Adhyaya 60

Verse 1

वसुदेवजीने पूछा--वृष्णिनन्दन! मैं प्रतिदिन बातचीतके प्रसंगमें लोगोंके मुँहसे सुनता आ रहा हूँ कि महाभारत-युद्ध बड़ा अद्भुत हुआ था। इसलिये पूछता हूँ कि कौरवों और पाण्डवोंमें किस तरह युद्ध हुआ?

ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਨੰਦਨ! ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 2

त्वंतु प्रत्यक्षदर्शी च रूपज्ञश्न महाभुज । तस्मात्‌ प्रब्रृहि संग्रामं याथातथ्येन मेडनघ,महाबाहो! तुम तो उस युद्धके प्रत्यक्षदर्शी हो और उसके स्वरूपको भी भलीभाँति जानते हो: अत: अनघ! मुझसे उस युद्धका यथार्थ वर्णन करो

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੂੰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਨਘ ਵੀਰ! ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾ।

Verse 3

यथा तदभवद्‌ युद्ध॑ पाण्डवानां महात्मनाम्‌ । भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम्‌,महात्मा पाण्डवोंका भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य और शल्य आदिके साथ जो परम उत्तम युद्ध हुआ था, वह किस तरह हुआ?

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਨ, ਕ੍ਰਿਪ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਆਦਿ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਅਨੁੱਤਮ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ? ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਦੱਸੋ।

Verse 4

अन्‍्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकश: । नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम्‌,दूसरे-दूसरे देशोंमें निवास करनेवाले, भाँति-भाँतिकी वेशभूषा और आकृतिवाले जो अस्त्र-विद्यामें निपुण बहुसंख्यक क्षत्रिय वीर थे, उन्होंने भी किस प्रकार युद्ध किया था?

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੈਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ?

Verse 5

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त: पुण्डरीकाक्ष: पित्रा मातुस्तदन्तिके । शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा,वैशम्पायनजी कहते हैं--माताके निकट पिताके इस प्रकार पूछनेपर कमलनयन भगवान्‌ श्रीकृष्ण कौरव वीरोंके संग्राममें मारे जानेका वह प्रसंग यथावत्‌ रूपसे सुनाने लगे

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁਰੂਵੀਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਨਿਧਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 6

वासुदेव उवाच अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्‌ | बहुलत्वान्न संख्यातुं शक्‍्यान्यब्दशतैरपि,श्रीकृष्णने कहा--पिताजी! महाभारत-युद्धमें काममें आनेवाले मनस्वी क्षत्रिय वीरोंके कर्म बड़े अदभुत हैं। वे इतने अधिक हैं कि यदि विस्तारके साथ उनका वर्णन किया जाय तो सौ वर्षोमें भी उनकी समाप्ति नहीं हो सकती

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਉਹ ਇੰਨੇ ਬਹੁਤ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

Verse 7

प्राधान्यतस्तु गदत: समासेनैव मे शृणु । कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरथद्ुते,अतः देवताओंके समान तेजस्वी तात! मैं मुख्य-मुख्य घटनाओंको ही संक्षेपसे सुना रहा हूँ, आप उन भूपतियोंके कर्म यथावत्‌ रूपसे सुनिये

ਹੇ ਅਮਰਦੂਤ! ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਚੁਣ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਤਾਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਭੂਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਯਥਾਰੂਪ ਸੁਣ।

Verse 8

भीष्म: सेनापतिरभूदेकादशचमूपति: । कौरव्य: कौरवेन्द्राणां देवानामिव वासव:,जैसे इन्द्र देवताओंकी सेनाके स्वामी हैं, उसी प्रकार कुरुकुलतिलक भीष्म भी श्रेष्ठ कौरववीरोंके सेनापति बनाये गये थे। वे ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके संरक्षक थे

ਭੀਸ਼ਮ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣੇ—ਗਿਆਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ। ਕੌਰਵ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਐਸੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ)—ਕੌਰਵ ਫੌਜ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਰੱਖਿਆਕ ਤੇ ਨੇਤਾ।

