Adhyaya 10
Kṛṣṇa-vīrya-kathana (Dhṛtarāṣṭra’s appraisal of Vāsudeva’s deeds)
Upa-parva: Droṇa-parva — Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Saṃvāda on Kṛṣṇa’s Vīrya (Episode Cluster)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya by recounting and enumerating Vāsudeva Kṛṣṇa’s celebrated exploits, beginning with childhood demonstrations of strength and extending to victories over formidable adversaries and the acquisition of divine implements (e.g., Pāñcajanya and the discus), as well as notable political acts such as marriage by svayaṃvara and the management of rival kings. He recalls Kṛṣṇa’s successes against major opponents (including figures remembered as tyrannical or militarily dominant) and frames these as evidence that no comparable human agent exists. The discourse then pivots to the strategic implication: the Vr̥ṣṇi heroes and Baladeva’s proximity to Kṛṣṇa amplify Pāṇḍava security, and if Kṛṣṇa were to take up arms directly, opposition would be untenable. Dhṛtarāṣṭra concludes with a theological-philosophical register: Kṛṣṇa and Arjuna are portrayed as a paired manifestation (Nara-Nārāyaṇa motif), and the fall of great warriors is interpreted through kāla (time), inevitability of death, and the limits of asceticism, learning, and weaponry. The chapter ends in a sober recognition of irreversible decline and a request for an accurate report of the war’s course.
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—धृतराष्ट्र, युद्ध का वृत्तान्त सुनकर हृदय-शोक से अत्यन्त पीड़ित हो उठे; प्रश्न करते-करते उनकी चेतना डगमगा जाती है और राजसभा में ही वे मूर्छित होकर गिर पड़ते हैं। → दासियाँ शीतल जल छिड़ककर और सुगन्धित पंखों से उन्हें होश में लाने का यत्न करती हैं; भरत-कुल की स्त्रियाँ चारों ओर घेर लेती हैं। होश लौटते ही धृतराष्ट्र संजय से फिर रण-स्थिति पूछते हैं—विशेषतः अर्जुन के गाण्डीव-प्रभाव, धृष्टद्युम्न की नीति-धारिता, और घटोत्कच जैसे भय-कारक योद्धा के विषय में। → संजय के वर्णन में अर्जुन ‘कपिवरध्वज’ के साथ आकाश को बाणों से भर देते हैं—गाण्डीवधारी का नाम सुनते ही अग्रभाग के सैनिक विदीर्ण-से हो जाते हैं; उसी के साथ कृष्ण का ‘लोकगुरु, सनातन लोकनाथ नारायण’ रूप स्मरण में उभरता है, मानो दिव्य संरक्षण स्वयं पाण्डव-पक्ष के रथ पर बैठा हो। → अध्याय का स्वर युद्ध-गणना से अधिक ‘मानसिक युद्ध’ का है—धृतराष्ट्र का शोक, भय और जिज्ञासा; संजय का आश्वस्त-सा संकेत कि जहाँ कृष्ण-नारायण और अर्जुन का पराक्रम है वहाँ पाण्डवों की जय-आकांक्षा प्रबल है। → धृतराष्ट्र की व्याकुलता अगले प्रश्न की ओर धकेलती है—यदि अर्जुन ऐसा है, तो कौरव-सेना उसे कैसे रोकेगी, और द्रोणाचार्य के रहते युद्ध का पलड़ा किस ओर झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत् पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम् | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत् क्षितौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਸੰਜਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਪੁੱਛਦੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਾ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 2
तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਝੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 3
पतितं चैनमालोक्य समन्ताद् भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं
ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਛੂਹ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 4
उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात् | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:
ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਮੁਖੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ।
Verse 5
आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੇਵਕ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਜਨਾਂ ਨਾਲ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 6
स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत् समाचार पूछा
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹੀਪਤੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਗਾਵਲਗਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਸੂਤ ਸੰਜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਖ਼ਬਰ ਫਿਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 7
धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 8
प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम् । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्
ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ; ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 9
वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान् वीर: पुरुषसत्तम:
ਜਿਵੇਂ ਘਮਸਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਯੂਥਪਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਜੇਯ ਜਾਪਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵੀਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਦਾ ਗਿਆ।
Verse 10
यो होको हि महावीरयों निर्दहेद् घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान् सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਐਸਾ ਮਹਾਵੀਰ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੰਗਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਭਿਆਨਕ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 11
चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम् । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ—ਉਸ ਨੂੰ (ਜਿਵੇਂ ਰੋਕਣ ਲਈ) ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ?
