Adhyaya 55
Ashvamedhika ParvaAdhyaya 5542 Verses

Adhyaya 55

Uttanka’s Guru-Śuśrūṣā and the Commission to Retrieve the Maṇikuṇḍalas (उत्तङ्क-गुरुशुश्रूषा तथा मणिकुण्डल-आदेशः)

Upa-parva: Uttanka-Upākhyāna (Episode of Uttanka and Gautama)

Janamejaya asks how Uttanka—an intense ascetic—became empowered enough to contemplate cursing Viṣṇu. Vaiśaṃpāyana explains that Uttanka’s potency arises from exceptional tapas and exclusive guru-bhakti under the sage Gautama. Among many disciples, Gautama holds special affection for Uttanka due to his restraint, purity, energetic service, and proper conduct. As time passes, Gautama ages without noticing, while Uttanka remains intent on service. During a wood-gathering task, Uttanka collapses under a heavy load; his matted hair falls, and he laments the long passage of years without being formally released. Gautama acknowledges that, absorbed in affection and service, time elapsed unnoticed; he grants permission to depart and frames dakṣiṇā as the teacher’s satisfaction. He further bestows his daughter as wife upon Uttanka, asserting her suitability to accompany his spiritual radiance. Uttanka nevertheless seeks a concrete service for the guru’s household; Ahalyā (Gautama’s wife), pleased, finally requests the retrieval of the divine earrings (maṇikuṇḍalas) known to belong to Saudāsa’s queen. Uttanka accepts and departs to seek them, while Gautama worries about the dangers associated with that king; Ahalyā expresses confidence that Uttanka will be protected by Gautama’s favor. The chapter closes as Uttanka encounters the king in a deserted forest setting, setting up the next narrative development.

Chapter Arc: शाप-ग्रस्त और तपस्वी उत्तंक का चित्त अब अच्युत के सान्निध्य से शांत होता है; वह स्वीकार करता है कि शाप का आवेग निवृत्त हो गया है और फिर भी एक असाधारण वर माँगने का साहस करता है—भगवान् का ऐश्वर्य-रूप प्रत्यक्ष देखने की इच्छा। → उत्तंक की प्रार्थना के साथ कथा उस रहस्य की ओर मुड़ती है जिसे वह अब तक समझ नहीं पाया था—जल/अमृत के रूप में जो ‘दान’ उसे मिला, वह क्यों अस्वीकार्य और भयावह प्रतीत हुआ। दृश्य में भयानक रूप, बाण-कार्मुक, बद्ध-निस्त्रिंश और अधःस्रोतस का संकेत तनाव बढ़ाता है; साथ ही इन्द्र-सम्बन्धी संवाद (वज्रपाणि पुरंदर) यह बताता है कि देव-व्यवस्था में भी ‘देय’ और ‘अदेय’ का द्वंद्व चलता है। → कृष्ण का उसी मार्ग से शंख-चक्र-गदा धारण कर प्रकट होना और उत्तंक का ऐश्वर्य-रूप देखने का आग्रह—यहीं चरम बिंदु है; साथ ही इन्द्र का कथन कि भार्गव (भृगुवंश) के अमृत-प्रसंग में वह ‘प्रत्याख्यात’ हुआ, यह उद्घाटन करता है कि उत्तंक के अनुभव के पीछे दैवी-नीति और रूप-परिवर्तन का रहस्य है। → जनार्दन उत्तंक को मधुर वाणी से सान्त्वना देते हैं और स्पष्ट करते हैं कि ‘जैसा रूप धारण करके वह जल तुम्हें देना उचित था, उसी रूप से दिया गया; किंतु तुम उसे समझ न सके।’ उत्तंक का चित्त प्रसन्न होता है, शाप-प्रेरित विक्षोभ हटता है, और दैवी अनुग्रह का अर्थ—रूप के पार तत्त्व—उसके सामने रखा जाता है। → उत्तंक की ऐश्वर्य-दर्शन की आकांक्षा बनी रहती है—क्या वह रूप-रहस्य को पूर्णतः जान पाएगा, और क्या दैवी लीला का प्रत्यक्ष दर्शन उसे वैराग्य देगा या और प्रश्न?

