Adhyaya 19
Mokṣa-dharma Yoga-Upadeśa: Equanimity, Sense-Restraint, and Vision of the Ātman (आत्मदर्शन-योगोपदेशः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Yoga-Upadeśa episode within Āśvamedhika Parva)
A Brahmin speaker outlines a liberation-oriented profile: the practitioner becomes non-initiating (nirārambha), friendly to all, forbearing, self-controlled, pure in conduct, free from pride and fear, and equal toward life/death, pleasure/pain, gain/loss, and the dear/hostile. Detachment (vairāgya) and the relinquishing of mental constructions lead gradually to nirvāṇa-like quiescence, likened to a fire extinguished without fuel. The discourse then turns technical: yoga is taught as sense-withdrawal and mind-fixation in the self, practiced in solitude and silence, with stepwise interior attention to the ‘city’ (pura) of embodiment—moving from external orientation to dwelling within the body’s ‘abode.’ Metaphors clarify self-extraction: like drawing a reed from muñja grass, the yogin discerns the self distinct from the body. The realized practitioner is described as unshaken by distress, unafraid amid worldly dissolution, and oriented to Brahman beyond sensory grasp, apprehended by the ‘lamp’ of mind. A student then asks physiological questions (digestion, breath, growth, wastes, locus of self), prompting the teacher’s response: the mind is placed within the body through controlled ‘gates’ (dvāras), seeking the self without negligence. Vāsudeva reports the teaching to Arjuna, stresses its esoteric status, and concludes with a practical claim: for one constantly disciplined, yoga becomes effective within six months.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-गुरु शिष्य को ‘एकायन’ (एक-निष्ठ) साधना का रहस्य खोलते हैं—कैसे तुष्णीम्, अल्पचिन्तन, और आत्म-स्थापन से मोक्ष का द्वार खुलता है। → उपदेश सूक्ष्म होता जाता है: ‘सर्वमित्र, सर्वसह, शम-रत, जितेन्द्रिय’ बनने की कठिन शर्तें; सब प्राणियों में आत्मवत् व्यवहार; और निर्जन वन में इन्द्रिय-ग्राम को संनियम्य कर भीतर-ही-भीतर काय-चिन्तन। साधक के सामने सबसे बड़ा शत्रु बाह्य विषय नहीं, भीतर का चंचल मन है—जो ‘कोष’ में वस्तुएँ रख देने पर भी उन्हीं का ध्यान करता रहता है। → गुरु ‘सर्वरहस्य’ का सार बाँध देते हैं: इन्द्रियों का निर्घोष-निग्रह, एकाग्रता, और मन को ‘पुर के भीतर’ स्थिर करना—बाह्य में नहीं। यही वह निर्णायक बिन्दु है जहाँ साधना का मार्ग कर्म-आचरण से आगे बढ़कर अन्तःकरण-शासन में परिणत होता है। → गुरु शिष्य को रहस्य कहकर विदा करते हैं—‘यथासुखं गच्छ’; और साथ ही संकेत देते हैं कि स्वधर्म-रत (यहाँ तक कि क्षत्रिय भी) यदि नित्य ब्रह्मलोक-परायण हों तो वही परमगति के अधिकारी हैं। → शिष्य (या जिज्ञासु) आगे जीवात्मा के शरीर-भार-वहन और नये शरीर-धारण (कैसे, किस प्रकार/‘किस रंग’ के) जैसे गूढ़ प्रश्न उठाता है—और कथावाचक कहता है कि उसने ‘यथाश्रुत’ उत्तर दिया, जिससे आगे के अध्यायों में सूक्ष्म देह-तत्त्व का विस्तार होने का संकेत मिलता है।
Shlokas
Verse 1
प्याज बछ। जज: एकोनविशो< ध्याय: गुरु-शिष्यके संवादमें मोक्षप्राप्तिके उपायका वर्णन ब्राह्मण उवाच यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन् । पूर्व पूर्व परित्यज्य स तीर्णो बन्धनाद् भवेत्,सिद्ध ब्राह्मणने कहा--काश्यप! जो मनुष्य (स्थूल, सूक्ष्म और कारण शरीरोंमेंसे क्रमश:) पूर्व-पूर्वका अभिमान त्यागकर कुछ भी चिन्तन नहीं करता और मौनभावसे रहकर सबके एकमात्र अधिष्ठान--परत्रह्म परमात्मामें लीन रहता है, वही संसार-वन्धनसे मुक्त होता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਜੋ ਇਕੋ ਆਸਰਾ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ‘ਪਹਿਲੀਆਂ’ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ (ਅਹੰਕਾਰ) ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सर्वमित्र: सर्वसह: शमे रक्तो जितेन्द्रिय: । व्यपेतभयमन्युश्च॒ आत्मवान् मुच्यते नर:,जो सबका मित्र, सब कुछ सहनेवाला, मनोनिग्रहमें तत्पर, जितेन्द्रिय, भय और क्रोधसे रहित तथा आत्मवान् है, वह मनुष्य बन्धनसे मुक्त हो जाता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