Verse 12
जो मदकी धारा बहानेवाले
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਅਜਿੱਤ ਨਰਸਿੰਹ ਕੌਂਤੇਯ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ?
Verse 13
तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत् । य: करोति महत् कर्म शत्रूणां वै महाबल:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 14
महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੱਡੇ ਡੌਲ-ਡੱਬੇ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਲਵਾਨ ਭੀਮਸੇਨ ਜਦੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 15
यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान् । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮਵਰਨ, ਪਰਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਥ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਦ ਬੀਭਤਸੁ ਨੇ ਵਰਖਾ-ਦਾਤਾ ਪਰਜਨ੍ਯ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰਦਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਘੋਰ ਮੇਘ-ਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ; ਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਫੈਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਰਗੀ; ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਘੜਘੜਾਹਟ ਮੇਘ-ਗਰਜਨਾ ਵਰਗੀ, ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸਨਸਨਾਹਟ ਵਰਖਾ-ਧੁਨੀ ਵਰਗੀ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦੀ। ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਚੀਰਦਾ, ਲਹੂ-ਰੂਪੀ ਜਲ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਢੱਕਦਾ ਗਿਆ।
Verse 16
विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन् दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च
ਉਹ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਵਾਂਗ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਘੋਰ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:
ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਬੱਦਲ-ਪੁੰਜ ਜਿਵੇਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਘੋਰ ਘੋਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਰਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਘਣਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 18
रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:
ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਬਾਣਧਾਰੀ ਉਹ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਤੂਫ਼ਾਨੀ, ਅਤੇ ਲਹੂ-ਰੂਪੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 19
भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗਰਜਣ ਵਾਲਾ, ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਾਂਡੀਵ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਾਣ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਿਧ-ਪੰਖ ਲੱਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਸੀ?
Verse 20
युद्धे3भ्यषिज्चद् विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन् धीमान् कीदृशं वो मनस्तदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੌਦ੍ਰ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਾਂਡੀਵ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਗਿਧ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਸੀ?
Verse 21
इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन् कपिवरध्वज: । यदा55यात् कथमासीत् तु तदा पार्थ समीक्षताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਕਪਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਧਵਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਸੀ?
Verse 22
कच्चिद् गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम् । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੀ ਗਾਂਡੀਵ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਭਿਆਨਕ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਧੁਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?
Verse 23
कच्चिन्नापानुदत् प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान् शरगणैर्नपान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੀ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਲਏ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਰਥ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਸ਼ਰ-ਵਰ੍ਹੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਰੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 24
को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਝਟਕੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद् भयम् । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्ू भयात्
ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਕੰਬ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਸਮਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨੀਚ ਸਿਪਾਹੀ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ?
Verse 26
के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਰ ਗਏ?
Verse 27
न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्
ਮੇਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਵੇਤ ਅਸ਼ਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਝਪਟੇ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ।
Verse 28
विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान् श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ
ਜਿਸ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਯੋਧਾ ਧਨੰਜਯ ਹੈ, ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 29
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान् युधि सत्यपराक्रम:
ਸੁਕੋਮਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਦਰਸ਼ਨੀਯ, ਮেধਾਵੀ, ਯੁੱਧ-ਨਿਪੁਣ, ਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ, ਤਦ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ?
Verse 30
आयावं विपुल कुर्वन् व्यथयन् सर्वसैनिकान् | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਨਕੁਲ ਮਹਾਂ ਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ, ਤਦ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ?
