Adhyaya 72

Verse 1

अकाल (प्रतिज्ञापर्व) द्विसप्ततितमो< ध्याय: अभिमन्युकी मृत्युके कारण अर्जुनका विषाद और क्रोध (धृतराष्ट्र वाच अथ संशप्तकै: सार्ध युध्यमाने धनंजये । अभिमनयौ हते चापि बाले बलवतां वरे ।।

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਲਕ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਆਸ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ) ਚਲੇ ਗਏ—ਤਦ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਵਾਨਰਧਵਜ ਅਰਜੁਨ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜੇ? ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱਸੀ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ, ਤਦ ਕਪਿਧਵਜ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ—”

Verse 2

व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ । हत्वा संशप्तकव्रातान्‌ दिव्यैरस्त्रै: कपिध्वज:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਆ ਪਹੁੰਚੀ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਤਦ ਕਪਿਧਵਜ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਜੇਤੂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 3

प्रायात्‌ स शिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम्‌ । गच्छन्नेव च गोविन्द साश्रुकण्ठो5भ्यभाषत

ਅਜੇਯ ਜੇਤੂ ਜਿਸ਼ਨੂ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਜੈ-ਦਾਇਕ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 4

कि नु मे हृदयं त्रसस्‍्तं वाक्‌ च सज्जति केशव । स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्र॑ं सीदति चाप्युत

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਉਂ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲ ਕਿਉਂ ਅਟਕ ਰਹੇ ਹਨ? ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮੰਗਲ-ਸੂਚਕ ਧੜਕਣਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 5

अनिष्ट चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । भुवि ये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्‌

ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅਮੰਗਲ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਚਿਮੜ ਗਈ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ ਦਿਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 6

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिन: । अपि स्वस्ति भवेद्‌ राज्ञ: सामात्यस्य गुरोर्मम

ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਅਮੰਗਲ ਦੀ ਸੁਚਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਮੇਰੇ ਪੂਜਯ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਹੋਣਗੇ?

Verse 7

वायुदेव उवाच व्यक्त शिवं तव भ्रातु: सामात्यस्य भविष्यति । मा शुच: किज्चिदेवान्यत्‌ तत्रानिष्टं भविष्यति

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਇਸ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 8

संजय उवाच ततः संध्यामुपास्यैव वीरो वीरावसादने । कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयाता रथमास्थितौ

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਵੀਰ-ਸੰਹਾਰਕ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 9

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्‌ । वासुदेवोर<्'्जुनश्वैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्‌

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਿਰ ਆਨੰਦ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ-ਹੀਨ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 10

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । बीभत्सुरब्रवीत्‌ कृष्णमस्वस्थहृदयस्तत:

ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਵਿਰ ਧਵਸਤ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 11

नदन्ति नाद्य तूर्याणि मड़ल्यानि जनार्दन | मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषै: शड्खाश्चाडम्बरै: सह

ਜਨਾਰਦਨ! ਅੱਜ ਇਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਿਕ ਵਾਜੇ ਨਹੀਂ ਵੱਜ ਰਹੇ। ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਤੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਆਡੰਬਰ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੰਖ-ਧੁਨੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

Verse 12

वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्पातालस्वनै: सह । मड़ल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च

ਹੁਣ ਵੀਣਾਂ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀਆਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਸ਼ੰਪਾ-ਤਾਲ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗਲ-ਵਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਧੁਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਵਾਜੀ ਮੰਗਲ-ਗੀਤ ਵੀ ਨਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

योधाश्चापि हि मां दृष्टवा निवर्तन्ते हधोमुखा:,“मेरे सैनिक मुझे देखकर नीचे मुख किये लौट जाते हैं। पहलेकी भाँति अभिवादन करके मुझसे युद्धका समाचार नहीं बता रहे हैं। माधव! क्या आज मेरे भाई सकुशल होंगे?”

ਯੋਧੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਹੇ ਮਾਧਵ! ਕੀ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਹੋਣਗੇ?

