Adhyaya 50
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga (Adhyātma-Upadeśa)
Upa-parva: Ādhyātmika-Upadeśa (Mind–Intellect–Kṣetrajña Discourse within Āśvamedhika Parva)
This chapter compiles an adhyātmika instruction attributed to Brahmā and relayed through a guru–disciple frame. It opens by defining mind (manas) as the governing principle over the five elements and as the constant superintendent of beings; intellect (buddhi) is presented as the indicator of sovereignty, while the kṣetrajña is named as the universal knower. A chariot allegory structures the psychology of agency: senses are yoked like horses by the mind, while the kṣetrajña continually yokes mind and intellect; the embodied complex is depicted as a ‘brahma-made chariot’ whose mastery prevents delusion. The discourse then sketches a cosmological tableau (from the unmanifest to particulars) and explains dissolution: beings resolve into qualities, and qualities into the five great elements, cyclically. Creation is linked to Prajāpati’s tapas, and tapas is praised as the root means for difficult attainments, purification, and ascent; meditative yoga with non-possessiveness and absence of ego is said to lead to an ‘unmanifest’ and ‘supreme’ state. The chapter distinguishes karmic generation of embodied beings from the knowledge-nature of the puruṣa, urging dispassion toward action and the abandonment of conceptual constructions. It defines marks of clarity (prasāda) and describes the ‘path of the liberated’ as equanimity, non-craving, and universal sameness of vision. The frame closes with Kṛṣṇa explaining to Arjuna that he is the guru and the mind is the disciple, urging disciplined practice; the narrative then turns to practical movement toward the capital and consultation with Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: ब्रह्मा-स्वर में उपदेश का आरम्भ होता है—सत्त्व और पुरुष की भिन्नता को समझो; अहिंसा को समस्त प्राणियों के प्रति परम कर्तव्य मानो; और जानो कि ‘ज्ञान’ ही निःश्रेयस का मार्ग है। → श्रोता के मन में सूक्ष्म जिज्ञासा तीव्र होती जाती है: यदि जगत पंचमहाभूतों के गुणों से बना है, तो भोगने वाला कौन है? सत्त्व (भोग्य प्रकृति) और पुरुष (भोक्ता चेतना) का संयोग कैसे बन्धन बनता है, और उससे छूटने का उपाय क्या है? → निर्णायक प्रतिपादन होता है—शुद्ध ज्ञान से ही समस्त किल्बिषों से मुक्ति है; पंचमहाभूतों के गुण-क्रम (आकाश-शब्द, वायु-शब्द/स्पर्श, तेज-शब्द/स्पर्श/रूप, आदि) का विश्लेषण कर यह दिखाया जाता है कि गुणों का यह विस्तार भोग्य क्षेत्र है, जबकि बुद्धिमानों की गति ध्यान-रथ के समान तीव्र होकर उसी परमात्मा की ओर जाती है। → उपदेश का निष्कर्ष स्थिर होता है: अहिंसा आचरण का शिखर है, और विवेक-जन्य ज्ञान साधना का शिखर; सत्त्व-पुरुष का भेद जानकर, गुणों के आकर्षण से ऊपर उठकर, साधक परम कल्याण की दिशा में अग्रसर होता है। → गुणों के सूक्ष्म भेद (रूप/स्पर्श आदि के अनेक प्रकार) का विस्तार आगे भी साधक को विवेक-मार्ग पर टिकाए रखने के लिए संकेतित रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। डे पजञ्चाशत्तमो<्ध्याय: सत्त्व और पुरुषकी भिन्नता
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
समस्तमिह तच्छुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् | अहिंसा सर्वभूतानामेतत् कृत्यतमं मतम्
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਧਾਰੋ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਮ ਕਰਤੱਵ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वद्धा निश्चितदर्शिन:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੱਕੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਹੈ—ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ।
Verse 4
हिंसापराश्न ये केचिद् ये च नास्तिकवृत्तय: । लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिन:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਰੀਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹਨ।
Verse 5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिता: । तेडस्मिल्लॉके प्रमोदन््ते जायमाना: पुन: पुन:,जो लोग सावधान होकर सकाम कर्मोका अनुष्ठान करते हैं, वे बार-बार इस लोकमें जन्म ग्रहण करके सुखी होते हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ-ਯੁਕਤ ਸਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चित: । अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीरा: साधुदर्शिन:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਤੱਵ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਧੀਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अतः: पर प्रवक्ष्यामि सच्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा । संयोगो विप्रयोगश्न तन्निबोधत सत्तमा:
ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धो5यमिहोच्यते । विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषय: स्मृत:,इन दोनोंमें यहाँ यह विषय-विषयिभाव सम्बन्ध माना गया है। इनमें पुरुष तो सदा विषयी और सत्त्व विषय माना जाता है
