Adhyaya 125
Āśā-prabhava (आशाप्रभव) — On the Rise and Power of Hope/Expectation (Sumitra Itihāsa Begins)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Discourse on the Duties of Kings
Yudhiṣṭhira addresses Bhīṣma, noting prior emphasis on śīla (character) and requesting clarification on the origin and nature of āśā (hope/expectation). He frames his doubt through personal experience: his strong expectation regarding Suyodhana (Duryodhana) and the subsequent collapse of that expectation, which he identifies as a profound source of suffering. Yudhiṣṭhira generalizes that hope arises powerfully in all persons and that when obstructed it yields intense distress, even a felt proximity to death. Bhīṣma responds by introducing an instructive itihāsa concerning King Sumitra of the Haihayas. The narrative begins with Sumitra pursuing a wounded deer through varied terrain into a great forest, where he arrives exhausted at an ascetics’ hermitage. Received with ritual hospitality, he explains his lineage and circumstance, then articulates that the keenest pain is not loss of royal markers but the frustration of hope. He asks the sages to resolve his inquiry: what in the world is greater than hope, and what is truly rare/difficult to obtain—requesting a careful, non-disruptive explanation suited to their ascetic discipline.
Chapter Arc: युधिष्ठिर (कुन्तीनन्दन) भीष्म से विनयपूर्वक पूछते हैं—‘शील’ क्या है, उसका लक्षण क्या है, और वह कैसे प्राप्त होता है; क्योंकि धर्म का सूक्ष्म सार उसी में छिपा है। → भीष्म इन्द्र–प्रह्लाद की कथा छेड़ते हैं: दैत्येन्द्र प्रह्लाद के भीतर शील, सत्य, सदाचार, बल और लक्ष्मी जैसे गुणों का वास है, पर समय-चक्र ऐसा आता है कि ये गुण देह से अलग होकर चलने लगते हैं। ब्राह्मण उपदेशक-रूप में प्रह्लाद के पास आते हैं; फिर एक ब्राह्मण वर माँगता है—‘राजन्, मुझे आपका शील चाहिए।’ वरदान की मर्यादा और गुण-त्याग का भय प्रह्लाद के मन में टकराता है। → प्रह्लाद के शरीर से एक-एक कर तेजस्वी पुरुषाकार गुण प्रकट होते हैं; अंततः ‘शील’ स्वयं विशालकाय पुरुष के रूप में सामने आता है। प्रह्लाद पूछते हैं—‘तुम कौन हो?’ उत्तर मिलता है—‘मैं शील हूँ; तुम्हारे द्वारा त्यक्त होकर जा रहा हूँ।’ → कथा का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि शील कोई बाहरी आभूषण नहीं, राजधर्म का मूलाधार है; उसके क्षीण होते ही सत्य, सदाचार, बल और लक्ष्मी भी टिकते नहीं। भीष्म इस उपदेश को युधिष्ठिर के आचरण-योग्य बताते हैं—जैसा धृतराष्ट्र ने अपने पुत्र को कहा था, वैसा ही तुम भी करो। → गुणों के देह-त्याग की यह प्रक्रिया आगे किन कारणों से होती है और शील की पुनः-प्राप्ति का उपाय क्या है—यह प्रश्न अगले प्रसंग की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल छा जि: चतुर्विशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: इन्द्र हि अप प्रह्नादकी कथा--शीलका प्रभाव
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਸ਼ੀਲ (ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ) ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।
Verse 2
यदि तच्छक्यमस्माभिर्ञातुं धर्मभूतां वर । श्रोतुमिच्छामि तत् सर्व यथैतदुपलभ्यते,धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ! यदि मै उसे जान सकूँ तो जिस प्रकार शीलकी उपलब्धि होती है, वह सब सुनना चाहता हूँ
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ-ਸਵਰੂਪ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੀਲ (ਸਦਾਚਾਰ) ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कथं तत् प्राप्पते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत । किंलक्षणं च तत् प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਸ਼ੀਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਹਨ? ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 4
भीष्म उवाच पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद । आखेयातं तप्यमानेन श्रियं दृष्टवा तथागताम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਾਨਦ! ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਈ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 5
इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह । सभायां चाह वचन तत् सर्व शृणु भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੀ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ।
Verse 6
भवततस्तां सभां दृष्टवा समृद्धि चाप्यनुत्तमाम् । दुर्योधनस्तदा55सीन: सर्व पित्रे न्यवेदयत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੀ ਉਸ ਸਭਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
भीष्मजीने कहा--दूसरोंको मान देनेवाले महाराज! भरतनन्दन! पहले इन्द्रप्रस्थमें (राजसूययज्ञके समय) भाइयोंसहित तुम्हारी वैसी अदभुत श्री-सम्पत्ति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੀ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਸੜ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਕੁਰੂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਿਤਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੀੜ ਦੱਸ ਗਿਆ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਣੋ। ਤਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਰਣ ਸਮੇਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 8