Verse 14

कर्माणि च यथापूर्व कृत्वा नाभिवदन्ति माम्‌ । अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹੇ ਮਾਧਵ! ਕੀ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 15

न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्टवा स्वजनमाकुलम्‌ । अपि पाज्चालराजस्य विराटस्य च मानद

ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮਾਨਦ! ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ (ਮੈਨੂੰ) ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 16

न च मामद्य सौभद्र: प्रह्ष्टो ग्रातृभि: सह । रणादायान्तुमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

ਅਤੇ ਅੱਜ ਸੌਭਦ੍ਰ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਰਣ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ।

Verse 17

संजय उवाच एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टोी शिबिरं स्‍्वकम्‌ । ददृशाते भृशास्वस्थान्‌ पाण्डवान्‌ नष्टचेतस:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ, ਚਿੱਤ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 18

दृष्टवा क्षातृश्व पुत्रांक्ष विमना वानरध्वज: । अपश्यंश्वैव सौभद्रमिदं वचनमत्रवीत्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ, ਕਪਿਧ੍ਵਜ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 19

मुखवर्णोडप्रसन्नो व: सर्वेषामेव लक्ष्यते । न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ।

Verse 20

मया श्रुतश्न द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मित: । न च वस्तस्य भेत्तास्ति विना सौभद्रमर्भकम्‌

ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਚਕ੍ਰਵਿਊਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ।

Verse 21

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्‌ विनिर्गम: । कच्चिन्न बालो युष्माभि: परानीकं प्रवेशित:

ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਊਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ?

Verse 22

भित्त्वानीकं महेष्वास: परेषां बहुशो युधि | कच्चिन्न निहत: संख्ये सौभद्र: परवीरहा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਊਹ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਭੇਦ ਕੇ, ਪਰਵੀਰ-ਸੰਹਾਰਕ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਕਿਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?

Verse 23

लोहिताक्ष॑ महाबाहुं जात॑ सिंहमिवाद्रिषु । उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हत:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੁ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਦੱਸੋ।

Verse 24

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्‌ | सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः,“इन्द्रके पौत्र तथा मुझे सदा प्रिय लगनेवाले सुकुमार शरीर महाधनुर्धर अभिमन्युके विषयमें बताइये। वह युद्धमें कैसे मारा गया?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੌਤਰਾ, ਕੋਮਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ—ਉਸ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?

Verse 25

सुभद्राया: प्रियं पुत्र द्रौपद्या: केशवस्य च । अम्बायाश्ष प्रियं नित्यं कोडवधीत्‌ कालमोहित:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਵੀ ਲਾਡਲਾ, ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ—ਉਸ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ?

Verse 26

सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मन: । विक्रमश्रुतमाहात्म्यै: कथमायोधने हत:,*वृष्णिकुलके वीर महात्मा केशवके समान पराक्रमी, शास्त्रज्ष और महत्त्वशाली अभिमन्यु युद्धमें किस प्रकार मारा गया है?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਵੀਰ ਮਹਾਤਮਾ ਕੇਸ਼ਵ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕਰਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਉਹ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?

Verse 27

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्‌ । यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌,“सुभद्राके प्राणप्यारे शूरवीर पुत्रको, जिसको मैंने सदा लाड़-प्यार किया है, यदि नहीं देखूँगा तो मैं भी यमलोक चला जाऊँगा

ਵਾਰਸ਼ਣੇਈ (ਸੁਭਦਰਾ) ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ—ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 28

मृदुकुज्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्‌ | मत्तद्विरदविक्रान्ते शालपोतमिवोद्गतम्‌

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਰਮ ਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਬਾਲਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗ-ਛੋਹੇ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਸਨ; ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ ਸੀ—ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 29

स्मिताभिभाषिणं शान्तं गुरुवाक्यकरं सदा | बाल्ये5प्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्‌

ਉਹ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੁੱਲ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ।

Verse 30

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घधाजीवलोचनम्‌ । भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्‌

ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਲੰਮੇ ਧਵਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨੀਚਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਕਦੇ ਨਾ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 31

कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्‌ | युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्‌

ਉਹ ਕ੍ਰਿਤੱਗ, ਗਿਆਨ-ਸੰਪੰਨ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 32

स्वेषां प्रियहिते युक्त पितृणां जयगृद्धिनम्‌ । न च पूर्व प्रह्तारिं संग्रामे नष्टसम्भ्रमम्‌

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਲਾਲਚੀ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭਰਮ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦਾ ਸੀ।

Verse 33

रथेषु गण्यमानेषु गणितं त॑ं महारथम्‌

ਜਦੋਂ ਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਪਰਖ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ—ਅਗੇਤਰੀ ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ।