आत्मवत् सर्वभूतेषु यश्नरेन्नियत: शुचि: । अमानी निरभीमान: सर्वतो मुक्त एव सः,जो नियमपरायण और पवित्र रहकर सब प्राणियोंके प्रति अपने-जैसा बर्ताव करता है, जिसके भीतर सम्मान पानेकी इच्छा नहीं है तथा जो अभिमानसे दूर रहता है, वह सर्वथा मुक्त ही है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਹੈ।
Verse 4
जीवितं मरणं चोभे सुखदु:खे तथैव च । लाभालाभे प्रियद्वेष्पे य: सम: स च मुच्यते,जो जीवन-मरण, सुख-दुःख, लाभ-हानि तथा प्रिय-अप्रिय आदि द्वन्धोंको समभावसे देखता है, वह मुक्त हो जाता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ, ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਅਪਿਆਰਾ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
न कस्यचित् स्पृहयते नावजानाति किंचन । निर्दचन्दो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः,जो किसीके द्रव्यका लोभ नहीं रखता, किसीकी अवहेलना नहीं करता, जिसके मनपर द्न्द्दोंका प्रभाव नहीं पड़ता और जिसके चित्तकी आसक्ति दूर हो गयी है, वह सर्वथा मुक्त ही है
ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਵੰਦਾਂ ਦੇ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਅਛੂਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
Verse 6
अनमित्रश्न निर्बन्धुरनपत्यश्न यः क्वचित् । त्यक्तधर्मार्थकामश्न निराकाड्क्षी च मुच्यते,जो किसीको अपना मित्र, बन्धु या संतान नहीं मानता, जिसने सकाम धर्म, अर्थ और कामका त्याग कर दिया है तथा जो सब प्रकारकी आकांक्षाओंसे रहित है, वह मुक्त हो जाता है
ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ’, ‘ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ’ ਜਾਂ ‘ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ’ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहायक: । धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्दन्दः स विमुच्यते,जिसकी न धर्ममें आसक्ति है न अधर्ममें, जो पूर्वसंचित कर्मोको त्याग चुका है, वासनाओंका क्षय हो जानेसे जिसका चित्त शान्त हो गया है तथा जो सब प्रकारके द्वन्धोंसे रहित है, वह मुक्त हो जाता है
ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਨ ਹੈ ਨਾ ਅਧਰਮ ਨਾਲ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अकर्मवान् विकाडृक्षश्न पश्येज्जगदशाश्वतम् । अश्वत्थसदृशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम्,जो किसी भी कर्मका कर्ता नहीं बनता, जिसके मनमें कोई कामना नहीं है, जो इस जगत्को अभश्वत्थके समान अनित्य--कलतक न टिक सकनेवाला समझता है तथा जो सदा इसे जन्म, मृत्यु और जरासे युक्त जानता है, जिसकी बुद्धि वैराग्यमें लगी रहती है और जो निरन्तर अपने दोषोंपर दृष्टि रखता है, वह शीघ्र ही अपने बन्धनका नाश कर देता है
ਜੋ ਕਰਤਾਪਣ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वैराग्यबुद्धि: सततमात्मदोषव्यपेक्षक: । आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव,जो किसी भी कर्मका कर्ता नहीं बनता, जिसके मनमें कोई कामना नहीं है, जो इस जगत्को अभश्वत्थके समान अनित्य--कलतक न टिक सकनेवाला समझता है तथा जो सदा इसे जन्म, मृत्यु और जरासे युक्त जानता है, जिसकी बुद्धि वैराग्यमें लगी रहती है और जो निरन्तर अपने दोषोंपर दृष्टि रखता है, वह शीघ्र ही अपने बन्धनका नाश कर देता है
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् । अरूपमनभिश्ञेयं दृष्टवा$5त्मानं विमुच्यते,जो आत्माको गन्ध, रस, स्पर्श, शब्द, परिग्रह, रूपसे रहित तथा अज्ञेय मानता है, वह मुक्त हो जाता है
ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗੰਧ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਰੂਪ ਅਤੇ ਆਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਕੇ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
पजञ्चभूतगुणैहीनममूर्तिमदहेतुकम् । अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते,जिसकी दृष्टिमें आत्मा पाउ्चभौतिक गुणोंसे हीन, निराकार, कारणरहित तथा निर्मुण होते हुए भी (मायाके सम्बन्धसे) गुणोंका भोक्ता है, वह मुक्त हो जाता है
ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੰਜਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਮੂਰਤ, ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ—ਤਾਂ ਵੀ ਮਾਇਆ-ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