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपववके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें उत्तंकके उपाख्यानमें श्रीकृष्णका वचनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५४ ॥। अपर बक। ] अति्ऑशाएड< पञ्चपज्चाशत्तमो& ध्याय: श्रीकृष्णका उत्तंक मुनिको विश्वरूपका दर्शन कराना और मरुदेशमें जल प्राप्त होनेका वरदान देना उत्तडुक उवाच अभिजानामि जगत: कर्तरिं त्वां जनार्दन । नूनं भवत्प्रसादोडयमिति मे नास्ति संशय:,उत्तंकने कहा--जनार्दन! मैं यह जानता हूँ कि आप सम्पूर्ण जगतके कर्ता हैं। निश्चय ही यह आपकी कृपा है (जो आपने मुझे अध्यात्मतत्त्वका उपदेश दिया), इसमें संशय नहीं है

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 2

चित्तं च सुप्रसन्न॑ मे त्वद्भावगतमच्युत । विनिवृत्तं च मे शापादिति विद्धि परंतप,शत्रुओंको संताप देनेवाले अच्युत! अब मेरा चित्त अत्यन्त प्रसन्न और आपके प्रति भक्तिभावसे परिपूर्ण हो गया है; अत: इसे शाप देनेके विचारसे निवृत्त हुआ समझें

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 3

यदि त्वनुग्रहं कंचित्‌ त्वत्तोडहामि जनार्दन । द्रष्टमिच्छामि ते रूपमैश्वरं तन्निदर्शय,जनार्दन! यदि मैं आपसे कुछ भी कृपा प्राप्त करनेका अधिकारी होऊँ तो आप मुझे अपना ईश्वरीय रूप दिखा दीजिये। आपके उस रूपको देखनेकी बड़ी इच्छा है

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰਬ-ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾਓ।

Verse 4

वैशम्पायन उवाच ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तदू वपु: । शाश्व॒तं वैष्णवं धीमान्‌ ददृशे यद्‌ धनंजय:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! तब परम बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्णने प्रसन्नचित्त होकर उन्हें अपने उसी सनातन वैष्णव स्वरूपका दर्शन कराया, जिसे युद्धके प्रारम्भमें अर्जुनने देखा था

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

Verse 5

स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम्‌ । सहस्रसूर्यप्रतिमं दीप्तिमत्‌ पावकोपमम्‌,उत्तंक मुनिने उस विश्वरूपका दर्शन किया, जिसका स्वरूप महान्‌ था। जो सहस्रों सूर्योके समान प्रकाशमान तथा बड़ी-बड़ी भुजाओंसे सुशोभित था। उससे प्रज्वलित अग्निके समान लपटें निकल रही थीं

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਧਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 6

सर्वमाकाशमावृत्य तिष्ठन्तं सर्वतोमुखम्‌ । तद्‌ दृष्टवा परम रूपं विष्णोर्वैष्णवमद्भुतम्‌ । विस्मयं च ययौ वित्रस्तं दृष्टवा परमेश्वरम्‌,उसके सब ओर मुख था और वह सम्पूर्ण आकाशको घेरकर खड़ा था। भगवान्‌ विष्णुके उस अद्भुत एवं उत्कृष्ट वैष्णव रूपको देखकर उन परमेश्वरकी ओर दृष्टिपात करके ब्रह्मर्षि उत्तंकको बड़ा विस्मय हुआ

ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ, ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਨਵ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤੰਕ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 7