Verse 34

मयाध्यर्धगुणं संख्ये तरुणं बाहुशालिनम्‌ । प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਬਾਹੂਬਲ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਸੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਡੇਢ ਗੁਣਾ ਮਾਣਦਾ ਸੀ—ਜੋ ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ।

Verse 35

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । '“रथियोंकी गणना होते समय जो महारथी गिना गया था, जिसे युद्धमें मेरी अपेक्षा ड्यौढ़ा समझा जाता था तथा अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाला जो तरुण वीर प्रद्यम्नको, श्रीकृष्णको और मुझे भी सदैव प्रिय था, उस पुत्रको यदि मैं नहीं देखूँगा तो यमराजके लोकमें चला जाऊँगा ।।

ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। (ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਸੁਗਠਿਤ ਸੀ, ਮੱਥਾ ਸੁੰਦਰ, ਅੱਖਾਂ-ਭੌਂਹਾਂ ਮਨਮੋਹਕ, ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ।)

Verse 36

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्‌

ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਵੀਣਾ ਦੀ ਤਾਰ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਵਰਗਾ ਗੂੰਜਦਾ।

Verse 37

रूप॑ चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्षापि दुर्लभम्‌

ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਰੂਪ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।

Verse 38

अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिहदयस्य मे । “उसके रूपकी कहीं तुलना नहीं थी। देवताओंके लिये भी वैसा रूप दुर्लभ है। यदि वीर अभिमन्युके उस रूपको नहीं देख पाता हूँ तो मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? ।।

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ?

Verse 39

सुकुमार: सदा वीरो महाहशयनोचित:

ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਦਾ ਵੀਰ ਸੀ—ਮਹਾਰਥੀ ਦੇ ਪਦ ਲਈ ਯੋਗ।

Verse 40

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रिय:

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ—

Verse 41

यः पुरा बोध्यते सुप्त: सूतमागधवन्दिभि:

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੂਤਾਂ, ਮਾਗਧਾਂ ਅਤੇ ਵੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 42

बोधयन्त्यद्य त॑ नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनै: । “जिसे पहले सो जानेपर सूत, मागध और बन्दीजन जगाया करते थे, उसी अभिमन्युको आज निश्चय ही हिंसक जन्तु अपने भयंकर शब्दोंद्वारा जगाते होंगे ।।

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਵਿਗੜੇ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਬੰਦੀਜਨ ਸਿਫ਼ਤ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 43

हा पुत्रकावितृप्तस्य सतत पुत्रदर्शने

ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गति:

ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਯਮਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਦਾ ਸਤਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 45

स्वभाभि भासिता रम्या त्वयात्यर्थ विराजते । “निश्चय ही वह संयमनी पुरी सदा पुण्यवानोंका आश्रय है; जो आज अपनी प्रभासे प्रकाशित और मनोहारिणी होती हुई भी तुम्हारे द्वारा अत्यन्त उद्भधासित हो उठी होगी ।।

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਰਮਣੀਕ ਨਗਰੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਅਤਿਅਧਿਕ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੰਯਮਨੀ ਪੁਰੀ ਸਦਾ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਪਤ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕੇਗੀ।

Verse 46

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्‌ यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵਣਜਾਰਾ।

Verse 47

कच्चित्स कदन कृत्वा परेषां कुरुनन्दन

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ?

Verse 48

स नून॑ बहुभियत्तिर्युध्यमानो नरर्षभै:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ-ਸਮਾਨ ਅਨੇਕ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 49

पीड्यमान: शरैस्ती&णै: कर्णद्रोणकृपादिभि:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਰਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 50

नानालिज्ैः सुधौताग्रैर्मम पुत्रो5ल्पचेतन: । इह मे स्यात्‌ परित्राणं पितेति स पुनः पुन:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਾਏ ਹੋਏ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰਾ ਅਲਪ-ਚੇਤਨ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ—‘ਪਿਤਾ ਜੀ! ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ!’

Verse 51

इत्येवं विलपन्‌ मन्ये नृशंसैर्भुवि पातित: । “जब कर्ण

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਰਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ—‘ਜੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚ ਜਾਂਦੀ।’ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

वज्सारमयं नूनं हृदयं सुदृढे मम

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 53

कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिन:

ਹੇ ਬਾਲਕ! ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ—ਨਿਰਦਈ, ਮਰਮ-ਭੇਦੀ—ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਐਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕੇ?