ਇੱਥੇ ‘ਵਿਸ਼ਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਈ’ ਦਾ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा । भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम् । यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुड्धक्ते यश्व भुज्यते
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਭੋਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਚੇਤਨ ਸੱਤਵ ਨਿੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ੍ਯ ਸੱਤਵ ਹੈ।
Verse 10
नित्यं द्वन्द्धसमायुक्तं सत्त्वमाहुर्मनीषिण: । निर्दचन्दो निष्कलो नित्य: क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक:,मनीषी पुरुष सत्त्वको द्वन्धयुक्त कहते हैं और क्षेत्रज्ञ निर्दन्द्ध, निष्कल, नित्य और निर्मुणस्वरूप है
ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਤਵ ਸਦਾ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨਿਰਦ੍ਵੰਦ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 11
सम॑ संज्ञानुगश्वचैव स सर्वत्र व्यवस्थित: । उपभुड्धक्ते सदा सत्त्वमप: पुष्करपर्णवत्
ਉਹ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਤਵ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सर्वैरपि गुणैरविंद्वान् व्यतिषक्तो न लिप्यते | जलबिन्दुर्यथा लोल: पद्मिनीपत्रसंस्थित:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਤੇ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਕੰਬਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੂੰਦ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
द्रव्यमात्रभूत् सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चय:
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਿਸਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਖ ਦਾ ‘ਸੱਤਵ’ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ—ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਸਤੂ ਹੀ।
Verse 14
यथा प्रदीपमादाय कश्चित् तमसि गच्छति । तथा सन्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिण:
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀਵਾ ਲੈ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਅਨ್ವੇਸ਼ੀ ਸਾਧਕ ਸੱਤਵ-ਰੂਪ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 15
यावद् द्रव्यं गुणस्तावत् प्रदीप: सम्प्रकाशते । क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜੋਤ ਵੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
व्यक्त: सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोडव्यक्त इष्यते । एतद् विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि व:
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਹ ਜਾਣੋ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
सहस्नेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति । चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान् सुखमेधते
ਹਜ਼ਾਰ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਮੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायत: । उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्लुते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੇਧਾਵੀ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
यथाध्वानमपाथेय: प्रपन्नो मनुज: क्वचित् । क्लेशेन याति महता विनश्येदन्तरापि च
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਦਾ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਨਾਸ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा । पुरुषस्यात्मनि:श्रेय: शुभाशुभनिदर्शनम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते । अदृष्टपूर्व सहसा तत्त्वदर्शनवर्जित:
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਲੰਮੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅਚਾਨਕ ਕੇਵਲ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੁਰ ਪਏ ਤਾਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 22
तमेव च यथाध्यानं रथेनेहाशुगामिना । गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गति:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹੀ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੇਜ਼ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੇ ਸੁਚਾਲਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅੰਤ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 23
रथेन रथिनं पश्य क्लिश्यमानमचेतनम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਢਲਵੀਂ ਤੇ ਕਠਿਨ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਹੀ ਸਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਰਥ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਰਥ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਰਥ-ਮਾਰਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੰਬੜਨਾ, ਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਣ ਤੇ ਤਿਆਗਣਾ।
Verse 24
यावद् रथपथस्तावदू रथेन स तु गच्छति । क्षीणे रथपदे विद्वान् रथमुत्सूज्य गच्छति