उत्तड़्क उवाच (नमो नमस्ते सर्वात्मन्‌ नारायण परात्पर । परमात्मन्‌ पद्मनाभ पुण्डरीकाक्ष माधव ।। उत्तंक बोले--सर्वात्मन्‌! परात्पर नारायण! आपको बारंबार नमस्कार है। परमात्मन्‌! पद्मनाभ! पुण्डरीकाक्ष! माधव! आपको नमस्कार है ।। हिरण्यगर्भरूपाय संसारोत्तारणाय च । पुरुषाय पुराणाय चान्तर्यामाय ते नमः ।। हिरण्यगर्भ ब्रह्मा आपके ही स्वरूप हैं। आप संसार-सागरसे पार उतारनेवाले हैं। आप ही अन्तर्यामी पुराण-पुरुष हैं। आपको नमस्कार है ।। अविद्यातिमिरादित्यं भवव्याधिमहौषधिम्‌ | संसारार्णवपारं त्वां प्रणमामि गतिर्भव ।। आप अविद्यारूपी अन्धकारको मिटानेवाले सूर्य, संसाररूपी रोगके महान्‌ औषध तथा भवसागरसे पार करनेवाले हैं। आपको प्रणाम करता हूँ। आप मेरे आश्रय-दाता हों ।। सर्ववेदैकवेद्याय सर्वदेवमयाय च । वासुदेवाय नित्याय नमो भक्तप्रियाय ते ।। आप सम्पूर्ण वेदोंके एकमात्र वेद्यतत्त्व हैं। सम्पूर्ण देवता आपके ही स्वरूप हैं तथा आप भक्तजनोंको अत्यन्त प्रिय हैं। आप नित्यस्वरूप भगवान्‌ वासुदेवको नमस्कार है ।। दयया दुःखमोहान्मां समुद्धर्तुमिहाहसि । कर्मभिर्बहुभि: पापैर्बद्धं पाहि जनार्दन ।।) जनार्दन! आप स्वयं ही दया करके दुःखजनित मोहसे मेरा उद्धार करें। मैं बहुत-से पाप-कर्माद्वारा बँधा हुआ हूँ। आप मेरी रक्षा करें ।। विश्वकर्मन्‌ नमस्ते<स्तु विश्वात्मन्‌ विश्वसम्भव । पदभ्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभ:,विश्वकर्मन! आपको नमस्कार है। सम्पूर्ण विश्वकी उत्पत्तिके स्थानभूत विश्वात्मन! आपके दोनों पैरोंसे पृथ्वी और सिरसे आकाश व्याप्त है

ਉੱਤੰਕ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਨ, ਪਰਾਤਪਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਨ, ਪਦਮਨਾਭ, ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼, ਮਾਧਵ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਰੂਪ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰਖ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਅਵਿਦਿਆ-ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਭਵ-ਰੋਗ ਦੀ ਮਹੌਸ਼ਧੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਹੈਂ; ਹੇ ਗਤਿਦਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਵੇਦ੍ਯ ਤੱਤ ਹੈਂ; ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਨਿੱਤ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਭਗਤਪ੍ਰਿਯ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਨਾਰਦਨ! ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ-ਜਨਿਤ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ; ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਨ, ਵਿਸ਼ਵਸੰਭਵ! ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

Verse 8

द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तवावृतम्‌ । भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत,आकाश और पृथ्वीके बीचका जो भाग है, वह आपके उदसरसे व्याप्त हो रहा है। आपकी भुजाओंने सम्पूर्ण दिशाओंको घेर लिया है। अच्युत! यह सारा दृश्य-प्रपंच आप ही हैं

ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇਰੇ ਹੀ ਉਦਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿੱਖਦਾ ਜਗਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 9

संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम्‌ । पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टमिच्छामि शाश्वतम्‌,देव! अब अपने इस उत्तम एवं अविनाशी स्वरूपको फिर समेट लीजिये। मैं आप सनातन पुरुषको पुनः अपने पूर्वरूपमें ही देखना चाहता हूँ

ਹੇ ਦੇਵ! ਇਸ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਯ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਲੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਨੂੰ—ਮੁੜ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 10

वैशम्पायन उवाच तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय । वरं वृणीष्वेति तदा तमुत्तड़को<ब्रवीदिदम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! मुनिकी बात सुनकर सदा प्रसन्नचित्त रहनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--“महर्ष!ी आप मुझसे कोई वर माँगिये।' तब उत्तंकने कहा --

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਤਦੋਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ।’ ਤਦ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।”

Verse 11

पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महद्युते । यत्‌ ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि पुरुषोत्तम,“महातेजस्वी पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण! आपके इस स्वरूपका जो मैं दर्शन कर रहा हूँ, यही मेरे लिये आज आपकी ओरसे बहुत बड़ा वरदान प्राप्त हो गया'

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਵਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ— ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 12

तमब्रवीत्‌ पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय । अवश्यमेतत्‌ कर्तव्यममोघं दर्शन॑ मम,यह सुनकर श्रीकृष्णने फिर कहा--'मुने! आप इसमें कोई अन्यथा विचार न करें। आपको अवश्य ही मुझसे वर माँगना चाहिये; क्योंकि मेरा दर्शन अमोघ है”