Verse 54

स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेडक्षिपन्‌ शरान्‌ उन क्रूरकर्मा महान्‌ धनुर्धरोंने श्रीकृष्णके भानजे और मेरे बालक पुत्रपर मर्मभेदी बाणोंका प्रहार कैसे किया? ।।

ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਬਾਣ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕੇ? ਜੋ ਸਦਾ ਅਦੀਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦਾ ਸੀ…

Verse 55

नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षित:

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਰਣ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਦੈਵ ਅੰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम्‌

ਮੈਂ ਸੁਭਦਰਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜਿਆ।

Verse 57

सुभद्रा वक्ष्यते कि मामभिमन्युमपश्यती

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਦੋਂ ਸੁਭਦਰਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗੀ, ਤਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ?”

Verse 58

वज्सारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਿਲ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 59

दृप्तानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਗਰਜ ਸੁਣੀ।”

Verse 60

अशवनुवन्तो बीभत्सुं बाल॑ हत्वा महारथा:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਬਾਲਕ ਬੀਭਤ੍ਸੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।”

Verse 61

कि मोदध्वमधर्मज्ञा: पाण्डवं दृश्यतां बलम्‌ | 'युयुत्सु कह रहा था, धर्मको न जाननेवाले महारथी कौरवो! अर्जुनपर जब तुम्हारा वश न चला, तब तुम एक बालककी हत्या करके क्‍यों आनन्द मना रहे हो? कल पाण्डवोंका बल देखना ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਬਲ ਵੇਖੋ। ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕੋਗੇ?”

Verse 62

आगमिष्यति व: क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मण:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਪਾਪਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇਗਾ।

Verse 63

इति तान्‌ परिभाषन वै वैश्यापुत्रो महामति:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਮਤੀ (ਯੁਯੁਤਸੁ) ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 64

अपायाच्छस्त्रमुत्सूज्य कोपदुःखसमन्वित: । *राजा धृतराष्ट्रकी वैश्यजातीय पत्नीका परम बुद्धिमान्‌ पुत्र युयुत्सु कोप और दुःखसे युक्त हो कौरवोंसे उपर्युक्त बातें कहकर शस्त्र त्यागककर चला आया है' ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਤਸੁ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਰਣ ਵਿਚ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੱਸੀ?

Verse 65

अधाक्षं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्‌ महारथान्‌ | “श्रीकृष्ण! आपने रणक्षेत्रमें ही यह बात मुझसे क्यों नहीं बता दी? मैं उसी समय उन समस्त क़ूर महारथियोंको जलाकर भस्म कर डालता” || ६४ $ || संजय उवाच पुत्रशोकार्दितं पार्थ ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਸੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਗਹਿਰੀ ਮਨੋਵਿਥਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰ, ਇਉਂ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੋ।”

Verse 66

निगृहा वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्‌ । मैवमित्यब्रवीत्‌ कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰੋਕ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਇਉਂ ਨਾ ਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੋ।”

Verse 67

सर्वेषामेष वै पन्था: शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका

ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸੇ ਰਾਹੇ ਤੁਰਨਾ ਅਟੱਲ ਹੈ।

Verse 68

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । विहिता सर्वशास्त्रज्जैगतिर्मतिमतां वर

ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ! ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਯੁੱਧਪਰਾਇਣ ਸੂਰਮਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਗਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 69

ध्र॒ुवं हि युद्धे मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । गत: पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशय:

ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਪੁੰਨ ਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 70

एतच्च सर्ववीराणां काड्क्षितं भरतर्षभ | संग्रामेडभिमुखो मृत्यु प्राप्तुयादिति मानद

ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—ਇਹੀ ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकह त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਉਹੀ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੁਖਾਮੁਖੀ।

Verse 72

मा शुचः पुरुषव्याप्र पूर्वरेष सनातन: । धर्मकृद्धि: कृतो धर्म: क्षत्रियाणां रणे क्षय:,'पुरुषसिंह! शोक न करो। प्राचीन धर्मशास्त्रकारोंने संग्राममें वध होना क्षत्रियोंका सनातनधर्म नियत किया है इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनकोपे द्विसप्ततितमो<ध्याय: ।।

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਪੁਰਖ-ਬਿਆਘਰ, ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੁਕਮ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।