विहाय सर्वसंकल्पान् बुद्ध्या शारीरमानसान् | शनैर्निर्वाणमाप्रोति निरिन्धन इवानल:,जो बुद्धिसे विचार करके शारीरिक और मानसिक सब संकल्पोंका त्याग कर देता है, वह बिना ईंधनकी आगके समान धीरे-धीरे शान्तिको प्राप्त हो जाता है
ਜੋ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्धन्द्रो निष्परिग्रह: । तपसा इन्द्रियग्रामं यश्नरेन्मुक्त एव सः,जो सब प्रकारके संस्कारोंसे रहित, द्वद्ध और परिग्रहसे रहित हो गया है तथा जो तपस्याके द्वारा इन्द्रिय-समूहको अपने वशमें करके (अनासक्त) भावसे विचरता है, वह मुक्त ही है
ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਅਨਾਸਕਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਹੈ।
Verse 14
विमुक्त: सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम् । परमाप्रोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम्,जो सब प्रकारके संस्कारोंसे मुक्त होता है, वह मनुष्य शान्त, अचल, नित्य, अविनाशी एवं सनातन परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਚਲ, ਨਿੱਤ, ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अतः पर प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् । युञ्जन्तः सिद्धमात्मानं यथा पश्यन्ति योगिन:,अब मैं उस परम उत्तम योगशास्त्रका वर्णन करूँगा, जिसके अनुसार योग-साधन करनेवाले योगी पुरुष अपने आत्माका साक्षात्कार कर लेते हैं
ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਯੋਗੀ ਜਨ ਸਿੱਧ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत् तन्निबोध मे । यैद्वरिश्षारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि,मैं उसका यथावत् उपदेश करता हूँ। मनोनिग्रहके जिन उपायोंद्वारा चित्तको इस शरीरके भीतर ही वशीभूत एवं अन्तर्मुख करके योगी अपने नित्य आत्माका दर्शन करता है, उन्हें मुझसे श्रवण करो
ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਨਿੱਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 17
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् | तीव्र तप्त्वा तप: पूर्व मोक्षयोगं समाचरेत्,इन्द्रियोंको विषयोंकी ओरसे हटाकर मनमें और मनको आत्मामें स्थापित करे। इस प्रकार पहले तीव्र तपस्या करके फिर मोक्षोपयोगी उपायका अवलम्बन करना चाहिये
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼-ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपववके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें अद्ठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,तपस्वी सतत युक्तो योगशास्त्रमथाचरेत् । मनीषी मनसा विद्र: पश्यन्नात्मानमात्मनि मनीषी ब्राह्मणको चाहिये कि वह सदा तपसयामें प्रवृत्त एवं यत्नशील होकर योगशास्त्रोक्त उपायका अनुष्ठान करे। इससे वह मनके द्वारा अन्त:ःकरणमें आत्माका साक्षात्कार करता है
ਤਪਸਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਐਸਾ ਮਨੀਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि । तत एकान्तशील: स पश्यत्यात्मानमात्मनि,एकान्तमें रहनेवाला साधक पुरुष यदि अपने मनको आत्मामें लगाये रखनेमें सफल हो जाता है तो वह अवश्य ही अपनेमें आत्माका दर्शन करता है इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि एकोनविंशोडध्याय:
ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
संयतः सतत युक्त आत्मवान् विजितेन्द्रिय: । तथा य आत्मना55त्मानं सम्प्रयुक्त: प्रपश्यति
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ, ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਠਹਿਰਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 21
जो साधक सदा संयमपरायण, योगयुक्त, मनको वशमें करनेवाला और जितेन्द्रिय है, वही आत्मासे प्रेरित होकर बुद्धिके द्वारा उसका साक्षात्कार कर सकता है ।। यथा हि पुरुष: स्वप्ने दृष्टवा पश्यत्यसाविति । तथा रूपमिवात्मानं साधुयुक्त: प्रपश्यति
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਾਧਕ ਸਦਾ ਸੰਯਮ-ਪਰਾਇਣ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਯੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ-ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ‘ਉਹ ਰਹੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਯੁਕਤ ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 22