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ— “ਮੁਨੀ! ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ— ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਮੋਘ ਹੈ।”

Verse 13

उत्तडुक उवाच अवश्यं करणीयं च यद्येतन्मन्यसे विभो | तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम्‌,उत्तंक बोले--प्रभो! यदि वर माँगना आप मेरे लिये आवश्यक कर्तव्य मानते हैं तो मैं यही चाहता हूँ कि मुझे यहाँ यथेष्ट जल प्राप्त हो; क्योंकि इस मरुभूमिमें जल बड़ा ही दुर्लभ है

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪ੍ਰਭੂ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਤੱਵ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਮਰੁਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਯਥੇਸ਼ਟ ਜਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।”

Verse 14

तत: संहृत्य तत्‌ तेज: प्रोवाचोत्तड़कमी श्वर:ः । एष्टव्ये सति चिन्त्यो5हमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ,तब भगवानने अपने उस तेजोमय स्वरूपको समेटकर उत्तंक मुनिसे कहा--'मुने! जब आपको जलकी इच्छा हो, तब आप मेरा स्मरण कीजियेगा।' ऐसा कहकर वे द्वारका चले गये

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਹ ਤੇਜੋਮਯ ਸਰੂਪ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉੱਤੰਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਮੁਨੀ! ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 15

ततः कदाचिद्‌ भगवानुत्तड़कस्तोयकाडुक्षया । तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम्‌,तत्पश्चात्‌ एक दिन उत्तंक मुनिको बड़ी प्यास लगी। वे पानीकी इच्छासे उस मरुभूमिमें चारों ओर घूमने लगे। घूमते-घूमते उन्होंने भगवान्‌ श्रीकृष्णका स्मरण किया

ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੰਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੱਗੀ। ਜਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਮਰੁਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ-ਭਟਕਦੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 16

ततो दिग्वाससं धीमान्‌ मातड़ं मलपड्किनम्‌ | अपश्यत मरौ तस्मिन्‌ श्वयूथपरिवारितम्‌,इतनेहीमें उन बुद्धिमान्‌ मुनिको उस मसरुप्रदेशमें कुत्तोंक झुंडसे घिरा हुआ एक नंग- धड़ंग चाण्डाल दिखायी पड़ा, जिसके शरीरमें मैल और कीचड़ जमी हुई थी

ਤਦ ਉਸ ਰੇਤਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਨੰਗਾ ਚੰਡਾਲ (ਮਾਤੰਗ) ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਅਤੇ ਚਿਕੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 17

भीषण बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम्‌ | तस्याध: स्रोतसो5पश्यद्‌ वारि भूरि द्विजोत्तम:,वह देखनेमें बड़ा भयंकर था। उसने कमरमें तलवार बाँध रखी थी और हाथोंमें धनुष- बाण धारण किये थे। द्विजश्रेष्ठ उत्तंकने देखा--उसके नीचे पैरोंके समीप एक छिद्रसे प्रचुर जलकी धारा गिर रही है

ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਕਮਰ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸਨ। ਤਦ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਛੇਦ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 18

स्मरन्नेव च तं प्राह मातज्भरः प्रहसन्निव । एह्ुत्तड़क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भूगूद्वह,मुनिको पहचानते ही वह जोर-जोरसे हँसता हुआ-सा बोला--'भूगकुलतिलक उत्तंक! आओ, मुझसे जल ग्रहण करो। तुम्हें प्पाससे पीड़ित देखकर मुझे तुमपर बड़ी दया आ रही है।' चाण्डालके ऐसा कहनेपर भी मुनिने उसके जलका अभिनन्दन नहीं किया--उसे लेनेसे इनकार कर दिया

ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਜਲ-ਵਾਹਕ ਮਾਤੰਗ ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਹੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਬੋਲਿਆ—“ਆਓ, ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤੰਕ! ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਾਣੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।” ਪਰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्टवा तृट्‌ समाश्रितम्‌ । इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्‌ तोयं नाभ्यनन्दत,मुनिको पहचानते ही वह जोर-जोरसे हँसता हुआ-सा बोला--'भूगकुलतिलक उत्तंक! आओ, मुझसे जल ग्रहण करो। तुम्हें प्पाससे पीड़ित देखकर मुझे तुमपर बड़ी दया आ रही है।' चाण्डालके ऐसा कहनेपर भी मुनिने उसके जलका अभिनन्दन नहीं किया--उसे लेनेसे इनकार कर दिया

