Adhyaya 123

Verse 1

ऑपन--माज बक। अकाल ३-विगत: अवहार: धर्मस्य येन स: व्यवहार:”। दूर हो गया है धर्मका अवहार (लोप) जिसके द्वारा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਹ ਵੀ ਸੁਣ। ਅੰਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਸੁਹੋਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 2

स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपा: । मुज्जपृष्ठ जगामाथ पितृदेवर्षिपूजितम्‌

ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ‘ਮੁੰਜਪ੍ਰਿਸ਼ਠ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 3

तत्र शुद्ध हिमवतो मेरौ कनकपर्वते । यत्र मुज्जावटे रामो जटाहरणमादिशत्‌

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹਿਮਵਤ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮੁੰਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ/ਸੰਵਾਰਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 4

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभि: संशितव्रतै: । मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्त: स देशो रुद्रसेवित:

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਮੁੰਜਪ੍ਰਿਸ਼ਠ’ ਆਖਿਆ।

Verse 5

स तत्र बहुभिरयक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणै: । ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशो5भवत्‌

ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਬਣਿਆ।

Verse 6

त॑ कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानित: । अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शन:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹੀਪਾਲ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।

Verse 7

एक दिन इन्द्रके सम्मानित सखा उदारचेता शत्रुसूदन राजा मान्धाता उनके दर्शनके लिये आये ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨਰਾਧਿਪ ਵਸੁਹੋਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤਪੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 8

वसुहोमो<पि राज्ञो वै पाद्यमर्घ्य न्यवेदयत्‌ । सप्ताड्स्य तु राजस्य पप्रच्छ कुशलाव्यये,वसुहोमने भी राजाको पाद्य और अर्घ्य निवेदन किया तथा सातों अंगोंसे युक्त उनके राज्यका कुशल-समाचार पूछा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸੁਹੋਮ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ (ਨੁਕਸਾਨ-ਰਹਿਤਤਾ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 9

सद्धिराचरितं पूर्व यथावदनुयायिनम्‌ । अपृच्छद्‌ वसुहोमस्तं राजन्‌ कि करवाणि ते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੂੰ ਵਸੁਹੋਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?”

Verse 10

सोअब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम्‌ | वसुहोम॑ महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तब परम प्रसन्न हुए मान्धाताने वहाँ बैठे हुए महाज्ञानी नृपश्रेष्ठ वसुहोमसे पूछा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਤਦ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸੁਹੋਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 11

मान्धातोवाच बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकल त्वया | तथैवौशनसं शास्त्र विज्ञातं ते नरोत्तम

ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮਤ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਦੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 12

तदहं ज्ञातुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम्‌ | कि चास्य पूर्व जागर्ति कि वा परममुच्यते

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ, ਅੰਤਿਮ ਸਿਧਾਂਤ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?

Verse 13

अतः मैं आपसे यह जानना चाहता हूँ कि दण्डकी उत्पत्ति कैसे हुई? इसके पहले कौन-सी वस्तु जागरूक थी? तथा इस दण्डको सबसे उत्कृष्ट क्यों कहा जाता है? ।।

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੰਡ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 14

वसुहरोम उवाच शृणु राजन्‌ यथा दण्ड: सम्भूतो लोकसंग्रह: । प्रजाविनयरक्षार्थ धर्मस्थात्मा सनातन:

ਵਸੁਹਰੋਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹ—ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਲਈ—ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ।

Verse 15

वसुहोम बोले--राजन्‌! दण्ड सम्पूर्ण जगत्‌के नियमके अंदर रखनेवाला है। यह धर्मका सनातन स्वरूप है। इसका उद्देश्य है प्रजाको उद्दण्डतासे बचाना। इसकी उत्पत्ति जिस तरहसे हुई है, सो बता रहा हूँ; सुनो ।।

ਵਸੁਹਰੋਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੰਡ ਹੀ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉੱਦੰਡਤਾ ਅਤੇ ਅराजਕਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰਵਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 16

स गर्भ शिरसा देवो बहुवर्षाण्यधारयत्‌ । पूर्णे वर्षमहस्रे तु स गर्भ: क्षुवतोडपतत्‌