जैसे मनुष्य सपनेमें किसी अपरिचित पुरुषको देखकर जब पुनः उसे जाग्रत् अवस्थामें देखता है, तब तुरंत पहचान लेता है कि “यह वही है।” उसी प्रकार साधन-परायण योगी समाधि-अवस्थामें आत्माको जिस रूपमें देखता है, उसी रूपमें उसके बाद भी देखता रहता है ।। इषीकां च यथा मुञ्जात् वक्षिन्रिष्कृष्य दर्शयेत् | योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहत:,जैसे कोई मनुष्य मूँजसे सींकको अलग करके दिखा दे, वैसे ही योगी पुरुष आत्माको इस देहसे पृथक् करके देखता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਾਗਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—‘ਇਹੋ ਉਹ ਹੈ’; ਤਿਵੇਂ ਸਾਧਨਾ-ਪਰਾਇਣ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਜ-ਘਾਹ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਰੇਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ (ਮਾਨੋ ਖਿੱਚ ਕੇ) ਇਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मुछ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् । एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्धिरनुत्तमम्,यहाँ शरीरको मूँज कहा गया है और आत्माको सींक। योगवेत्ताओंने देह और आत्माके पार्थक्यको समझनेके लिये यह बहुत उत्तम दृष्टान्त दिया है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੂੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬਾਰੀਕ ਸ਼ਲਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ। ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਯੋਗ-ਵੇਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸਰਵੋਤਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 24
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूृत् । न तस्येहेश्वरः कश्चित् त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभु:,देहधारी जीव जब योगके द्वारा आत्माका यथार्थ-रूपसे दर्शन कर लेता है, उस समय उसके ऊपर त्रिभुवनके अधीश्वरका भी आधिपत्य नहीं रहता
ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 25
अन्यान्याश्षैव तनवो यशथेष्टं प्रतिपद्यते । विनिवृत्य जरां मृत्युंन शोचति न हृष्पति,वह योगी अपनी इच्छाके अनुसार विभिन्न प्रकारके शरीर धारण कर सकता है, बुढ़ापा और मृत्युको भी भगा देता है, वह न कभी शोक करता है न हर्ष
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਐਸਾ ਯੋਗੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਤਿ-ਹਰਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।
Verse 26
देवानामपि देवत्व॑ युक्त: कारयते वशी । ब्रह्म चाव्ययमाप्रोति हित्वा देहमशाश्व॒तम्,अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाला योगी पुरुष देवताओंका भी देवता हो सकता है। वह इस अनित्य शरीरका त्याग करके अविनाशी ब्रह्मको प्राप्त होता है
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਯਮੀ ਯੋਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨਿੱਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विनश्यत्सु च भूतेषु न भयं तस्य जायते । क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्,सम्पूर्ण प्राणियोंका विनाश होनेपर भी उसे भय नहीं होता। सबके क्लेश उठानेपर भी उसको किसीसे क्लेश नहीं पहुँचता
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਜੀਵ ਦੁੱਖੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ।
Verse 28
दुःखशोकमयैघोरै: सड़स्नेहसमुद्धवै: । न विचाल्यति युक्तात्मा निःस्पृह: शान्तमानस:,शान्ताचित्त एवं निःस्पृह योगी आसक्ति और स्नेहसे प्राप्त होनेवाले भयंकर दुःख-शोक तथा भयसे विचलित नहीं होता
ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ, ਯੁਕਤਾਤਮਾ ਯੋਗੀ—ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ-ਸੋਗ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 29
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्नास्य विद्यते । नात: सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन दृश्यते,उसे शस्त्र नहीं बींध सकते, मृत्यु उसके पास नहीं पहुँच पाती, संसारमें उससे बढ़कर सुखी कहीं कोई नहीं दिखायी देता
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖੀ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 30
सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठते । विनिवृत्तजरादु:ख: सुखं स्वपिति चापि स:,वह मनको आत्मामें लीन करके उसीमें स्थित हो जाता है तथा बुढ़ापाके दु:खोंसे छुटकारा पाकर सुखसे सोता--अक्षय आनन्दका अनुभव करता है