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਰੁਣਾ ਉੱਠੀ ਹੈ।” ਪਰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 20

चिक्षेप च स तं धीमान्‌ वाग्भिरुग्राभिरच्युतम्‌ । पुनः पुनश्च मातड़ः पिबस्वेति तमब्रवीत्‌,उस समय बुद्धिमान्‌ उत्तंकने अपने कठोर वचनों-द्वारा भगवान्‌ श्रीकृष्णपर भी आक्षेप किया। उधर चाण्डाल बारंबार आग्रह करने लगा--“महर्षे! जल पी लीजिये”

ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁੱਟੇ। ਉਧਰ ਮਾਤੰਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ—“ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਓ।”

Verse 21

न चापिबत्‌ स सक्रोध: क्षुभितेनान्तरात्मना । स तथा निश्चयात्‌ तेन प्रत्याख्यातो महात्मना,उत्तंकने उस जलको नहीं पीया। वे अत्यन्त कुपित हो उठे थे। उनके अन्त:करणमें बड़ा क्षोेभ था। उन महात्माने अपने निश्चयपर अटल रहकर चाण्डालको जवाब दे दिया

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਤਾ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ਲਲ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

श्वभि: सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत । उत्तड़कस्तं तथा दृष्टवा ततो ब्रीडितमानस:

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਤੰਕ ਦਾ ਮਨ ਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 23

अथ तेनैव मार्गेण शड्खचक्रगदाधर:,सलिल विप्रमुख्येभ्यो मातड्स्रोतसा विभो | तदनन्तर शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्ण उसी मार्गसे प्रकट होकर आये। उन्हें देखकर महामति उत्तंकने कहा--'पुरुषोत्तम! प्रभो! आपको श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके लिये चाण्डालसे स्पर्श किया हुआ वैसा अपवित्र जल देना उचित नहीं है!

ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਮਾਤ੍ਰਿ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਨਾਮਕ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਉੱਤੰਕ ਬੋਲਿਆ—“ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਪ੍ਰਭੂ! ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ-ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਐਸਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”

Verse 24

आजगाम महाबुद्धिरुत्तड़कश्नैनमब्रवीत्‌ । न युक्त तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम

ਤਦ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉੱਤੰਕ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ—“ਪੁਰੁਸ਼ਸੱਤਮ! ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”

Verse 25

इत्युक्तवचन त॑ तु महाबुद्धिर्जनार्दन:

ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ (ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ) ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 26

यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं धृतेन वै

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

Verse 27

मया त्वदर्थमुक्तो वै वज्पाणि: पुरंदर:,'भुगुनन्दन! मैंने आपके लिये वज्रधारी इन्द्रसे जाकर कहा था कि तुम उत्तंक मुनिको जलके रूपमें अमृत प्रदान करो। मेरी बात सुनकर प्रभावशाली देवेन्द्रने बारम्बार मुझसे कहा कि “मनुष्य अमर नहीं हो सकता। इसलिये आप उन्हें अमृत न देकर और कोई वर दीजिये।” परंतु मैंने शचीपति इन्द्रसे जोर देकर कहा कि उत्तड़कको तो अमृत ही देना है

ਉੱਤਡੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ—‘ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ! ਉੱਤੰਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।’ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਮਨੁੱਖ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਦੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰ ਦੇ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ—‘ਉੱਤੰਕ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਹੈ।’”

Verse 28

उत्तड़कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभु: । स मामुवाच देदवेन्द्रो न मर्त्योमर्त्यतां ब्रजेत्‌,'भुगुनन्दन! मैंने आपके लिये वज्रधारी इन्द्रसे जाकर कहा था कि तुम उत्तंक मुनिको जलके रूपमें अमृत प्रदान करो। मेरी बात सुनकर प्रभावशाली देवेन्द्रने बारम्बार मुझसे कहा कि “मनुष्य अमर नहीं हो सकता। इसलिये आप उन्हें अमृत न देकर और कोई वर दीजिये।” परंतु मैंने शचीपति इन्द्रसे जोर देकर कहा कि उत्तड़कको तो अमृत ही देना है

ਉੱਤਡੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉੱਤਡੁਕ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਿਓ।” ਪਰ ਦੇਵੇਂਦਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ—“ਮਰਤ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਮਰਤ੍ਯਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ—“ਉੱਤਡੁਕ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

Verse 29

अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्‌ भुगुनन्दन । अमृतं देयमित्येव मयोक्त: स शचीपति:,'भुगुनन्दन! मैंने आपके लिये वज्रधारी इन्द्रसे जाकर कहा था कि तुम उत्तंक मुनिको जलके रूपमें अमृत प्रदान करो। मेरी बात सुनकर प्रभावशाली देवेन्द्रने बारम्बार मुझसे कहा कि “मनुष्य अमर नहीं हो सकता। इसलिये आप उन्हें अमृत न देकर और कोई वर दीजिये।” परंतु मैंने शचीपति इन्द्रसे जोर देकर कहा कि उत्तड़कको तो अमृत ही देना है

“ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ! ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ—‘ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰ ਦੇ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਆਖਿਆ—‘ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 30

स मां प्रसाद्य देवेन्द्र: पुनरेवेदमब्रवीत्‌ । यदि देयमवश्यं वै मातड्रो5हं महामते,“तब देवराज इन्द्र मुझे प्रसन्न करके बोले--'सर्वव्यापी महामते! यदि भृगुनन्दन महात्मा उत्तंकको अमृत अवश्य देना है तो मैं चाण्डालका रूप धारण करके उन्हें अमृत प्रदान करूँगा। यदि इस प्रकार आज भृगुवंशी उत्तंक अमृत लेना स्वीकार करेंगे तो मैं उन्हें वर देनेके लिये अभी जा रहा हूँ और यदि वे अस्वीकार कर देंगे तो मैं किसी तरह उन्हें अमृत नहीं दूँगा"

ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਜੇ ਇਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੈਨੂੰ (ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ) ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 31

भूत्वामृतं प्रदास्थामि भार्गवाय महात्मने । यद्येवं प्रतिगृह्नाति भार्गवो5मृतमद्य वै,“तब देवराज इन्द्र मुझे प्रसन्न करके बोले--'सर्वव्यापी महामते! यदि भृगुनन्दन महात्मा उत्तंकको अमृत अवश्य देना है तो मैं चाण्डालका रूप धारण करके उन्हें अमृत प्रदान करूँगा। यदि इस प्रकार आज भृगुवंशी उत्तंक अमृत लेना स्वीकार करेंगे तो मैं उन्हें वर देनेके लिये अभी जा रहा हूँ और यदि वे अस्वीकार कर देंगे तो मैं किसी तरह उन्हें अमृत नहीं दूँगा"

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭੇਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਅੱਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਗਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਵਰ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 32

प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवस्यामृतं विभो । प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन दास्यामि न कथंचन,“तब देवराज इन्द्र मुझे प्रसन्न करके बोले--'सर्वव्यापी महामते! यदि भृगुनन्दन महात्मा उत्तंकको अमृत अवश्य देना है तो मैं चाण्डालका रूप धारण करके उन्हें अमृत प्रदान करूँगा। यदि इस प्रकार आज भृगुवंशी उत्तंक अमृत लेना स्वीकार करेंगे तो मैं उन्हें वर देनेके लिये अभी जा रहा हूँ और यदि वे अस्वीकार कर देंगे तो मैं किसी तरह उन्हें अमृत नहीं दूँगा"

“ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 33

स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासव: । उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातो5मृतं ददत्‌,“इस तरहकी शर्त करके साक्षात्‌ इन्द्र चाण्डालके रूपमें यहाँ उपस्थित हुए थे और आपको अमृत दे रहे थे; परंतु आपने उन्हें ठुकरा दिया

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਉਸੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 34

चाण्डालरूपी भगवान्‌ सुमहांस्ते व्यतिक्रम: । यत्‌ तु शक्‍्यं मया कर्तु भूय एव तवेप्सितम्‌,“आपने चाण्डालरूपधारी भगवान्‌ इन्द्रको ठुकराया है, यह आपका महान्‌ अपराध है। अच्छा, आपकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये मैं पुन: जो कुछ कर सकता हूँ, करूँगा

