Shloka 54
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਪੰਚਮ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਧੈਵਤ, ਇਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਿਯ), ਅਨਿਸ਼ਟ (ਅਪ੍ਰਿਯ) ਅਤੇ ਸੰਹਤ (ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ)। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ਜਨਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦਸ ਭੇਦ ਹਨ। ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.