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਖੰਡ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् निर्वेदस्तु न कर्तव्यों भुज्जानेन कथंचन,वह इस मानव-शरीरका त्याग करके इच्छानुसार दूसरे बहुत-से शरीर धारण करता है। योगजनित ऐश्वर्यका उपभोग करनेवाले योगीको योगसे किसी तरह विरक्त नहीं होना चाहिये
ਉਹ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋਗੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਵਿਰਕਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 32
सम्यग्युक्तो यदा55त्मानमात्मन्येव प्रपश्यति । तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतो:,अच्छी तरह योगका अभ्यास करके जब योगी अपनेमें ही आत्माका साक्षात्कार करने लगता है, उस समय वह साक्षात् इन्द्रके पदको भी पानेकी इच्छा नहीं करता है
ਜਦੋਂ ਜੋਗੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪਦ ਦੀ ਵੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 33
योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छूणु । दृष्टपूर्वां दिश॑ चिन्त्य यस्मिन् संनिवसेत् पुरे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਣੋ, ਇਕਾਂਤ-ਸ਼ੀਲ ਪੁਰਖ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਤੇ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਐਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਠਹਿਰ ਕੇ (ਸਾਧਨਾ ਲਈ) ਰਹਿ ਸਕੇ।”
Verse 34
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन् यस्मिन्नावसथे वसेत् । तस्मिन्नावसथे धार्य सबाहा[॒ भ्यन्तरं मन:,शरीरके भीतर रहते हुए वह आत्मा जिस आश्रयमें स्थित होता है, उसीमें बाह्य और आभ्यन्तर विषयोंसहित मनको धारण करे
ਨਗਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ—ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਥਿਰ ਕਰੇ।
Verse 35
प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन् काले स पश्यति । तस्मिन् काले मनश्लास्य न च किंचन बाह्त:,मूलाधार आदि किसी आश्रयमें चिन्तन करके जब वह सर्वस्वरूप परमात्माका साक्षात्कार करता है, उस समय उसका मन प्रत्यक्स्वरूप आत्मासे भिन्न कोई “बाहा[” वस्तु नहीं रह जाता
ਮੂਲਾਧਾਰ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਵਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਕੋਈ ‘ਬਾਹਰੀ’ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 36
संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने । कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्र: परिचिन्तयेत्,निर्जन वनमें इन्द्रिय-समुदायको वशमें करके एकाग्रचित्त हो शब्दशून्य अपने शरीरके बाहर और भीतर प्रत्येक अंगमें परिपूर्ण परब्रह्म परमात्माका चिन्तन करे
ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 37
दन्तांस्तालु च जिद्ठां च गलं॑ ग्रीवां तथैव च । हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्,दन्त, तालु, जिह्ला, गला, ग्रीवा, हृदय तथा हृदय-बन्धन (नाड़ीमार्ग)-को भी परमात्मरूपसे चिन्तन करे
ਦੰਦ, ਤਾਲੂ, ਜੀਭ, ਗਲਾ, ਗਰਦਨ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ‘ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਬੰਧਨ’ (ਨਾਡੀ-ਮਾਰਗ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 38
इत्युक्त: स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन । पप्रच्छ पुनरेवेम॑ मोक्षधर्म सुदुर्वचम्,मधुसूदन! मेरे ऐसा कहनेपर उस मेधावी शिष्यने पुनः जिसका निरूपण करना अत्यन्त कठिन है, उस मोक्षधर्मके विषयमें पूछा--
ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੇਰੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਮੇਧਾਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ—ਉਸ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 39
भुक्तं भुक्तमिदं कोछे कथमन्न॑ विपच्यते । कथं रसत्वं बत्रजति शोणितत्वं कथं पुन:,“यह बारंबार खाया हुआ अन्न उदरमें पहुँचकर कैसे पचता है? किस तरह उसका रस बनता है और किस प्रकार वह रक्तके रूपमें परिणत हो जाता है?
“ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਪਚਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਰਕਤ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”
Verse 40
तथा मांसं च मेदश्न स्नाय्वस्थीनि च योषिति । कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्,'स्त्री-शरीरमें मांस, मेदा, स्नायु और हडियाँ कैसे होती हैं? देहधारियोंके ये समस्त शरीर कैसे बढ़ते हैं? बढ़ते हुए शरीरका बल कैसे बढ़ता है? जिनका सब ओरसे अवरोध है, उन मलोंका पृथक्-पृथक् नि:सारण कैसे होता है?