Verse 9

शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपति: । बभूव रक्षितो धीमान्‌ श्रीमता सव्यसाचिना,पाण्डवोंके सेनानायक शिखण्डी थे, जो सात अक्षौहिणी सेनाओंका संचालन करते थे। बुद्धिमान शिखण्डी श्रीमान्‌ सव्यसाची अर्जुनके द्वारा सुरक्षित थे

ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਨਾਇਕ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਬਣਿਆ—ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ। ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਯੋਧਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ।

Verse 10

तेषां तदभवद्‌ युद्ध दशाहानि महात्मनाम्‌ | कुरूणां पाण्डवानां च सुमहल्लोमहर्षणम्‌,उन महामनस्वी कौरवों और पाण्डवोंमें दस दिनोंतक महान्‌ रोमांचकारी युद्ध हुआ

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ—ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ।

Verse 11

ततः शिखण्डी गाड़ेयं युध्यमानं महाहवे । जघान बहुभिर्बाणै: सह गाण्डीवधन्चना,फिर दसवें दिन शिखण्डीने महासमरमें जूझते हुए गंगानन्दन भीष्मको गाण्डीवधारी अर्जुनकी सहायतासे बहुसंख्यक बाणोंद्वारा बहुत घायल कर दिया

ਤਦ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਗਾਂਗੇਯ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ—ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ—ਅਨੇਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

अकरोत्‌ स ततः काल॑ शरतल्पगतो मुनि: । अयनं दक्षिण हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे,तत्पश्चात्‌ भीष्मजी बाणशय्यापर पड़ गये। जबतक दक्षिणायन रहा है, वे मुनिव्रतका पालन करते हुए शरशय्यापर सोते रहे हैं। दक्षिणायन समाप्त होकर उत्तरायणके आनेपर ही उन्होंने मृत्यु स्वीकार की है

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੱਖਣਾਯਨ ਰਹਿੰਦਾ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ; ਜਦ ਉਹ ਕਾਲ ਮੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਆਇਆ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ—ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ।

Verse 13

ततः सेनापतिरभूद्‌ द्रोणो<स्त्रविदुषां वर: । प्रवीर: कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव,तदनन्तर अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य द्रोण कौरवपक्षके सेनापति बनाये गये। वे कौरवराजकी सेनाके प्रमुख वीर थे, मानो दैत्यराज बलिकी सेनाके प्रधान संरक्षक शुक्राचार्य हों

ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੌਰਵ-ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਧਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ ਲਈ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਖਵਾਲਾ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਹੋਵੇ।

Verse 14

अक्षौहिणीभ्रि: शिष्टाभिननवभिरद्द्धिजसत्तम: । संवृत: समरश्लाघी गुप्त: कृपवृषादिभि:,उस समय मरनेसे बची हुई नौ अक्षौहिणी सेना उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़ी थी। वे स्वयं तो युद्धका हौसला रखते ही थे, कृपाचार्य और कर्ण भी सदा उनकी रक्षा करते रहते थे

ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੌਂ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਯੁੱਧ-ਗੌਰਵ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਕਰਨ) ਆਦਿ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 15

धृष्टय्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित्‌ । गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा,इधर महान्‌ अस्त्रवेत्ता धृष्टद्युम्न पाण्डवसेनाके अधिनायक हुए। जैसे मित्र वरुणकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार भीमसेन मेधावी धृष्टद्युम्नकी रक्षा करने लगे

ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਨਾਇਕ ਮਹਾ-ਅਸਤ੍ਰਵੇਤਾ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਬਣਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਤ੍ਰ ਵਰੁਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਭੀਮਸੇਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 16

स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामना: । पितुर्निकारान्‌ संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत्‌,पाण्डवसेनासे घिरे हुए महामनस्वी वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणके द्वारा अपने पिताके अपमानका स्मरण करके उन्हें मार डालनेके लिये युद्धमें बड़ा भारी पराक्रम दिखाया

ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਹਾਮਨ ਵਾਲਾ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦ੍ਰੋਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ।