Verse 31
आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात् कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸਹਦੇਵ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਦਮ੍ਯ, ਸ਼ਤਰੂ-ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਆਰ੍ਯ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਅਮੋਘ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 32
आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्तमपराजितम् । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਰ੍ਯ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਅਮੋਘ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ?
Verse 33
यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम् । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਸੌਵੀਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਸਰਵਾਂਗ-ਸੁੰਦਰ ਮਨੋਹਰ ਭੋਜਾ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ—ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ੌਰਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਦਗੁਣ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 34
सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम् । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन् नित्यानि पुरुषर्षभे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਯੂਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम् । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਬਲਵਾਨ, ਸੱਚੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਨ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਵੀਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ?
Verse 36
धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ?
Verse 37
वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम् । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇਤਰਾ ਵੀਰ—ਸ਼ੂਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ।
Verse 38
सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम् सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਚਾਈ, ਧੀਰਜ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਭੁਜਬਲ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਅਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਮਹਾ-ਧਨੁਰਧਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰੋਕੀ?
Verse 40
पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम् । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਹ ਵੀਰ, ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸਦਾ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਅੰਤਰਬਲ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ; ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਥੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨਾਲ ਭਿੜਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਰ—ਉਸ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 41
युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम् । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੋ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸਦਾ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਅੰਤਰਬਲ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਿੜਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ—ਉਸ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 42
महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के शूराः समवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਦਯਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਥੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ—ਜੋ ਉਸ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 43
एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान् यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न््यवारयत्,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚੇਦੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 44
यो<वधीत् केतुमान् वीरो राजपुत्रं दुरासदम् | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात् कस्तं न््यवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੇ ਅਪਰਾਂਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਜੈਯ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਕੇਤੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 45
स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान् | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ—ਦੋਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਰੁਪਦ-ਪੁੱਤਰ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ— ਜਦ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 46
देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਵ੍ਰਤ (ਭੀਸ਼ਮ) ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਜਦ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 47
यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात् । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਬੀਰ ਵਿੱਚ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ— ਉਹ ਮਹਾਮਨਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 48
वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਰਗਾ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਧਨੰਜਯ ਵਰਗਾ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮਾਨ— ਉਹ ਮਹਾਮਨਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਯੋਧੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ?
Verse 49
अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम् | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਤਮਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਜੋ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਵਾਂਗ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ— ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ?
Verse 50
तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद् वै द्रोणं तदा5डसीद् वो मन: कथम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਵਾਨ ਉਮਰ ਦਾ ਪਰ ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਜਦੋਂ ਸਿੱਧਾ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ, ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਸੀ?
Verse 51
द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद् द्रोणमाद्रवन् संख्ये के शूरास्तान् न््यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਖਾਰਥੀ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ, ਤਦ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਥਾਮ ਲਿਆ?
Verse 52
एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन् भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਾਲਕ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਲਈ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ।
Verse 53
क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान् द्रोणादवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੰਜਯ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਰਮਾ—ਇਹ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 54
शताद् विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਮਹਾਧਨੁਧਾਰੀ ਚੇਕਿਤਾਨ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀ ਸੌ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 55
वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद् युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵ੍ਰਿੱਧਖੇਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਰਥਕ੍ਸ਼ੇਮੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਜੋ ਅਨਾਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਦੀਨ-ਆਤਮਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 56
भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਭਰਾ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਨ। ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਰਗੀ ਲਾਲ ਛਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀ; ਲਾਲ ਬਕਤਰ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਧਵਜ ਉਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਭੈਣ ਦੇ ਬਹਾਦੁਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਾਵਾ ਕਰਕੇ ਵਧੇ, ਤਦ ਕਿਹੜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 57
मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਭੈਣ ਦੇ ਉਹ ਬਹਾਦੁਰ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਸੂਰਮੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ?