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਾਂ ਛੀਂਕ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਗਰਭ ਖਿਸਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 17

तब उन्होंने बहुत वर्षोतक अपने मस्तकपर एक गर्भ धारण किया। जब एक हजार वर्ष बीत गये, तब ब्रह्माजीको छींक आयी और वह गर्भ नीचे गिर पड़ा ।।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੀਂਕ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਰਭ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ‘ਖ਼ਸ਼ੁਪ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ! ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਹੀ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਸੀ।

Verse 18

तस्मिन प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मण: पार्थिवर्षभ । दृष्टरूपप्रधानत्वाद्‌ दण्ड: सो<न्तर्हितो$भवत्‌

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਵ੍ਰਿਸ਼ਭ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਸਤ੍ਰ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦੰਡ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 19

तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरो5भवत्‌ | नैव कार्य न वाकार्य भोज्याभोज्यं न विद्यते,दण्ड लुप्त होते ही प्रजामें वर्णसंकरता फैलने लगी। कर्तव्याकर्तव्य तथा भक्ष्याभक्ष्यका विचार सर्वथा उठ गया

ਦੰਡ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਗਡ਼ਬਡ਼ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟ ਫੈਲ ਗਈ। ਕਰਤੱਬ–ਅਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਭੱਖ੍ਯ–ਅਭੱਖ੍ਯ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 20

पेयापेये कुत: सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम्‌ | गम्यागम्यं तदा नासीत्‌ स्वं परस्वं च वै समम्‌

ਫਿਰ ਪੇਯ–ਅਪੇਯ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਮ੍ਯ–ਅਗਮ੍ਯ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ; ਆਪਣਾ ਤੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

Verse 21

परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथामिषम्‌ | अबलान्‌ बलिनो घ्नन्ति निर्मर्यादमवर्तत

ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਤੇ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਲਗਾਮੀ ਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 22

ततः: पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम्‌ । सम्पूज्य वरदं देवं॑ महादेवमथाब्रवीत्‌

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਸੰਕਰਤਾ ਨਾ ਫੈਲੇ, ਐਸਾ ਉਪਾਅ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋ।”

Verse 23

अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमहसि शंकर । संकरो न भवेदत्र यथा तद्‌ वै विधीयताम्‌

“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਸੰਕਰਤਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 24

ततः स भगवान्‌ ध्यात्वा चिरं शूलवरायुध: । आत्मानमात्मना दण्डं ससृजे देवसत्तम:,तब शूल नामक श्रेष्ठ शस्त्र धारण करनेवाले सुरश्रेष्ठ महादेवजीने देरतक विचार करके स्वयं अपने आपको ही दण्डके रूपमें प्रकट किया

ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ‘ਦੰਡ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 25

तस्माच्च धर्मचरणाजन्नीतिर्देवी सरस्वती । ससूजे दण्डनीतिं सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता,उससे धर्माचरण होता देख नीतिस्वरूपा देवी सरस्वतीने दण्डनीतिकी रचना की जो तीनों लोकोंमें विख्यात है

ਧਰਮਾਚਰਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਨੀਤੀ-ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਦੰਡਨੀਤੀ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 26

भूय: स भगवान्‌ ध्यात्वा चिरं शूलवरायुध: । तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम्‌,भगवान्‌ शूलपाणिने पुन: चिरकालतक चिन्तन करके भिन्न-भिन्न समूहका एक-एक राजा बनाया

ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੂਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਧੀਸ਼ਵਰ (ਰਾਜਾ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 27

देवानामीश्चरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम्‌ | यम॑ वैवस्व॒तं चापि पितृणामकरोत्‌ प्रभुम्‌,उन्होंने सहसनेत्रधारी इन्द्रदेवको देवेश्वरके पदपर प्रतिष्ठित किया और सूर्यपुत्र यमको पितरोंका राजा बनाया

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 28

धनानां राक्षसानां च कुबेरमपि चेश्वरम्‌ । पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम्‌,कुबेरको धन और राक्षसोंका, सुमेरुको पर्वतोंका और महासागरको सरिताओंका स्वामी बना दिया

ਉਸ ਨੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਬਣਾਇਆ; ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ (ਸਰਿਤਾਂ) ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਠਹਿਰਾਇਆ।

Verse 29

अपां राज्येडसुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम्‌ मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्‌

ਉਸ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਾਇਆ; ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਤੇਜ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 30

रुद्राणामपि चेशान गोप्तारं विदथे प्रभुम्‌ महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्‌,विशाल नेत्रोंवाले सनातन महात्मा महादेवजीने अपने आपको रुद्रोंका अधीश्वर तथा शक्तिशाली संरक्षक बनाया

ਉਹ ਸਨਾਤਨ, ਵਿਸ਼ਾਲਨੇਤ੍ਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਦੇਵ—ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੋਪਤਾ (ਰਖਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 31

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम्‌ । तेजसां भास्कर चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्‌,वसिष्ठको ब्राह्मणोंका, जातवेदा अग्निको वसुओंका, सूर्यको तेजस्वी ग्रहोंका और चन्द्रमाको नक्षत्रोंका अधिपति बनाया

ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਜਾਤਵੇਦਾ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ; ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਠਹਿਰਾਇਆ; ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 32

वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम्‌ । कुमारं द्वादशभुजं स्कन्‍्दं राजानमादिशत्‌,अंशुमानको लताओंका तथा बारह भुजाओंसे विभूषित शक्तिशाली कुमार स्कन्दको भूतोंका श्रेष्ठ राजा नियुक्त किया

ਉਸ ਨੇ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੇਵ-ਯੁਵਕ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 33

कालं॑ सर्वेशमकरोत्‌ संहारविनयात्मकम्‌ | मृत्योक्षतुर्वि भागस्य दुःखस्य च सुखस्य च,संहार और विनय (उत्पादन) जिसका स्वरूप है, उस सर्वेश्वर कालको चार प्रकारकी मृत्युका, सुखका और दुःखका भी स्वामी बनाया

ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੂਪ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਵੀ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ।

Verse 34

ईश्वर: सर्वदेवस्तु राजराजो नराधिप: । सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुति:,सबके देवता, राजाओंके राजा और मनुष्योंके अधिपति शूलपाणि भगवान्‌ शिव स्वयं समस्त रुद्रोंके अधीश्वर हुए। ऐसा सुना जाता है

ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 35

तमेन॑ ब्रह्मण: पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ । प्रजानामधिपं श्रेष्ठ सर्वधर्मभूतामपि,ब्रह्माजीके छोटे पुत्र क्षुपको उन्होंने समस्त प्रजाओं तथा सम्पूर्ण धर्मधारियोंका श्रेष्ठ अधिपति बना दिया

ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਨਿੱਠ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਪ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ—ਅਤੇ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੱਖਿਆਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 36

महादेवस्ततस्तस्मिन्‌ वृत्ते यज्ञे यथाविधि । दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 37

विष्णुरड्लिरसे प्रादादक्धिरा मुनिसत्तम: । प्रादादिन्द्रमरीचि भ्यां मरीचिर्भुगवे ददौ,भगवान्‌ विष्णुने उसे अंगिराको दे दिया। मुनिवर अंगिराने इन्द्र और मरीचिको दिया और मरीचिने भूगुको सौंप दिया

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਹ ਦੰਡ ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम्‌ । ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपाला: क्षुपाय च

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਦੰਡ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਉਹ ਕ੍ਸ਼ੁਪ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च । पुत्रेभ्य: श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात्‌

ਕ੍ਸ਼ੁਪ ਨੇ ਉਹ ਦੰਡ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤਨਯ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਮਨੂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੁਖਮ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

विभज्य दण्ड: कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया । दुष्टानां निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्मुत: क्रिया

ਦੰਡ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵੰਡ-ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਦੰਡ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਭਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਧਨ ਲੈਣਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ—ਗੌਣ ਕਰਮ ਹੈ।

Verse 41

व्यद्भत्वं व शरीरस्य वधो नाल्‍्पस्य कारणात्‌ । शरीरपीडास्तास्ताश्च देहत्यागो विवासनम्‌

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਾ, ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੇਣਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦੰਡ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ-ਯੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ।

Verse 42

तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वे रक्षणार्थकम्‌ । आनुपूर्व्याच्च दण्डो<यं प्रजा जागर्ति पालयन्‌

ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਦੰਡ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਉਹੀ ਦੰਡ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसु: । अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापति:

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਗਨੀ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੰਡ-ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਨਿਰੰਤਰ ਸਚੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मक: । धर्माच्च ब्रह्मुण: पुत्रो व्यवसाय: सनातन:

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਨਯ-ਸਵਰੂਪ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਯੁਕਤ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨਾਤਨ ‘ਵ੍ਯਵਸਾਯ’—ਅਰਥਾਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਯਤਨ—ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

जो सम्पूर्ण जगतको शिक्षा देनेवाले हैं, वे धर्म प्रजापतिसे दण्डको ग्रहण करके प्रजाकी रक्षाके लिये सदा जागरूक रहते हैं। ब्रह्मपुत्र सनातन व्यवसाय वह दण्ड धर्मसे लेकर लोकरक्षाके लिये जागते रहते हैं ।।

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਦੰਡ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨਾਤਨ ‘ਵ੍ਯਵਸਾਯ’ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੰਡ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵ੍ਯਵਸਾਯ ਤੋਂ ਦੰਡ ਪਾ ਕੇ ‘ਤੇਜ’ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਚੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜ; ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਰਸ, ਰਸ ਤੋਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੋਤੀਆਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੰਡ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

पर्वतेभ्यश्न जागर्ति रसो रसगुणात्‌ तथा । जागर्ति निर्क्रतिदेवी ज्योतींषि निर्क्रतेरेपि

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਸ ਆਪ ਵੀ ਸਚੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇਵੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤੱਤ ਦੰਡ—ਨਿਯਮਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਸ਼ਕਤੀ—ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

वेदा: प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिरा: प्रभु: । ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्यय:

ਵਸੁਹਰੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਤੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੰਡ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ—ਪਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवान्‌ शिव: । विश्वेदेवा: शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्व॒ तथर्षय:

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਦੰਡ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 49

ऋषिभ्यो भगवान्‌ सोम: सोमाद्‌ देवा: सनातना: । देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਮ ਤੋਂ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਗਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 50

ब्राह्मणेभ्यश्न राजन्या लोकान्‌ रक्षन्ति धर्मत: । स्थावरं जड़म॑ चैव क्षत्रिये भ्य: सनातनम्‌

ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਦੰਡ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਜਗਤ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

प्रजा जागर्ति लोके5स्मिन्‌ दण्डो जागर्ति तासु च । सर्व संक्षिपते दण्ड: पितामहसमप्रभ:,इस लोकमें प्रजा जागती है और प्रजाओंमें दण्ड जागता है। वह ब्रह्माजीके समान तेजस्वी दण्ड सबको मर्यादाके भीतर रखता है

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਉਹ ਦੰਡ ਸਭ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 52

जागर्ति काल: पूर्व च मध्ये चान्ते च भारत । ईश्वर: सर्वलोकस्य महादेव: प्रजापति:

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਾਲ-ਰੂਪ ਦੰਡ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ।

Verse 53

देवदेव: शिव: सर्वो जागर्ति सतत प्रभु: ।।

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਪર્દੀ (ਜਟਾਧਾਰੀ), ਸ਼ੰਕਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ, ਸਥਾਣੂ ਅਤੇ ਉਮਾਪਤੀ ਹਨ।

Verse 54

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे | भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित्‌,इस तरह यह दण्ड आदि, मध्य और अन्तमें विख्यात है। धर्मज्ञ राजाको चाहिये कि इसके द्वारा न्यायोचित बर्ताव करे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੰਡ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ।

Verse 55

भीष्म उवाच इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्‌ यो मतं नर: । श्रुत्वा सम्यक्‌ प्रवर्तेत सर्वान्‌ कामानवाप्रुयात्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ, ਵਸੁਹੋਮ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਮਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ । नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्थ भारत

ਹੇ ਮਨੁਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਦੰਡ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 121

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें दण्डके स्वरूपका वर्णनविषयक एक सौ इकक्‍्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 122

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि दण्डोत्पत्युपाख्याने द्वाविशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਬਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।