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ?
Verse 41
वर्धते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् । निरोधानां निर्गमनं मलानां च पृथक् पृथक्,'स्त्री-शरीरमें मांस, मेदा, स्नायु और हडियाँ कैसे होती हैं? देहधारियोंके ये समस्त शरीर कैसे बढ़ते हैं? बढ़ते हुए शरीरका बल कैसे बढ़ता है? जिनका सब ओरसे अवरोध है, उन मलोंका पृथक्-पृथक् नि:सारण कैसे होता है?
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਮਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ?
Verse 42
कुतो वायं प्रश्नसिति उच्छवसित्यपि वा पुनः । कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायमात्मनि,“यह जीव कैसे साँस लेता, कैसे उच्छवास खींचता और किस स्थानमें रहकर इस शरीरमें सदा विद्यमान रहता है?
ਇਹ ਜੀਵ ਕਿੱਥੋਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਹ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ‘ਸਥਾਨ’ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
Verse 43
जीव: कथं वहति च चेष्टमान: कलेवरम् । कि वर्ण कीदृशं चैव निवेशयति वै पुन:
ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਕਲੇਵਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 44
इति सम्परिपृष्टो5हं तेन विप्रेण माधव
ਹੇ ਮਾਧਵ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 45
यथा स्वकोषे प्रक्षिप्प भाण्डं भाण्डमना भवेत्,जैसे घरका सामान अपने कोटेमें डालकर भी मनुष्य उन्हींके चिन्तनमें मन लगाये रहता है, उसी प्रकार इन्द्रियरूपी चंचल द्वारोंसे विचरनेवाले मनको अपनी कायामें ही स्थापित करके वहीं आत्माका अनुसंधान करे और प्रमादको त्याग दे
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਆਪਣੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਚੰਚਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ।
Verse 46
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलै: । आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्,जैसे घरका सामान अपने कोटेमें डालकर भी मनुष्य उन्हींके चिन्तनमें मन लगाये रहता है, उसी प्रकार इन्द्रियरूपी चंचल द्वारोंसे विचरनेवाले मनको अपनी कायामें ही स्थापित करके वहीं आत्माका अनुसंधान करे और प्रमादको त्याग दे
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਚਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 47
एवं सततमुदूुक्त: प्रीतात्मा नचिरादिव । आसादयति तदू् ब्रह्म यद् दृष्टवा स्यात् प्रधानवित्,इस प्रकार सदा ध्यानके लिये प्रयत्न करनेवाले पुरुषका चित्त शीघ्र ही प्रसन्न हो जाता है और वह उस परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है, जिसका साक्षात्कार करके मनुष्य प्रकृति एवं उसके विकारोंको स्वतः जान लेता है
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्मो न च सर्वैरपीन्द्रियै: । मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते,उस परमात्माका इन चर्म-चक्षुओंसे दर्शन नहीं हो सकता, सम्पूर्ण इन्द्रियोंसे भी उसको ग्रहण नहीं किया जा सकता; केवल बुद्धिरूपी दीपककी सहायतासे ही उस महान् आत्माका दर्शन होता है
ਪਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ; ਕੇਵਲ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਨ (ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सर्वतःपाणिपादान्त: सर्वतो$क्षिशिरोमुख: । सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति,वह सब ओर हाथ-पैरवाला, सब ओर नेत्र, सिर और मुखवाला तथा सब ओर कानवाला है; क्योंकि वह संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित है
ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 50