Verse 58
यं योधयन्तो राजानो नाजयन् वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਾਰਣਾਵਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਿਸ ਯੁੱਧਪਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕੇ—ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ੂਰ, ਸਤ੍ਯ-ਸੰਧ, ਮਹਾਬਲੀ ਉਸ ਨਰਸਿੰਘ ਯੁਯੁਤ੍ਸੁ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 59
धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम् | द्रोणात् कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ੂਰ, ਸਤ੍ਯ-ਸੰਧ, ਮਹਾਬਲੀ—ਉਸ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਯੁਯੁਤ੍ਸੁ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 60
य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम् | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापाहरद् रथात्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਲਾਲਚੀ ਸੀ, ‘ਭੱਲ’ ਨਾਮੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਰਥ ਤੋਂ ਡਾਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੈ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਅਨਰਥ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਉਦਯਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਧ ਲਈ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਜਦੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧਿਆ, ਤਦ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 61
धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम् । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ, ਪਾਰਥਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਅਨਰਥ ਲਈ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਧ ਲਈ ਹੀ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ?
Verse 62
निर्दहन्तं रणे योधान् दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 63
उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम् | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਜਿਹਾ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 64
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत् । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਮਹਾਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚਮੜਾ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਮੁੱਖ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਕੌਣ ਸੀ?
Verse 65
दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान् । निरर्गलान् सर्वमेधान् पुत्रवत् पालयन् प्रजा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸਰਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਫਲਦੀ ਹੈ।
Verse 66
गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਗਣਿਤ, ਅਪਾਰ—ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ ਵੀਰ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸੰਕਲਪਬੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ।
Verse 67
न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਬਾਅਦ—ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।” ਉਹ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਬੋਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਚਾਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਉਸ ਯੱਗ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਠਿਨਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 68
पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਜਨਮੇ ਹੋਇਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ—ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰ ਝੱਲ ਸਕੇ। ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ।”
Verse 69
अन्यमौशीनराच्छैब्याद् धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਧੁਰੇ (ਭਾਰ) ਨੂੰ ਝੱਲ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਾ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਉੱਭਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਣਗੇ।”
Verse 70
तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत् | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ਼ੀਨਰ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 71
विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਘਾਤੀ ਰਥਸੈਨਾ ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 72
सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद् भयम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ, ਮਹਾਨ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ, ਮਾਇਆਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਵੀਰ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਕਾਇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 73
पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम् । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ?
Verse 74
एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान् कि तेषामजितं युधि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੰਜਯ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਐਸੇ ਵੀਰ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ; ਫਿਰ ਸੰਜਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਅਜਿੱਤ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 75
येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਥਾਂ (ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 76
लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਨਾਥ ਹਨ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਆਸਰਾ—ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ।
Verse 77
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਨ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ।
Verse 183
सम्प्लावयन् दिश: सर्वा मानवैरास्तरन् महीम् । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਹਾਰਥੀ ਅਰਜੁਨ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਿਜਲੀ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁ ਬਿਜਲੀ ਸਮਾਨ ਦਮਕਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵृष्टੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਧਨੁ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਮਨੋਵੇਗ ਜਿਤਨਾ ਤੇਜ਼, ਉਹ ਸ਼ਰਵृष्टੀ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਕਤ-ਰੂਪੀ ਜਲ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉੱਧਤ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The ethical pressure point is Dhṛtarāṣṭra’s confrontation with strategic reality: acknowledging that outcomes are shaped by alliance and exceptional capability (Kṛṣṇa with Arjuna) while simultaneously interpreting catastrophic losses through kāla, which complicates simple moral accounting of merit, effort, and desert.
The chapter teaches that prowess, learning, ritual discipline, and arms do not grant immunity from mortality; prudent judgment requires seeing the limits of human control, recognizing the decisive role of wise counsel and alliances, and accepting that events may unfold contrary to intention under the pressure of time and circumstance.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Dhṛtarāṣṭra’s reflective framing—linking narrative memory of Kṛṣṇa’s deeds to a broader interpretive claim about inevitability (kāla) and the epistemic limits of assessing outcomes solely by effort or virtue.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.