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਤੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 35

तोयेप्सां तव दुर्धर्षा करिष्ये सफलामहम्‌ । येष्वह:सु च ते ब्रह्मन्‌ सलिलेप्सा भविष्यति

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪਾਣੀ ਲਈ ਤੇਰੀ ਦੁੱਧਰਸ਼ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਫਲਵੰਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਉੱਠੇਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਘੇਰ ਲਵੇਗੀ।”

Verse 36

तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णा: पयोधरा: । रसवच्च प्रदास्यन्ति तोयं ते भूगुनन्दन

ਤਦੋਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਰਸਭਰਿਆ, ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ।

Verse 37

उत्तड़कमेघा इत्युक्ता: ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते । “ब्रह्म! आपकी तीव्र पिपासाको मैं अवश्य सफल करूँगा। जिन दिनों आपको जल पीनेकी इच्छा होगी, उन्हीं दिनों मरुप्रदेशमें जलसे भरे हुए मेघ प्रकट होंगे। भूगुनन्दन! वे आपको सरस जल प्रदान करेंगे और इस पृथ्वीपर उत्तंक मेघके नामसे विख्यात होंगे” ।। इत्युक्त: प्रीतिमान्‌ विप्र: कृष्णेन स बभूव ह । अद्याप्युत्तड़कमेघाश्व मरौ वर्षन्ति भारत,भारत! भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर विप्रवर उत्तंक मुनि बड़े प्रसन्न हुए। इस समय भी मरुभूमिमें उत्तंक मेघ प्रकट होकर जलकी वर्षा करते हैं

ਉਹ ਬੱਦਲ ‘ਉੱਤੰਕ-ਮੇਘ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤੰਕ-ਮੇਘ’ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि उत्तड़कोपाख्याने पञ्चपज्चाशत्तमो<ध्याय:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤੰਕ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਪਚپنਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 223

मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना । महाराज! मुनिके इनकार करते ही कुत्तोंसहित वह चाण्डाल वहीं अन्तर्धान हो गया। यह देख उत्तंक मन-ही-मन बहुत लज्जित हुए और सोचने लगे कि “शत्रुघाती श्रीकृष्णने मुझे ठग लिया'

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਕੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਤੰਕ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਲੱਜਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

Verse 246

सलिल विप्रमुख्येभ्यो मातड्स्रोतसा विभो | तदनन्तर शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्ण उसी मार्गसे प्रकट होकर आये। उन्हें देखकर महामति उत्तंकने कहा--'पुरुषोत्तम! प्रभो! आपको श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके लिये चाण्डालसे स्पर्श किया हुआ वैसा अपवित्र जल देना उचित नहीं है!

ਮਾਤੰਗ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ (ਅਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ) ਜਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸੇ ਰਾਹੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਉੱਤੰਕ ਬੋਲੇ—‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਪ੍ਰਭੂ! ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ-ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਐਸਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।’

Verse 256

उत्तड़कं श्लक्षणया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत्‌ | उत्तंकके ऐसा कहनेपर महाबुद्धिमान्‌ जनार्दनने उन्हें मधुर वाणीद्वारा सान्त्वना देते हुए कहा--

ਉੱਤੰਕ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਹਾਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਰਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਇਉਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—

Verse 263

तादृशं खलु ते दत्तं यच्च त्वं नावबुध्यथा: । “महर्षे! वहाँ जैसा रूप धारण करके वह जल आपके लिये देना उचित था, उसी रूपसे दिया गया; किंतु आप उसे समझ न सके

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਓਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Frequently Asked Questions

Uttanka faces the tension between accepting the guru’s declared satisfaction as sufficient dakṣiṇā and insisting on a further concrete act of service, risking harm while attempting to perfect his obligation.

Discipline and devotion generate moral authority, but righteous action also requires discernment about duties, permissions, and the real-world consequences of undertaking tasks that cross into dangerous social domains.

No formal phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is etiological—explaining the roots of Uttanka’s tapas-based potency and setting causal conditions for later ethical confrontation.