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात् सम्प्रपश्यति । स तमुत्सृज्य देहे स्वं धारयन् ब्रह्म केवलम्,तत्त्वज्ञ जीव अपने-आपको शरीरसे पृथक् देखता है। वह शरीरके भीतर रहकर भी उसका त्याग करे--उसकी पृथकृताका अनुभव करके अपने स्वरूपभूत केवल परब्रह्म परमात्माका चिन्तन करता हुआ बुद्धिके सहयोगसे आत्माका साक्षात्कार करता है। उस समय वह यह सोचकर हँसता-सा रहता है कि अहो! मृगतृष्णामें प्रतीत होनेवाले जलकी भाँति मुझमें ही प्रतीत होनेवाले इस संसारने मुझे अबतक व्यर्थ ही भ्रममें डाल रखा था। जो इस प्रकार परमात्माका दर्शन करता है, वह उसीका आश्रय लेकर अन्तमें मुझमें ही मुक्त हो जाता है (अर्थात् अपने-आपमें ही परमात्माका अनुभव करने लगता है)
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ-ਭੂਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—‘ਅਹੋ! ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਰੱਖਿਆ।’ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव । तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्ष याति ततो मयेि,तत्त्वज्ञ जीव अपने-आपको शरीरसे पृथक् देखता है। वह शरीरके भीतर रहकर भी उसका त्याग करे--उसकी पृथकृताका अनुभव करके अपने स्वरूपभूत केवल परब्रह्म परमात्माका चिन्तन करता हुआ बुद्धिके सहयोगसे आत्माका साक्षात्कार करता है। उस समय वह यह सोचकर हँसता-सा रहता है कि अहो! मृगतृष्णामें प्रतीत होनेवाले जलकी भाँति मुझमें ही प्रतीत होनेवाले इस संसारने मुझे अबतक व्यर्थ ही भ्रममें डाल रखा था। जो इस प्रकार परमात्माका दर्शन करता है, वह उसीका आश्रय लेकर अन्तमें मुझमें ही मुक्त हो जाता है (अर्थात् अपने-आपमें ही परमात्माका अनुभव करने लगता है)
ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्त द्विजोत्तम । आपूृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम्,द्विजश्रेष्ठ) यह सारा रहस्य मैंने तुम्हें बता दिया। अब मैं जानेकी अनुमति चाहता हूँ। विप्रवर! तुम भी सुखपूर्वक अपने स्थानको लौट जाओ
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ।
Verse 53
इत्युक्त:स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपा: । अगच्छत यथाकामं ब्राह्मण: संशितव्रत:,श्रीकृष्ण! मेरे इस प्रकार कहनेपर वह कठोर व्रतका पालन करनेवाला मेरा महातपस्वी शिष्य ब्राह्मण काश्यप इच्छानुसार अपने अभीष्ट स्थानको चला गया
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਮੇਰਾ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨਭਾਵਨ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 54
वायुदेव उवाच इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तम: । मोक्षधर्माश्रित: सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत,भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं--अर्जुन! मोक्षधर्मका आश्रय लेनेवाले वे सिद्धमहात्मा श्रेष्ठ ब्राह्मण मुझसे यह प्रसंग सुनाकर वहीं अन्तर्धान हो गये
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 55
कच्चिदेतत् त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा । तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुववानेतदेव हि,पार्थ! क्या तुमने मेरे बताये हुए इस उपदेशको एकाग्रचित्त होकर सुना है? उस युद्धके समय भी तुमने रथपर बैठे-बैठे इसी तत्त्वको सुना था
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕੀ ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਇਹੀ ਸੱਚ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 56
नैतत् पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः । नरेणाकृतसंज्ञेन विशुद्धेनान्तरात्मना,कुन्तीनन्दन! मेरा तो ऐसा विश्वास है कि जिसका चित्त व्यग्र है, जिसे ज्ञानका उपदेश नहीं प्राप्त है, वह मनुष्य इस विषयको सुगमतापूर्वक नहीं समझ सकता। जिसका अन्त:करण शुद्ध है, वही इसे जान सकता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਭਿਆਸਹੀਨ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ।
Verse 57
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ । कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित्,भरतश्रेष्ठ! यह मैंने देवताओंका परम गोपनीय रहस्य बताया है। पार्थ! इस जगतमें कभी किसी भी मनुष्यने इस रहस्यका श्रवण नहीं किया है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਭੇਦ ਸੁਣਿਆ ਹੈ?