धृतराष्ट उवाच किमर्थ तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: । श्र॒ुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग् भविष्यति
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਣ ਕੇ ਜੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 9
त्वया च महदैद्वर्य प्राप्त परपुरज्जय । किंकरा भ्रातर: सर्वे मित्रसम्बन्धिन: सदा
ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਗਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵੱਡਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹੋਣ।
Verse 10
शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले वीर! तुमने भी तो महान् ऐश्वर्य प्राप्त किया है? तुम्हारे समस्त भाई, मित्र और सम्बन्धी सदा तुम्हारी सेवामें उपस्थित रहते हैं ।।
ਤੂੰ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈਂ, ਮਾਸ-ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਰਸਦਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਆਜਾਨੇਯ ਘੋੜੇ ਤੇਰਾ ਰਥ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
Verse 11
दुर्योधन उवाच दश तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् | भुज्जते रुक्मपात्रीभिय्युधिष्ठिरनिवेशने
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਿਤਾਜੀ! ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨਾਤਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
Verse 12
दृष्टवा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम् । अश्वांस्तित्तिरकल्माषान् वस्त्राणि विविधानि च
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਤਿੱਤਰ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵੇਖੇ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕੁਬੇਰ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ—ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹੋਰ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 13
दृष्टवा तां पाण्डवेयानामृद्धि वैश्रव्णी शुभाम् । अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि भारत
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ, ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਵਰਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ—ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਬੇਰ-ਸਮਾਨ ਭਵਤਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਈਰਖਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 14
घतयादट्र उवाच यदीच्छसि श्रियं तात यादृशी सा युधिष्छिरे । विशिष्टां वा नरव्यात्र शीलवान् भव पुत्रक
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪੁੱਤਰ! ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਰਗੀ—ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ—ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਬਣ।
Verse 15
शीलेन हि त्रयो लोका: शक्या जेतुं न संशय: । न हि किंचिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत्
ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੀਲਵਾਨਾਂ ਲਈ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 16
एकरात्रेण मान्धाता >यहेण जनमेजय: । सप्तरात्रेण नाभाग: पृथिवीं प्रतिपेदिरे,मान्धाताने एक ही दिनमें, जनमेजयने तीन ही दिनोंमें और नाभागने सात दिनोंमें ही इस पृथ्वीका राज्य प्राप्त किया था
ਘ੍ਰਿਤਯਾੜ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 17
एते हि पार्थिवा: सर्वे शीलवन्तो दयान्विता: । अतत्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागता,ये सभी राजा शीलवान् और दयालु थे। अतः उनके द्वारा गुणोंके मोल खरीदी हुई यह पृथ्वी स्वयं ही उनके पास आयी थी
ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਖਰੀਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।
Verse 18
दुर्योधन उवाच कथं तत् प्राप्पते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत । येन शीलेन तै: प्राप्ता क्षिप्रमेव वसुन्धरा
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੀਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 19
घतयाट्र उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदेन पुरा प्रोक्ते शीलमाश्रित्य भारत
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੀਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਸੀ।
Verse 20
प्रह्मादेन द्वतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मन: । शीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशे कृतम्
ਦੈਤ੍ਯ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਰਾਜ ਛੀਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 21
ततो बृहस्पति शक्र: प्राउजलि: समुपस्थित: । तमुवाच महाप्राज्ञ: श्रेय इच्छामि वेदितुम्
ਫਿਰ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 22
ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञान नैःश्रेयसं परम् । कथयामास भगवान् देवेन्द्राय कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ तब भगवान् बृहस्पतिने उन देवेन्द्रको कल्याणकारी परम ज्ञानका उपदेश दिया
ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪਰਮ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਸਮਝਾਇਆ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਹੈ।
Verse 23
एतावच्छेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत । इन्द्रस्तु भूय: पप्रच्छ को विशेषो भवेदिति,तत्पश्चात् इतना ही श्रेय (कल्याणका उपाय) है, ऐसा बृहस्पतिने कहा। तब इन्द्रने फिर पूछा--“इससे विशेष वस्तु क्या है?”