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਰਥ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਥ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਥ-ਪਥ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਇਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਦਲਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਯਥੋਚਿਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् । परिज्ञाय गुणज्ञश्न उत्तरादुत्तरोत्तरम्,इसी प्रकार तत्त्व और योगविधिको जाननेवाला बुद्धिमान एवं गुणज्ञ पुरुष अच्छी तरह समझ-बूझकर उत्तरोत्तर आगे बढ़ता जाता है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮেধਾਵੀ ਤੇ ਗੁਣਜਾਣ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ, ਸੁਚੇਤ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
एतत् पदमनुद्धिग्नं वरिष्ठ धर्मलक्षणम् । उस विषयको यहाँ पूर्णतया सुनकर अच्छी प्रकार धारण करो। सब प्राणियोंकी अहिंसा ही सर्वोत्तम कर्तव्य है--ऐसा माना गया है। यह साधन उद्देगरहित
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਨਿਰੁਦਵੇਗ (ਨਿਡਰ) ਪਥ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਲੱਛਣ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹਵਸ਼ ਬਿਨਾ ਨਾਵ ਦੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪਵੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੇ—ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਨਾਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭਵਸਾਗਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया । अश्रान्त: सलिले गच्छेच्छीघ्रं संतरते हृदम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ ਚੱਪੂਆਂ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਛੇਤੀ ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਨੇ ਪਾਰ ਲੰਘਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तीर्णो गच्छेत् परं पारं नावमुत्सृज्य निर्मम: । व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनो:
ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਨੌਕਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਰਥ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਾਂਗ।
Verse 29
स्नेहात् सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा । ममत्वेनाभिभूत: संस्तत्रैव परिवर्तते
ਪਰ ਸਨੇਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮੱਲਾਹ ਵਾਂਗ ਓਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
नावं न शक्यमारुह्ु स्थले विपरिवर्तितुम् । तथैव रथमारुहा नाप्सु चर्या विधीयते
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
एवं कर्म कृतं चित्र विषयस्थं पृथक् पृथक् । यथा कर्म कृतं लोके तथैतानुपपद्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् । मन्यन्ते मुनयो बुद्धया तत् प्रधान प्रचक्षते
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗੰਧ ਹੈ, ਨਾ ਰਸ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਨੀਜਨ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् । महत्प्रधानभूतस्य गुणो5हंकार एव च,प्रधानका दूसरा नाम अव्यक्त है। अव्यक्तका कार्य महत्तत्त्व है और प्रकृतिसे उत्पन्न महत्तत्त्वका कार्य अहंकार है
ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ‘ਮਹੱਤੱਤਵ’ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨਿਤ ਉਸ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अहंकारात् तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुण: । पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणा: स्मृता:
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਗੁਣ-ਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਰੂਪ, ਰਸ ਆਦਿ—ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ‘ਗੁਣ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
बीजधर्म तथाव्यक्तं प्रसवात्मकमेव च । बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्,अव्यक्त प्रकृति कारणरूपा भी है और कार्यरूपा भी। इसी प्रकार महत्तत्त्वके भी कारण और कार्य दोनों ही स्वरूप सुने गये हैं
ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਬੀਜ-ਧਰਮ’ ਵਾਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸਵ-ਸਵਭਾਵ’ ਵਾਲੀ ਵੀ—ਅਰਥਾਤ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੀਜ-ਧਰਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ-ਧਰਮੀ ਵੀ।
Verse 36
तस्माजउज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषै: । निश्चयको साक्षात् करनेवाले वृद्ध लोग कहते हैं कि "ज्ञान ही परम कल्याणका साधन है।” इसलिये परम शुद्ध ज्ञानके द्वारा ही मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है
ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਬੀਜ-ਧਰਮੀ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੀਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ—ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਬੀਜਧਰਮੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
बीजधर्मिण इत्याहु: प्रसव॑ च प्रकुर्वते । विशेषा: पञ्चभूतानां तेषां चित्तं विशेषणम्,उन पाँचो भूतोंके विशेष कार्य शब्द आदि विषय हैं। उन विषयोंका प्रवर्तक चित्त है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਬੀਜ-ਧਰਮੀ’ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤ ਹੈ।
Verse 38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते । त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणा:
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसंकुला । सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣੋ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 40
शब्द: स्पर्शस्तथा रूप॑ रसो गन्धक्षु पञजचम: । एते पज्च गुणा भूमेवविज्ञेया द्विजसत्तमा:,विप्रवरो! शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गन्ध--ये ही पृथ्वीके पाँच गुण जानने चाहिये
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਰ! ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ—ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्न बहुधा स्मृत: । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਗੰਧ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 42
इष्टश्वानिष्टगन्धश्व मधुरो5म्ल: कटुस्तथा | निहरि संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਸੁਗੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਰਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ/ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸੰਘਣਾਪਣ, ਚਿਕਣਾਹਟ, ਰੁੱਖਾਪਣ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
शब्द: स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्वाणां गुणा: स्मृता:
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਦ੍ਰਵ (ਜਲ-ਤੱਤ) ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः । शब्द, स्पर्श, रूप, रस--ये जलके चार गुण माने गये हैं (इनमें रस ही जलका मुख्य गुण है)। अब मैं रस-विज्ञानका वर्णन करता हूँ। रसके बहुत-से भेद बताये गये हैं ।।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਸ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਰਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ।
Verse 45
शब्द: स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ‘ਜ੍ਯੋਤਿ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
शुक्लं कृष्णं तथा रक्त नील॑ पीतारुणं तथा
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ; ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਅਰੁਣ—ਇਹ ਭੇਦ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 47
हस्व॑ दीर्घ कृशं स्थूलं चतुरस््र तु वृत्तवत् । एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੇਜ ਦਾ ਰੂਪ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਹ ਕਦੇ ਹ੍ਰਸਵ ਜਾਂ ਦੀਰਘ, ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਸਥੂਲ, ਕਦੇ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਰਤੁਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਪਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ‘ਤੇਜ’ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
शब्दस्पर्शीं च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ‘ਦੁਇ-ਗੁਣੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਗੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 49
रूक्ष: शीतस्तथैवोष्ण: स्निग्धो विशद एव च
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਰੂਖਾ, ਠੰਢਾ, ਗਰਮ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਦ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ, ਧਰਮਜਾਣੂ, ਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 50
कठिनश्विक्कण: श्लक्ष्ण: पिच्छिलो दारुणो मृदुः । एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਠੋਰ, ਚਿਕਣ, ਸ਼ਲਕਸ਼ਣ, ਪਿਛਿਲ, ਦਾਰੁਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ, ਅਰਥਾਤ ਸਪਰਸ਼, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
विधिवद् ब्राह्मणै: सिद्धेर्धर्मज्ैस्तत्त्वदर्शिभि:
ਵਾਯੂ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧ, ਧਰਮਜਾਣੂ ਅਤੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਰੂਖਾ, ਠੰਢਾ, ਗਰਮ, ਸਨਿਗਧ, ਵਿਸ਼ਦ, ਕਠਿਨ, ਚਿਕਣ, ਸ਼ਲਕਸ਼ਣ, ਪਿਛਿਲ, ਦਾਰੁਣ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਕੋਮਲ।
Verse 52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृत: । आकाशका शब्दमात्र एक ही गुण माना गया है। उस शब्दके बहुत-से गुण हैं। उनका विस्तारके साथ वर्णन करता हूँ ।। ५१ है ।। तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्
ਇੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਗੁਣ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 53
षडजर्षभ: स गान्धारो मध्यम: पञ्चमस्तथा । अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा । इष्टश्ानिष्टशब्दश्न॒ संहतः प्रविभागवान्
ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ—ਇੱਛਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਿਛਿਤ—ਜਦੋਂ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੰਹਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਰਥਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 54
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਪੰਚਮ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਧੈਵਤ, ਇਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਿਯ), ਅਨਿਸ਼ਟ (ਅਪ੍ਰਿਯ) ਅਤੇ ਸੰਹਤ (ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ)। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ਜਨਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦਸ ਭੇਦ ਹਨ। ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 55
