Adhyaya 67
Janmaveśma-praveśa and Uttarā’s Śaraṇāgati (Entry into the Birth-Chamber and Uttarā’s Appeal)
Upa-parva: Garbha-rakṣaṇa (Protection of the Unborn Heir) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that Keśihā/Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa) responds affirmatively and, by his words, heartens the gathered people. He enters the janmaveśma associated with the listener’s father, described as properly honored and ritually arranged. The chamber is prepared with full water jars placed in all directions, substances such as ghee and mustard, and protective implements; clean weapons and fires are positioned around, and capable physicians and attendants are present. Seeing the orderly preparations, Kṛṣṇa expresses approval (“sādhu, sādhu”). Draupadī quickly goes to Vairāṭī (Uttarā) to announce Kṛṣṇa’s arrival. Uttarā, restraining tears, approaches in a composed manner yet inwardly distressed, and laments that her child—along with Abhimanyu’s line—has been struck down by Droṇa’s son’s weapon. She bows and petitions Kṛṣṇa to revive the unborn heir, reflecting on the futility of her hopes, the perceived cruelty of the act, and her fear of facing Arjuna after failing to come earlier despite a prior resolve.
Chapter Arc: कुरुवंश के क्षीण हो जाने पर अभिमन्यु का पुत्र जन्म लेता है—समाचार से पहले अपार हर्ष, पर शिशु में जीवन-चिह्न न देखकर वही हर्ष क्षण में शोक बनकर उमड़ पड़ता है। → कुन्ती के बैठ जाने के बाद सुभद्रा अपने भाई श्रीकृष्ण की ओर देखकर फूट-फूटकर रोती है और कहती है कि अभिमन्यु-जैसे वीर का पुत्र मरा हुआ पैदा होना इससे बड़ा दु:ख क्या हो सकता है; वह कृष्ण के सामर्थ्य को जानकर उनसे करुणा की याचना करती है। → सुभद्रा कृष्ण से आग्रह करती है—‘अभिमन्युज को संजीवित करो’; वह उन्हें धर्मात्मा, सत्यवान, सत्यविक्रम कहकर स्मरण कराती है कि सत्पुरुषों की वाणी को सत्य करने का सामर्थ्य उन्हीं में है, और बहिन/शरणागत/हतपुत्रा समझकर दया करने की प्रार्थना करती है। → अध्याय का केंद्र सुभद्रा की करुण पुकार और कृष्ण के प्रति पूर्ण शरणागति है—परिणाम (जीवनदान) का निर्णायक कर्म अगले प्रसंग/अध्याय की ओर संकेतित रहता है। → क्या श्रीकृष्ण अपने प्रभाव से मृतप्राय शिशु को जीवन देंगे और कुरुवंश की अंतिम आशा को बचाएंगे?
Shlokas
Verse 1
/ >> हज भी -्िसस > पहले तो पुत्र-जन्मके समाचारसे सबको अपार हर्ष हुआ; किंतु उनमें जीवनका कोई चिह्न न देखकर तत्काल शोकका समुद्र उमड़ पड़ा। सप्तषष्टितमो< ध्याय: परीक्षित्को जिलानेके लिये सुभद्राकी श्रीकृष्णसे प्रार्थना वैशम्पायन उवाच उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भ्रातरं तदा । दृष्टवा चुक्रोश दुःखार्ता वचन चेदमब्रवीत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਉੱਠੀ, ਤਦੋਂ ਸुभਦ੍ਰਾ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਖ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 2
पुण्डरीकाक्ष पश्य त्वं पौत्रं पार्थस्य धीमतः । परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणं गतायुषम्
ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਤੂੰ ਧੀਮਾਨ ਪਾਰਥ ਦੇ ਇਸ ਪੌਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਆਯੁ ਘਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! कुन्तीदेवीके बैठ जानेपर सुभद्रा अपने भाई श्रीकृष्णणी ओर देखकर फूट-फ़ूटकर रोने लगी और दु:ःखसे आर्त होकर यों बोली --
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸुभਦ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਈ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਜੋ ਨਲਕਾ-ਸਾ ਬਾਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਉੱਤਰਾ ਉੱਤੇ, ਤੇਰੇ ਸਖਾ ਵਿਜਯ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
सेयं विदीर्णे हृदये मयि तिष्ठति केशव । यन्न पश्यामि दुर्धर्ष सहपुत्र तु तं॑ प्रभो
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਹੇ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
Verse 5
कि नु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिर: । भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्या: सुतौ च तौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੁਣ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੀ ਆਖੇਗਾ? ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਕੀ ਆਖਣਗੇ, ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ (ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ) ਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?
Verse 6
श्रुत्वाभिमन्योस्तनयं जातं च मृतमेव च । मुषिता इव वार्ष्णेय द्रोणपुत्रेण पाण्डवा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 7
अभिमन्यु: प्रिय: कृष्ण भ्रातृणां नात्र संशय: । ते श्र॒त्वा कि नु वक्ष्यन्ति द्रोणपुत्रास्त्रनिर्जिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਕੀ ਆਖ ਸਕਣਗੇ?