Verse 17

तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसंगरे । नानादिगागता वीरा: प्रायशो निधनं गता:,धृष्टद्युम्न और द्रोणके उस भीषण संग्राममें नाना दिशाओंसे आये हुए भूपाल अधिक संख्यामें मारे गये

ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਬਹੁਤੇ ਵੀਰ ਰਾਜੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 18

दिनानि पज्च तद्‌ युद्धमभूत्‌ परमदारुणम्‌ | ततो द्रोण: परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गत:,उन दोनोंका वह परम दारुण युद्ध पाँच दिनोंतक चलता रहा। अन्तमें द्रोणाचार्य बहुत थक गये और धृष्टद्युम्नके वशमें पड़कर मारे गये

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਦਾਰੁਣ ਯੁੱਧ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 19

ततः सेनापतिरभूत्‌ कर्णो दौर्योधने बले । अक्षौहिणीभ्रि: शिष्टाभिवृत: पञचभिराहवे,तत्पश्चात्‌ दुर्योधनकी सेनामें कर्णको सेनापति बनाया गया, जो मरनेसे बची हुए पाँच अक्षौहिणी सेनाओंसे घिरकर युद्धके मैदानमें खड़ा था

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 20

तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिता: । हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवु: समवस्थिता:,उस समय पाण्डवोंके पास तीन अक्षौहिणी सेनाएँ शेष थीं, जिनकी रक्षा अर्जुन कर रहे थे। उनमें बहुत-से प्रमुख वीर मारे गये थे; फिर भी वे युद्धके लिये डटी हुई थीं

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡੁ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬੀਭਤਸੁ ਅਰਜੁਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜੰਗ ਲਈ ਕਤਾਰਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਡਟੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 21

ततः पार्थ समासाद्य पतड़ इव पावकम्‌ | पजञ्चत्वमगमत्‌ सौतिर्द्धितीयेडहनि दारुण:,कर्ण दो दिनतक युद्ध करता रहा। वह बड़े क्रूर स्वभावका था। जैसे पतंग जलती आगमें कूदकर जल मरता है, उसी प्रकार वह दूसरे दिनके युद्धमें अर्जुनसे भिड़कर मारा गया

ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਕ੍ਰੂਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਡਟਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਕੇ ਸੜ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 22

हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजस: । अक्षौहिणीभिस्तिसूभिमरद्रेशं पर्यवारयन्‌,कर्णके मारे जानेपर कौरव हतोत्साह होकर अपनी शक्ति खो बैठे और मद्रराज शल्यको सेनापति बनाकर उन्हें तीन अक्षौहिणी सेनाओंसे सुरक्षित रखकर उन्होंने युद्ध आरम्भ किया

ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਪੈ ਗਈ। ਤਦ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 23

हतवाहनभूयिष्ठा: पाण्डवा5पि युधिष्ठटिरम्‌ । अक्षौहिण्या निरुत्साहा: शिष्टया पर्यवारयन्‌,पाण्डवोंके भी बहुत-से वाहन नष्ट हो गये थे। उनमें भी अब युद्धविषयक उत्साह नहीं रह गया था तो भी वे शेष बची हुई एक अक्षौहिणी सेनासे घिरे हुए युधिष्ठिरको आगे करके शल्यका सामना करनेके लिये बढ़े

ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਵਾਹਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਇਕ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇ।

Verse 24

अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिर: । तस्मिंस्तदार्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्‌,कुरुराज युधिष्ठिरने अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करके दोपहर होते-होते मद्रराज शल्यको मार गिराया

ਕੁਰੂਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ।

Verse 25

हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामना: । आहर्तारें कलेस्तस्य जघानामितविक्रम:,शल्यके मारे जानेपर अमित पराक्रमी महामना सहदेवने कलहकी नींव डालनेवाले शकुनिको मार दिया

ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਹਾਮਨਾ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਬੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

निहते शकुनौ राजा धार॑राष्ट्र: सुदुर्मना: । अपाक्रामद्‌ गदापाणिहत भूयिष्ठसैनिक:,शकुनिकी मृत्यु हो जानेपर राजा दुर्योधनके मनमें बड़ा दुःख हुआ। उसके बहुत-से सैनिक युद्धमें मार डाले गये थे। इसलिये वह अकेला ही हाथमें गदा लेकर रणभूमिसे भाग निकला

ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੇ ਨਿਹਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।

Verse 27

तमन्वधावत्‌ संक्रुद्धो भीमसेन: प्रतापवान्‌ । हदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम्‌,इधरसे अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने उसका पीछा किया और द्वैपायन नामक सरोवरमें पानीके भीतर छिपे हुए दुर्योधनका पता लगा लिया

ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮਸੇਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 28

हतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्‌ परिवार्य तम्‌ । अथोपविविशुर्द्वश हृदस्थं पञच पाण्डवा:,तदनन्तर हर्षमें भरे हुए पाँचों पाण्डव मरनेसे बची हुई सेनाके द्वारा उसपर चारों ओरसे घेरा डालकर तालाबमें बैठे हुए दुर्योधनके पास जा पहुँचे

ਫਿਰ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 29

विगाहा सलिल त्वाशु वाग्बाणैर्भुशविक्षत: । उत्थाय स गदापाणिरयुद्धाय समुपस्थित:,उस समय भीमसेनके वाग्बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर दुर्योधन तुरंत पानीसे बाहर निकला और हाथमें गदा ले युद्धके लिये उद्यत हो पाण्डवोंके पास आ गया

ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਵਾਗ-ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 30

ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे | भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम्‌,तत्पश्चात्‌ उस महासमरमें सब राजाओंके देखते-देखते भीमसेनने पराक्रम करके धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधनको मार डाला

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 31

ततस्तत्‌ पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि । निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता,इसके बाद रातके समय जब पाण्डवोंकी सेना अपनी छावनीमें निश्चिन्त सो रही थी, उसी समय द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने अपने पिताके वधको न सह सकनेके कारण आक्रमण किया और सबको मार गिराया

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਛਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਸੀ, ਤਦ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 32

हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह । युयुधानसहायेन पज्च शिष्टास्तु पाण्डवा:,उस समय पाण्डवोंके पुत्र, मित्र और सैनिक सब मारे गये। केवल मेरे और सात्यकिके साथ पाँचों पाण्डव शेष रह गये हैं

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਬਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਮਿੱਤਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ।

Verse 33

सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत । युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्त:पाण्डवसंश्रयात्‌,कौरवोंके पक्षमें कृपाचार्य और कृतवर्माके साथ द्रोणपुत्र अश्वत्थामा युद्धसे जीवित बचा है। कुरुवंशी युयुत्सु भी पाण्डवोंका आश्रय लेनेके कारण बच गये हैं

ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਭੋਜ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ੀ ਯੁਯੁਤਸੂ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਬਚ ਗਿਆ।

Verse 34

निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने । विदुर: संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ,बन्धु-बान्धवोंसहित कौरवराज दुर्योधनके मारे जानेपर विदुर और संजय धर्मराज युधिष्ठिरके आश्रयमें आ गये हैं

ਜਦੋਂ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 35

एवं तदभवद्‌ युद्धमहान्यष्टादश प्रभो । यत्र ते पृथिवीपाला निहता: स्वर्गमावसन्‌,प्रभो! इस प्रकार अठारह दिनोंतक वह युद्ध हुआ है। उसमें जो राजा मारे गये हैं, वे स्वर्गलोकमें जा बसे हैं

ਪ੍ਰਭੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ।

Verse 36

वैशम्पायन उवाच शृण्वतां तु महाराज कथां तां लोमहर्षणाम्‌ । दुःखशोकपरिकक्‍्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज! रोंगटे खड़े कर देनेवाली उस युद्ध-वार्ताको सुनकर वृष्णिवंशी लोग दुःख-शोकसे व्याकुल हो गये

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹ ਰੋਮਾਂਚਕ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 60

इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि वासुदेववाक्ये षष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपवके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें श्रीकृष्णद्वारा युद्धवृत्तानतका कथनविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁੱਧ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।