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਤਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ (ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਹੈ।” ਪਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 24
ब॒हस्पतिर्वाच विशेषो<स्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मन: । अत्रागमय भद्र ते भूय एव सुरर्षभ
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਕੋਲ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।”
Verse 25
आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात् सुमहातपा: । ज्ञानमागमयत् प्रीत्या पुन: स परमद्युति:,तब परम तेजस्वी महातपस्वी इन्द्रने प्रसन्नता-पूर्वक शुक्राचार्यसे पुन: अपने लिये श्रेयका ज्ञान प्राप्त किया
ਫਿਰ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਤੋਂ ਮੁੜ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 26
तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना | श्रेयोडस्तीति पुनर्भूय: शुक्रमाह शतक्रतु:,महात्मा भार्गवने जब उन्हें उपदेश दे दिया, तब इन्द्रने पुनः शुक्राचार्यसे पूछा--'क्या इससे भी विशेष श्रेय है"?
ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ?”
Verse 27
भार्गवस्त्वाह सर्वज्ञ: प्रह्मादस्य महात्मन: । ज्ञानमस्ति विशेषेणेत्युक्तो हृष्टश्न सो5भवत्
ਸਰਬਜ੍ਞ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਬਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 28
स ततो ब्राह्मुणो भूत्वा प्रहादं पाकशासन: । गत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम्
ਫਿਰ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮেধਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 29
प्रह्मदस्त्वब्रवीद् विप्रं क्षणो नास्ति द्विजर्षभ । त्रैलोक्यराज्यसक्तस्य ततो नोपदिशामि ते
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕ ਛਿਨ ਵੀ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।”
Verse 30
ब्राह्मणस्त्वब्रवीद् राजन् यस्मिन् काले क्षणो भवेत् | तदोपादेष्टुमिच्छामि यदाचर्यमनुत्तमम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਆਚਰਨਯੋਗ ਅਨੁੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 31
ततः प्रीतो5भवद् राजा प्रह्ादो ब्रह्मवादिन: । तथेत्युक्त्वा शुभे काले ज्ञानतत्त्वं ददौ तदा
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
ब्राह्मणकी इस बातसे राजा प्रह्नलादको बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने “तथास्तुट कहकर उसकी बात मान ली और शुभ समयमें उसे ज्ञानका तत्त्व प्रदान किया ।।
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਮਨੋਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਭਾਇਆ ਉਹ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
Verse 33
पृष्टश्न तेन बहुशः प्राप्त कथमनुत्तमम् । त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद् ब्रवीहि मे । प्रह्दोडपि महाराज ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्
ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।” ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 34
प्रह्माद उवाच नासूयामि द्विजान् विप्र राजास्मीति कदाचन । काव्यानि वदतां तेषां संयच्छामि वहामि च
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ’ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 35
ते विश्रब्धा: प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा । ते मां काव्यपथे युक्त शुश्रुषुमनसूयकम्
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਸੇਵਾ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਿੰਚਦੇ ਹੋਣ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਛੱਤੇ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
धर्मात्मानं जितक्रोधं॑ नियतं संयतेन्द्रियम् । समासिज्चन्ति शास्तार: क्षौद्रं मथ्विव मक्षिका:
ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਜੇਤਾ, ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਚਾਰਯ ਨਿਰੰਤਰ ਇਉਂ ਸਿੰਚਦੇ ਤੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਮਧੁ ਨਾਲ ਛੱਤੇ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਭਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
सो5हं वागग्रविद्यानां रसानामवलेहिता । स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमा:
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਵਾਕ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ, ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤਿ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 38
मैं उनकी नीति-विद्याओंके रसका आस्वादन करता हूँ और जैसे चन्द्रमा नक्षत्रोंपर शासन करते हैं, उसी प्रकार मैं भी अपनी जातिवालोंपर राज्य करता हूँ ।।
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਤੁੱਲ ਨੇਤਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਕਾਵ੍ਯਮਈ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨੀਤੀ-ਵਚਨ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ।
Verse 39
एतावच्छेय इत्याह प्रह्मादो ब्रह्मवादिनम् । शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत्
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਤਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।” ਫਿਰ ਭੀ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਤਦ ਹੋਰ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 40
यथावद् गुरुवृत्त्या ते प्रीतो5स्मि द्विजसत्तम । वरं वृणीष्व भद्ठं ते प्रदातास्मि न संशय:
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੀ ਯਥੋਚਿਤ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 41
कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच स च वै द्विज: । प्रह्मादस्त्वब्रवीत् प्रीतो गृह्ुतां वर इत्युत
ਤਦ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਕ੍ਰਿਤਮ੍; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਰ ਜ਼ਰੂਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਮੰਗ।”
Verse 42
ब्राह्मण उवाच यदि राजन प्रसन्नस्त्वं मम चेदिच्छसि प्रियम् । भवत: शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਸ਼ੀਲ—ਤੁਹਾਡਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਚਰਨ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ।”
Verse 43
ततः प्रीतस्तु दैत्येन्द्रो भयमस्या भवन्महत् | वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायमित्युत
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤਾਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਵੀ ਉੱਠਿਆ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ— “ਇਹ ਕੋਈ ਅਲਪ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ।”
Verse 44
एवमस्त्विति स प्राह प्रह्मादो विस्मितस्तदा । उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितो5भवत्
ਤਦੋਂ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਏਵਮਸਤੁ।” ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਹ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 45
दत्ते वरे गते विप्रे चिन्ता55सीन्महती तदा । प्रह्ादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान्
ਮਹਾਰਾਜ! ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।
Verse 46
तस्य चिन्तयतस्तावच्छायाभूतं महाद्युति । तेजो विग्रहवत् तात शरीरमजहात् तदा
ਤਾਤ! ਉਹ ਹਾਲੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਪਰ ਮਹਾ-ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਤੇਜ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 47
तमपृच्छन्महाकायं प्रह्ाद: को भवानिति । प्रत्याहतं तु शीलो$स्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਦੇਹੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਮੈਂ ਸ਼ੀਲ (ਸਦਾਚਾਰ) ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 48
तस्मिन् द्विजोत्तमे राजन् वत्स्याम्यहमनिन्दिते । यो5सौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहित:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨਮਗਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”
Verse 49
इत्युक्त्वान्तहितं तद् वै शक्रं चान्वाविशत् प्रभो | तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततो5पर:
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸੇ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 50
शरीरान्नि:सृतस्तस्य को भवानिति चाब्रवीत् । धर्म प्रह्माद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तम:
ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।”
Verse 51
तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यत: शीलं॑ ततो हाहम् । प्रभो! ऐसा कहकर शील अदृश्य हो गया और इन्द्रके शरीरमें समा गया। उस तेजके चले जानेपर प्रह्नादके शरीरसे दूसरा वैसा ही तेज प्रकट हुआ। प्रह्नादने पूछा--/आप कौन हैं? उसने उत्तर दिया--'प्रह्नमाद! मुझे धर्म समझो। जहाँ वह श्रेष्ठ ब्राह्मण है
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ! ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੀਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 52
को भवानिति पृष्टश्न तमाह स महाद्युति:
“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
सत्यं विद्धयसुरेन्द्राद्य प्रयास्ये धर्ममन्वहम् । “आप कौन हैं?' यह प्रश्न होनेपर उस महातेजस्वीने उन्हें उत्तर दिया--“असुरेन्द्र! मुझे सत्य समझो! मैं अब धर्मके पीछे-पीछे जाऊँगा' ।।
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਅਸੁਰੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਾਂਗਾ।”
Verse 54
निश्चक्राम ततस्तस्मात् पृष्टश्चाह महाबल: । वृत्तं प्रह्द मां विद्धि यतः सत्यं ततो हाहम्
ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਮੈਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ (ਵ੍ਰਿੱਤ) ਜਾਣ। ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਾਂ।”
Verse 55
तस्मिन् गते महाशब्द: शरीरात् तस्य निर्ययौ । पृष्टश्नाह बल॑ विद्धि यतो वृत्तमहं तत:
ਉਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਨੂੰ ਬਲ ਜਾਣ। ਜਿੱਥੇ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਾਂ।”
Verse 56
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप । ततः प्रभामयी देवी शरीरात् तस्य निर्यया
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਬਲ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾਚਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਬਲ ਦੀ ਅਨੁਗਾਮਿਨੀ ਹਾਂ।”
Verse 57
तामपृच्छत् स दैत्येन्द्र: सा श्रीरित्येनमब्रवीत् । उषितास्मि स्वयं वीर त्वयि सत्यपराक्रम
ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਹਾਂ। ਹੇ ਸਤ੍ਯ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਬਲ ਦੀ ਅਨੁਗਾਮਣੀ ਹਾਂ; ਜਿੱਥੇ ਬਲ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 58
।। ततो भयं प्रादुरासीत् प्रहादस्य महात्मन:
ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਭੈ ਉੱਠਿਆ।
Verse 59