Verse 8
भवितात: परं दु:खं कि तदन्यज्जनार्दन । अभिमन्यो: सुतात् कृष्ण मृताज्जातादरिंदम,'शत्रुसूदन! जनार्दन! श्रीकृष्ण! अभिमन्यु-जैसे वीरका पुत्र मरा हुआ पैदा हो, इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या हो सकती है?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ! ਕਿ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵਰਗੇ ਵੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਰਦਾ ਜਨਮੇ।
Verse 9
साहं प्रसादये कृष्ण त्वामद्य शिरसा नता । पृथेयं द्रौपदी चैव ता: पश्य पुरुषोत्तम
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੀ ਧੀ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰ।
Verse 10
यदा द्रोणसुतो गर्भान् पाण्डूनां हन्ति माधव । तदा किल त्वया द्रौणि: क्रुद्धेनोक्तोडरिमर्दन
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਾਧਵ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭਸਥ ਵਾਰਸਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ—ਇਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੁਮਰਦਨ, ਉਸ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 11
अकाम त्वां करिष्यामि ब्रह्मुबन्धो नराधम । अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम्,“ब्रह्मबन्धो! नराधम! मैं तेरी इच्छा पूर्ण नहीं होने दूँगा। अर्जुनके पौत्रको अपने प्रभावसे जीवित कर दूँगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਓ ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ! ਓ ਨਰਾਧਮ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਰਿਟੀ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 12
इत्येतद् वचन श्र॒ुत्वा जानानाहं बलं तव | प्रसादये त्वां दुर्धष जीवतामभिमन्युज:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਅਦਮ੍ਯ ਵੀਰ! ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਤ ਰਹੇ।”
Verse 13
यद्येतत् त्वं प्रतिश्रुत्य न करोषि वच: शुभम् | सकल वृष्णिशार्दूल मृतां मामवधारय
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ—ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਤਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।”
Verse 14
अभिमन्यो: सुतो वीर न संजीवति यद्ययम् । जीवति त्वयि दुर्धर्ष कि करिष्याम्यहं त्वया,“दुर्धर्ष वीर! यदि तुम्हारे जीते-जी अभिमन्युके इस बालकको जीवनदान न मिला तो तुम मेरे किस काम आओगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵੀਰ! ਜੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੇ ਅਦਮ੍ਯ, ਤੇਰੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਜੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜੀਵਨਦਾਨ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ?”
Verse 15
संजीवयैन दुर्धर्ष मृतं त्वमभिमन्युजम् । सदृशाक्षसुतं वीर सस्य॑ वर्षन्निवाम्बुद:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਅਜੇਯ ਵੀਰ, ਦੁਰਧਰਸ਼! ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ—ਤੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਦਾ ਬੱਦਲ ਸੁੱਕੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾਨ ਕਰ।
Verse 16
त्वं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान् सत्यविक्रम: । सतां वाचमृतां कर्तुमहसि त्वमरिंदम,'शत्रुदमन केशव! तुम धर्मात्मा, सत्यवादी और सत्यपराक्रमी हो; अतः तुम्हें अपनी कही हुई बातको सत्य कर दिखाना चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਸ਼ਤਰੂਦਮਨ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੂੰ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ।
Verse 17
इच्छन्नपि हि लोकांस्त्रीन् जीवयेथा मृतानिमान् । किं पुनर्दयितं जात॑ स्वस्रीयस्यात्मजं मृतम्
ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਦਾ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ?
Verse 18
प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण तस्मात् त्वां याचयाम्यहम् । कुरुष्व पाण्डुपुत्राणामिमं परमनुग्रहम्
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Verse 19
स्वसेति वा महाबाहो हतपुत्रेति वा पुन: । प्रपन्ना मामियं चेति दयां कर्तुमिहाहसि
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸਮਝ ਲੈ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਹਾਰੀ ਦੁਖਿਆਰੀ ਸਮਝ ਲੈ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ ਕਰੁਣਾ-ਯੋਗ ਅਬਲਾ ਸਮਝ ਲੈ—ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਵੇਖੇਂ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें परीक्षित॒के जन्मका वर्णनविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰীক্ষਿਤ ਦੇ ਜਨਮ-ਵਰਨਨ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 67
इति श्रीमहाभारते आश्चवमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि सुभद्रावाक््ये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਲਾ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਇਉਂ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
The crisis is the attempted destruction of an unborn heir through extraordinary force, raising questions about moral limits in conflict and the duty to protect vulnerable life to preserve social and dynastic order.
The chapter models crisis-response as both procedural and compassionate: ritual preparedness, skilled care (physicians/attendants), and a turn toward ethical appeal rather than retaliation.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-significance is implicit, positioning this episode as a hinge where post-war dharma is tested through the safeguarding of lineage and the remediation of harm.