Verse 73

इमे ते भ्रातर: सर्वे दीना भरतसत्तम । त्वयि शोकसमादविष्टे नृपाश्व सुह्दस्तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे शोकाकुल हो जानेसे ये तुम्हारे सभी भाई, नरेशगण तथा सुहृद्‌ दीन हो रहे हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਭ ਦਿਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

एतांश्व वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । विदितं वेदितव्यं ते न शोक॑ कर्तुमहसि

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਮਾਨਦ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਾਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ। ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 75

एवमाश्वासित: पार्थ: कृष्णेनादभुतकर्मणा । ततोअब्रवीत्‌ तदा भ्रातृन्‌ सर्वान्‌ पार्थ: सगद्गदान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 76

स दीर्घबाहु: पृथ्वंसो दीर्घधजीवलोचन: । अभिमन्युर्यथावृत्त: श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਮੈਂ ਠੀਕ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲੜਿਆ।

Verse 77

सनागस्यन्दनहयान द्रक्ष्यध्वं निहतान्‌ मया । संग्रामे सानुबन्धांस्तान्‌ मम पुत्रस्य वैरिण:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋਗੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਆਪਣੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ।

Verse 78

कथं च व: कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्‌ । सौभद्रो निधनं गच्छेद्‌ वज्जिणापि समागत:

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ; ਫਿਰ ਸुभਦ੍ਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ—ਜੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ—ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ?

Verse 79

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्‌ रक्षणे मम । पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान्‌ मया गुप्तो भवेत्‌ तत:,“यदि मैं ऐसा जानता कि पाण्डव और पांचाल मेरे पुत्रकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं तो मैं स्वयं उसकी रक्षा करता

ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ।

Verse 80

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुज्चताम्‌ । नीतो>भिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य व: परैः,“आपलोग रथपर बैठे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे तो भी शत्रुओंने आपकी अवहेलना करके कैसे अभिमन्युको मार डाला?

ਤੁਸੀਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ?

Verse 81

अहो व: पौरुषं नास्ति न च वो<5स्ति पराक्रम: । यत्राभिमन्यु: समरे पश्यतां वो निपातित:

ਹਾਏ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੁਰਖਾਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 82

आत्मानमेव गर्हैयं यदहं वै सुदुर्बलान्‌ । युष्मानाज्ञाय निर्यातों भीरूनकृतनिश्चयान्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਡਰਪੋਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰੋਸੇ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।”

Verse 83

आहोस्विद्‌ भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि व: । वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਵਚ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ—ਤੁਹਾਡੀ ਬੋਲਚਾਲ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।”

Verse 84

“अथवा आपलोगोंके ये कवच और अस्त्र-शस्त्र क्या शरीरका आभूषण बनानेके लिये हैं? मेरे पुत्रकी रक्षा न करके वीरोंकी सभामें केवल बातें बनानेके लिये हैं?” ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਕਵਚ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੀ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬੀਭਤਸੁ ਅਰਜੁਨ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 85

तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 86

न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्ट॑ वा सुहृदो &र्जुनम्‌ । अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਾਂਡੂਨੰਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨਾ ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕੇ, ਨਾ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 87

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । बहुमानात्‌ प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हत:

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਿਤਚਿੰਤਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਅਸਲ ਹੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੀ।

Verse 88

ततस्तं पुत्रशोकेन भूशं पीडितमानसम्‌ | राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमत्रवीत्‌,तदनन्तर मन-ही-मन पुत्रशोकसे अत्यन्त पीड़ित हुए क्रोधभरे कमलनयन अर्जुनसे राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।

Verse 123

स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिन: । “ढाक और करतारकी ध्वनिके साथ आज वीणा भी नहीं बज रही है। मेरी सेनाओंमें वन्दीजन न तो मंगलगीत गा रहे हैं और न स्तुतियुक्त मनोहर श्लोकोंका ही पाठ करते हैं

ਮੇਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੰਦੀਜਨ ਸਿਫ਼ਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ; ਨਾ ਮੰਗਲ-ਗੀਤ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜਸ਼ਨ ਦੀ ਧੁਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 326

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । “जिसके केशप्रान्त कोमल और घुँघराले थे

ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 353

अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिहदयस्य मे । “जिसकी नासिका, ललाटपटप्रान्त, नेत्र, भौंह तथा ओषछ्ठ--ये सभी परम सुन्दर थे, अभिमन्युके उस मुखको न देखनेपर मेरे हृदयमें क्या शान्ति होगी?

ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਖ ਨਾ ਵੇਖਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ?

Verse 366

अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्ति्दयस्य मे । “अभिमन्युका स्वर वीणाकी ध्वनिके समान सुखद, मनोहर तथा कोयलकी काकलीके तुल्य मधुर था। उसे न सुननेपर मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी?

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ? ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀਣਾ ਦੇ ਨਾਦ ਵਰਗੀ ਸੁਖਦ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ; ਉਹ ਸੁਰ ਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਹੋਵੇ?

Verse 383

नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिहदयस्य मे । “प्रणाम करनेमें कुशल और पितृवर्गकी आज्ञाका पालन करनेमें तत्पर अभिमन्युको यदि आज मैं नहीं देखता हूँ तो मेरे हृदयको कया शान्ति मिलेगी?

ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ? ਜੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵੀਰ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ?

Verse 393

भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वर: । “जो सदा बहुमूल्य शय्यापर सोनेके योग्य और सुकुमार था, वह सनाथशिरोमणि वीर अभिमन्यु आज निश्चय ही अनाथकी भाँति पृथ्वीपर सो रहा है

ਜੋ ਸਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਯੋਗ, ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਰੱਖਿਆਪ੍ਰਾਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 403

तमद्य विप्रविद्धाड़मुपासन्त्यशिवा: शिवा: । “आजसे पहले सोते समय परम सुन्दरी स्त्रियाँ जिसकी उपासना करती थीं

ਜਿਸ ਦੇ ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੀਤੇ ਸਰੀਰ ਕੋਲ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿੱਧੜਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।

Verse 426

नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणु: करिष्यति । “उसका वह सुन्दर मुख सदा छत्रकी छायामें रहने योग्य था; परंतु आज युद्धभूमिमें उड़ती हुई धूल उसे आच्छादित कर देगी

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ ਰਣਭੂਮੀ ਦੀ ਧੂੜ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਸਦਾ ਰਾਜਛਤਰ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਸੀ; ਪਰ ਅੱਜ ਜੰਗ ਦੀ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਵੇਗੀ।

Verse 436

भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्‌ । हा पुत्र! मैं बड़ा भाग्यहीन हूँ। निरन्तर तुम्हें देखते रहनेपर भी मुझे तृप्ति नहीं होती थी, तो भी काल आज बलपूर्वक तुम्हें मुझसे छीनकर लिये जा रहा है

ਹਾਇ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਭਾਗ੍ਹਹੀਣ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਕਾਲ ਬਲਪੂਰਵਕ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਛੀਨ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 453

शतक्रतुर्धनेशश्व प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्‌ । “अवश्य ही आज वैवस्वत यम, वरुण, इन्द्र और कुबेर वहाँ तुम-जैसे निर्भय वीरको अपने प्रिय अतिथिके रूपमें पाकर तुम्हारा बड़ा आदर-सत्कार करते होंगे”

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ—ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਡਰ ਵੀਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾ ਕੇ—ਵੱਡੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 463

दुःखेन महता<5<विष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत । इस प्रकार बारंबार विलाप करके टूटे हुए जहाजवाले व्यापारीकी भाँति महान्‌ दुःखसे व्याप्त हो अर्जुनने युधिष्ठिरसे इस प्रकार पूछा--

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਟੁੱਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਰਜੁਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 473

स्वर्गतो$भिमुख: संख्ये युध्यमानो नरभै: | “कुरुनन्दन! क्‍या उन श्रेष्ठ वीरोंके साथ युद्ध करता हुआ अभिमन्यु रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करके सम्मुख मारा जाकर स्वर्गलोकमें गया है?

ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਕੀ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ?