अपृच्छत् स ततो भूय: क्व यासि कमलालये । त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी । कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਕਮਲ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੌਣ ਸੀ? ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 60
श्रीझ्वाच स शक्रो ब्रह्मचारी यस्त्वत्तश्नैवोपशिक्षित: । त्रैलोक्ये ते यदैश्वर्य तत् तेनापह्तं प्रभो
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੀ ਸੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਛੀਨ ਲਿਆ।”
Verse 61
शीलेन हि त्रयो लोकास्त्वया धर्मज्ञ निर्जिता: । तद्विज्ञाय सुरेन्द्रेण तव शीलं हतं प्रभो
“ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਤੂੰ ਸ਼ੀਲ (ਸਦਾਚਾਰ) ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਸੁਰੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਤੇਰਾ ਸ਼ੀਲ ਛੀਨ ਲਿਆ।”
Verse 62
धर्म: सत्यं तथा वृत्तं बल॑ं चैव तथाप्यहम् । शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशय:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਸਦਾਚਾਰ, ਬਲ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ (ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ)—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਸ਼ੀਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਸ਼ੀਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 63
भीष्म उवाच एवमुकक््त्वा गता श्रीस्तु ते च सर्वे युधिष्ठिर । दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीद् वच:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਦਗੁਣ ਵੀ। ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਕੌਰਵਨੰਦਨ! ਮੈਂ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।’
Verse 64
शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन । प्राप्पते च यथा शीलं त॑ं चोपायं वदस्व मे
‘ਕੌਰਵਨੰਦਨ! ਮੈਂ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।’
Verse 65
धृतराष्ट उवाच सोपायं पूर्वमुद्दिष्ट प्रहादेन महात्मना । संक्षेपेण तु शीलस्य शुणु प्राप्तिं नरेश्वर
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਏ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 66
अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत् प्रशस्यते
ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ/ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਯਥਾਸਮਰੱਥ ਦਾਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
यदन्येषां हितं न स्यादात्मन: कर्म पौरुषम् | अपन्रपेत वा येन न तत् कुर्यात् कथंचन
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਜਤਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਾਜ਼ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਹਿਚਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 68
तत्तु कर्म तथा कुर्याद् येन श्लाघ्येत संसदि । शीलं समासेनैतत् ते कथितं कुरुसत्तम
ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਐਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੇ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 69
यद्यप्यशीला नृपते प्राप्रुवन्ति श्रियं क्वचित् । न भुज्जते चिरं तात समूलाश्च न सन्ति ते
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ੀਲਹੀਨ ਲੋਕ ਵੀ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
एतदू विदित्वा तत्त्वेन शीलवान् भव पुत्रक । यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात्,बेटा! यदि तुम युधिष्ठिरसे भी अच्छी सम्पत्ति प्राप्त करना चाहो तो इस उपदेशको यथार्थरूपसे समझकर शीलवान् बनो
ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਬਣ। ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜ।
Verse 71
भीष्म उवाच एतत् कथितवानू पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिप: । एतत् कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्पसि तत् फलम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਾਧਿਪ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਉਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें कामन्दक और आंगरिष्ठका संवादविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕਾਮੰਦਕ ਅਤੇ ਆੰਗਰਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 124
भीष्मजी कहते हैं--कुन्तीनन्दन! राजा धृतराष्ट्रने अपने पुत्रको यह उपदेश दिया था। तुम भी इसका आचरण करो, इससे तुम्हें भी वही फल प्राप्त होगा ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼ੀਲ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Verse 513
शरीरान्नि:सृतस्तस्य प्रह्मदस्य महात्मन: । महाराज! तदनन्तर महात्मा प्रह्नादके शरीरसे एक तीसरा पुरुष प्रकट हुआ, जो अपने तेजसे प्रज्वलित-सा हो रहा था
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ (ਪੁਰਖ) ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a person—especially a ruler—should understand and regulate āśā (hope/expectation) when its frustration produces severe duḥkha, destabilizing judgment and self-evaluation.
The chapter initiates the thesis that inner states (hope and its collapse) can be more painful than external losses, implying that ethical governance requires disciplined management of expectation alongside outward policy.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter instead functions as a setup for a longer exemplum, where the interpretive resolution is expected to emerge through the sages’ forthcoming response and Bhīṣma’s continued exposition.