अहंकारात् परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा तत: पर: । तस्मात् तु परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष: पर:
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 56
परापरज्ञो भूतानां विधिज्ञ: सर्वकर्मणाम् । सर्वभूतात्मभूतात्मा गच्छत्यात्मानमव्ययम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪਰ-ਅਪਰ (ਉੱਚ-ਨੀਵੀਂ) ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 123
एवमेवाप्यसंयुक्त: पुरुष: स्यान्न संशय: । जैसे कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी चंचल बूँद उसे भिगो नहीं पाती
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੰਚਲ ਬੂੰਦ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪੁਰਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਣਸ਼ੱਕ ਹੈ।
Verse 133
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगो5प्यनयोस्तथा । यह निश्चित बात है कि पुरुषके भोगनेयोग्य द्रव्यमात्रकी संज्ञा सत्त्व है तथा जैसे द्रव्य और कर्ताका सम्बन्ध है, वैसे ही इन दोनोंका सम्बन्ध है
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਯੋਗ ਹੈ। ਭੋਗ੍ਯ (ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ) ਅਤੇ ਭੋਕਤਾ/ਕਰਤਾ ਤੱਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਢਿੱਲੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 226
ऊर्ध्व॑ पर्वतमारुह्[ नान्ववेक्षेत भूतलम् । किंतु उसी मार्गपर घोड़े जुते हुए शीघ्रगामी रथके द्वारा यात्रा करनेवाला पुरुष जिस प्रकार शीघ्र ही अपने लक्ष्य स्थानपर पहुँच जाता है तथा वह ऊँचे पर्वतपर चढ़कर नीचे पृथ्वीकी ओर नहीं देखता
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੀ ਤੇਜ਼ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ—ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੇ।
Verse 423
एवं दशविधो ज्ञेय: पार्थिवो गन्ध इत्युत । इष्ट (सुगन्ध), अनिष्ट (दुर्गन््ध), मधुर, अम्ल, कटु, निहारी (दुरतक फैलनेवाली), मिश्रित, स्निग्ध, रूक्ष और विशद--ये पार्थिव गन्धके दस भेद समझने चाहिये
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਥਿਵ ਗੰਧ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਟ (ਸੁਗੰਧ) ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ (ਦੁਰਗੰਧ), ਮਧੁਰ, ਅਮਲ, ਕਟੁ, ਨਿਹਾਰੀ (ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ), ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ, ਸਨਿਗਧ, ਰੂਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਦ—ਇਹ ਧਰਤੀ-ਜਨਿਤ ਗੰਧ ਦੇ ਦਸ ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 446
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमय: स्मृत: । मीठा, खट्टा, कड्आ, तीता, कसैला और नमकीन--इस प्रकार छ: भेदोंमें जलमय रसका विस्तार बताया गया है
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਮਯ ਰਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਮਧੁਰ, ਅਮਲ, ਕਟੁ, ਤਿਕਤ, ਕਸ਼ਾਇ ਅਤੇ ਲਵਣ—ਇਹ ਛੇ ਰਸ ਹਨ।
Verse 456
ज्योतिषश्च गुणो रूप॑ं रूपं च बहुधा स्मृतम् शब्द, स्पर्श और रूप--ये तेजके तीन गुण कहे गये हैं। इनमें रूप ही तेजका मुख्य गुण है। रूपके भी कई भेद माने गये हैं
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਜ (ਅਗਨੀ-ਤੱਤ) ਦੇ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹੀ ਤੇਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 476
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वद्धेर्धर्मज्ै: सत्यवादिभि: । शुक्रल
ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੈਜਸ ਰੂਪ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਫੈਦ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਅਰੁਣ; ਛੋਟਾ, ਵੱਡਾ; ਮੋਟਾ, ਪਤਲਾ; ਚੌਕੋਣਾ ਅਤੇ ਗੋਲ।
Verse 486
वायोश्वापि गुण: स्पर्श: स्पर्शश्व॒ बहुधा स्मृतः । शब्द और स्पर्श--ये वायुके दो गुण जानने योग्य कहे जाते हैं। इनमें भी स्पर्श ही वायुका प्रधान गुण है। स्पर्श भी कई प्रकारका माना गया है
ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਵਾਯੂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the choice between attachment to karmic performance as self-affirmation (ahaṃkāra, ‘mama’) and a discipline of non-possessiveness (‘na mama’), where action is subordinated to clarity, restraint, and knowledge of the self as kṣetrajña.
Agency should be architected inwardly: regulate senses through mind and intellect, abandon egoic appropriation, and cultivate tapas and dhyāna-yoga so that one realizes the kṣetrajña and attains equanimity, described as the stable path of the liberated.
While not a formal phalaśruti formula, the chapter provides explicit benefit-claims: one who understands the ‘brahma-made chariot’ does not fall into delusion; those purified by meditation and ego-abandonment are said to enter the unmanifest/supreme state, framing comprehension as mokṣa-relevant.