Verse 483

असहाय: सहायार्थी मामनुध्यातवान्‌ ध्रुवम्‌ | “अवश्य ही बहुत-से श्रेष्ठ एवं सावधानीके साथ प्रयत्नपूर्वक युद्ध करनेवाले योद्धाओंके साथ अकेले लड़ते हुए अभिमन्युने सहायताकी इच्छासे मेरा बारंबार स्मरण किया होगा

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕੱਲਾ ਜੂਝਦਿਆਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 513

सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमहति । अथवा वह मेरा पुत्र, श्रीकृष्णका भानजा था, सुभद्राकी कोखसे उत्पन्न हुआ था; इसलिये ऐसी दीनतापूर्ण बात नहीं कह सकता था

ਸੁਭਦਰਾ ਦੀ ਕੋਖੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਭਾਣਜਾ—ਉਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਨਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ।

Verse 523

अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्ष॑ यन्न दीर्यते । “निश्चय ही मेरा यह हृदय अत्यन्त सुदृढ़ एवं वज़्सारका बना हुआ है, तभी तो लाल नेत्रोंवाले महाबाहु अभिमन्युको न देखनेपर भी यह फट नहीं जाता है

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ—ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਚਿਰਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 543

उपायान्तं रिपून्‌ हत्वा सोड्द्य मां कि न पश्यति । “जब मैं शत्रुओंको मारकर शिविरको लौटता था

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਛਾਵਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੁਸ਼ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਅਭਿਮਨਿਊ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?

Verse 553

शोभयन्‌ _मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातित: । “निश्चय ही शत्रुओंने उसे मार गिराया है और वह खूनसे लथपथ होकर धरतीपर पड़ा सो रहा है एवं आकाशसे नीचे गिराये हुए सूर्यकी भाँति वह अपने अंगोंसे इस भूमिकी शोभा बढ़ा रहा है

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 563

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनड्क्ष्यति । “मुझे बारंबार सुभद्राके लिये शोक हो रहा है, जो युद्धसे मुँह न मोड़नेवाले अपने वीर पुत्रको रणभूमिमें मारा गया सुनकर शोकसे आतुर हो प्राण त्याग देगी

ਜੰਗ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਭਦਰਾ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਘੁਲ ਜਾਵੇਗੀ; ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 573

द्रौपदी चैव दुःखातें ते च वक्ष्यामि कि नन्‍्वहम्‌ । अभिमन्युको न देखकर सुभद्रा मुझे क्या कहेगी? द्रौपदी भी मुझसे किस प्रकार वार्तालाप करेगी? इन दोनों दुःखकातर देवियोंको मैं क्या जवाब दूँगा?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣੀਆਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਜੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਿਸੇ ਨਾ, ਤਾਂ ਸੁਭਦਰਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗੀ? ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਾਂਗਾ?

Verse 583

सहस्रधा वधू दृष्टवा रुदतीं शोककर्शिताम्‌ | “निश्चय ही मेरा हृदय वज़्सारका बना हुआ है, जो शोकसे कातर हुई बहू उत्तराको रोती देखकर सहखसों टुकड़ोंमें विदीर्ण नहीं हो जाता?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਨਵਵਧੂ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

Verse 613

सिंहवन्नदथ प्रीता: शोककाल उपस्थिते । 'रणक्षेत्रमें श्रीकृष्ण और अर्जुनका अपराध करके तुम्हारे लिये शोकका अवसर उपस्थित है, ऐसे समयमें तुमलोग प्रसन्न होकर सिंहनाद कैसे कर रहे हो?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਰਹੇ ਹੋ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲਿਆਏ ਹੋ; ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਲਾਸ ਨਾਲ ਗর্জਦੇ ਹੋ?

Verse 623

अधर्मो हि कृतस्तीव्र: कथं स्यादफलश्रिरम्‌ । “तुम्हारे पापकर्मका फल तुम्हें शीघ्र ही प्राप्त होगा। तुमलोगोंने घोर पाप किया है। उसका फल मिलनेमें अधिक विलम्ब कैसे हो सकता है?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘੋਰ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਪਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 1536

सर्वेषां चैव योधानां सामग्रयं स्यान्ममाच्युत । “आज इन स्वजनोंको व्याकुल देखकर मेरे हृदयकी आशंका नहीं दूर होती है। दूसरोंको मान देनेवाले अच्युत श्रीकृष्ण! राजा द्रुपद

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕੀ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ, ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ?

Verse 5936

युयुत्सुश्नापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्‌ | “मैंने घमंडमें भरे हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद सुना है और श्रीकृष्णने यह भी सुना है कि युयुत्सु उन कौरववीरोंको इस प्रकार उपालम्भ दे रहा था

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਯੁਤਸੂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਾਲੰਭ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਯੁਯੁਤਸੂ ਉਹਨਾਂ ਕੌਰਵ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਧਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।