੁਖਮ ਦੇਹ) ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਥਲੇ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 121
एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरग: । सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन्,इसी प्रकार संहिताका जप करनेवाला पुरुष रागयुक्त होनेपर चन्द्रलोक, वायुलोक, भूमिलोक तथा अन्तरिक्षलोकके योग्य शरीर धारण करके वहाँ निवास करता है और उन लोकोंमें रहनेवाले पुरुषोंके गुणोंका आचरण करता रहता है
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਚੰਦਰਲੋਕ, ਵਾਯੁਲੋਕ, ਭੂਲੋਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 122
अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम् । परमव्ययमिच्छन् स तमेवाविशते पुन:,यदि उन लोकोंकी उत्कृष्टतामें संदेह हो जाय और इस कारण वह जापक वहाँसे विरक्त हो जाय तो वह उत्कृष्ट एवं अविनाशी मोक्षकी इच्छा रखता हुआ फिर उसी परमेष्ठी ब्रह्मामें प्रवेश कर जाता है
ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਥੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਯ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 123
मनसश्न समाधि वर्धेताहरह:ः शुभे । सावित्रीदेवीके ऐसा कहनेपर वह धर्मात्मा ब्राह्मण बोला--'शुभे! इस मन्त्रके जपमें मेरी यह इच्छा बराबर बढ़ती रहे और मेरे मनकी एकाग्रता भी प्रतिदिन बढ़े”,अमृताच्चामृतं प्राप्त: शान्ती भूतो निरात्मवान् । ब्रह्मभूत: स निर्दन्दः सुखी शान्तो निरामय: अन्य लोकोंकी अपेक्षा परमेष्ठिभावकी प्राप्ति अमृतरूप है। उससे भी उत्कृष्ट कैवल्यरूपी अमृतको प्राप्त होकर वह शान्त (निष्काम), अहंकारशून्य, निर्दधन्द्, सुखी, शान्तिपरायण तथा रोग-शोकसे रहित ब्रह्मस्वरूप हो जाता है
‘ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧੇ।’ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਦ੍ਵੰਦ੍ਵ, ਸੁਖੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 124
ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् । अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत् प्रतिपद्यते,ब्रह्मपद पुनरावृत्तिरहित, एक, अविनाशी, संज्ञारहित, दुःख-शून्य, अजर और शान्त आश्रय है, उसे ही वह जापक प्राप्त होता है
ਉਹ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨਾਵਰਤ (ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ), ਇਕ, ਅਕਸ਼ਰ, ਸੰਜ਼ਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ।
Verse 125
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते,जापक पूर्वोक्त परमेष्ठी पुरुष (सगुण ब्रह्म) से भी ऊपर उठकर आकाशस्वरूप निर्गुण ब्रह्मको प्राप्त होता है। वहाँ प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और शब्द--इन चारों प्रमाणों और लक्षणोंकी पहुँच नहीं है। क्षुधा, पिपासा, शोक, मोह तथा जरा और मृत्यु--ये छः तरंगें वहाँ नहीं हैं। पाँचों ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँचों कर्मेन्द्रियाँ, पाँचों प्राण तथा मन--इन सोलह उपकरणोंसे भी वह रहित है
ਉਹ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ (ਸਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ) ਨੂੰ ਵੀ ਅতিক੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ, ਉਪਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ; ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਛੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 126
अथ नेच्छति रागात्मा सर्व तदधितिष्ठति । यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते,यदि उसके मनमें भोगोंके प्रति राग है और वह निर्गुण ब्रह्मको प्राप्त होना नहीं चाहता है तो वह सभी पुण्यलोकोंका अधिष्ठाता बन जाता है और मनसे जिस वस्तुको पाना चाहता है, उसे तुरंत प्राप्त कर लेता है
ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੋਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 127
अथवा चेक्षते लोकान् सर्वान् निरयसंज्ञितान् निस्पृह: सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम्,अथवा वह सम्पूर्ण उत्तम लोकोंको भी नरकके तुल्य देखता है और सब ओरसे निःस्पृह एवं मुक्त होकर उसी निर्गुण ब्रह्ममें सुखपूर्वक रमण करता है
ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਨਰਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 128
एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा । एतत् ते सर्वमाख्यातं कि भूय: श्रोतुमिच्छसि,महाराज! इस प्रकार यह जापककी गति बतायी गयी है। यह सारा प्रसंग मैंने कह सुनाया। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो?
ਮਹਾਰਾਜ! ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 163
भविता च विवादोऊत्र तव तेषां च धर्मतः । तब सावित्रीदेवीने मधुर वाणीमें “तथास्तु” कहा। इसके बाद देवीने ब्राह्मणका प्रिय करनेकी इच्छासे यह दूसरा वचन और कहा--:विप्रवर! जहाँ दूसरे श्रेष्ठ ब्राह्मण गये हैं, उन स्वर्गादि निम्नश्रेणीके लोकोंमें तुम नहीं जाओगे। तुम्हें स््वभावसिद्ध एवं निर्दोष ब्रह्मपदकी प्राप्ति होगी। तुमने मुझसे जो यहाँ प्रार्थना की है, वह पूरी होगी। मैं उसे पूर्ण करनेकी चेष्टा करूँगी। तुम नियमपूर्वक एकाग्रचित्त होकर जप करो। धर्म स्वयं तुम्हारी सेवामें उपस्थित होगा। काल, मृत्यु और यम भी तुम्हारे निकट पधारेंगे, तुम्हारा उन सबके साथ यहाँ धर्मानुकूल वाद-विवाद भी होगा
ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 176
ब्राह्मणो5पि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा । भीष्मजी कहते हैं--राजन्! ऐसा कहकर भगवती सावित्री देवी अपने धामको चली गयीं और ब्राह्मण भी दिव्य सौ वर्षोतक पूर्ववत् जपमें संलग्न रहा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।
Verse 199
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि जापकोपाख्याने नवनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਪਕ-ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਨਿਨਿਆਣਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It analyzes how an agent becomes bound to outcomes through a chain of cognition, desire, and intention, and how liberation is framed as disentanglement from guṇa-conditioned action and time-bound experience.
Purify buddhi through knowledge, refine mind through buddhi, and integrate the senses through mind; by reducing attachment to objects and guṇas, one approaches the nirguṇa brahman described as beginningless and imperishable.
Yes: it distinguishes embodied Vedic speech (effort-dependent and perishable) from brahman, and states that brahman is not a product of bodily support nor fully expressible by speech, being grasped subtly through disciplined mind.