Verse 58
न होतच्छोतुमहों5न्यो मनुष्यस्त्वामृतेडनघ । नैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना,अनघ! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई मनुष्य इसे सुननेका अधिकारी भी नहीं है। जिसका चित्त दुविधेमें पड़ा हुआ है, वह इस समय इसे अच्छी तरह नहीं समझ सकता
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਵੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
Verse 59
क्रियावद्धि्हिं कौन्तेय देवलोक: समावृत: । न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यरूपनिवर्तनम्,कुन्तीकुमार! क्रियावान् पुरुषोंसे देवलोक भरा पड़ा है। देवताओंको यह अभीष्ट नहीं है कि मनुष्यके मर्त्यरूपकी निवृत्ति हो
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁੰਤੀਕੁਮਾਰ! ਦੇਵਲੋਕ ਕਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਤ੍ਯ-ਅਵਸਥਾ—ਮਾਨਵੀ ਹਾਲਤ—ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ।
Verse 60
परा हि सा गति: पार्थ यत् तद् ब्रह्म सनातनम् | यत्रामृतत्व॑ प्राप्रोति त्यक्त्वा देह सदा सुखी,पार्थ! जो सनातन ब्रह्म है, वही जीवकी परम-गति है। ज्ञानी मनुष्य देहको त्यागकर उस ब्रह्ममें ही अमृतत्त्वको प्राप्त होता है और सदाके लिये सुखी हो जाता है
ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
इमं धर्म समास्थाय येडपि स्यु: पापयोनय: । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेडपि यान्ति परां गतिम्,इस आत्मदर्शनरूप धर्मका आश्रय लेकर स्त्री, वैश्य और शूद्र तथा जो पापयोनिके मनुष्य हैं, वे भी परमगतिको प्राप्त हो जाते हैं
ਇਸ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਰੂਪ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਪ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਸਭ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 62
किं पुनर्त्रह्मिणा: पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्ुता: । स्वधर्मरतयो नित्य॑ ब्रह्मलोकपरायणा:,पार्थ! फिर जो अपने धर्ममें प्रेम रखते और सदा ब्रह्मलोककी प्राप्तिके साधनमें लगे रहते हैं, उन बहुश्रुत ब्राह्मण और क्षत्रियोंकी तो बात ही क्या है
ਹੇ ਪਾਰਥ! ਫਿਰ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपाया श्वास्य साधने । सिद्धि फलं च मोक्षश्न दुःखस्य च विनिर्णय:,इस प्रकार मैंने तुम्हें मोक्षधर्मका युक्तियुक्त उपदेश किया है। उसके साधनके उपाय भी बतलाये हैं और सिद्धि, फल, मोक्ष तथा दुःखके स्वरूपका भी निर्णय किया है
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 64
नात: परं सुखं त्वन्यत् किंचित् स्याद् भरतर्षभ । बुद्धिमान श्रद्दधानश्व पराक्रान्तश्व॒ पाण्डव,भरतश्रेष्ठ! इससे बढ़कर दूसरा कोई सुखदायक धर्म नहीं है। पाण्डुनन्दन! जो कोई बुद्धिमान, श्रद्धालु और पराक्रमी मनुष्य लौकिक सुखको सारहीन समझकर उसे त्याग देता है, वह उपर्युक्त इन उपायोंके द्वारा बहुत शीघ्र परम गतिको प्राप्त कर लेता है
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਿਕ ਸੁਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਉਪਾਅਾਂ ਰਾਹੀਂ शीਘਰ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसारवत् | एतैरुपायै: स क्षिप्रं परां गतिमवाप्रुते,भरतश्रेष्ठ! इससे बढ़कर दूसरा कोई सुखदायक धर्म नहीं है। पाण्डुनन्दन! जो कोई बुद्धिमान, श्रद्धालु और पराक्रमी मनुष्य लौकिक सुखको सारहीन समझकर उसे त्याग देता है, वह उपर्युक्त इन उपायोंके द्वारा बहुत शीघ्र परम गतिको प्राप्त कर लेता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੇ ਕਥਿਤ ‘ਸਾਰ’ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 66
एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयो5स्ति किंचन । षण्मासान् नित्ययुक्तस्य योग: पार्थ प्रवर्तते,पार्थ! इतना ही कहनेयोग्य विषय है। इससे बढ़कर कुछ भी नहीं है। जो छः: महीनेतक निरन्तर योगका अभ्यास करता है, उसका योग अवश्य सिद्ध हो जाता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 336
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मन: स्थाप्यं न बाह्मत:। एकान्तमें ध्यान करनेवाले पुरुषको जिस प्रकार योगकी प्राप्ति होती है, वह सुनो--जो उपदेश पहले श्रुतिमें देखा गया है, उसका चिन्तन करके जिस भागमें जीवका निवास माना गया है, उसीमें मनको भी स्थापित करे। उसके बाहर कदापि न जाने दे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ‘ਪੁਰ’ (ਦੇਹ-ਨਗਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਾਉ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ: ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 433
याथातथ्येन भगवन् वक्तुमहसि मेडनघ । 'चेष्टाशील जीवात्मा इस शरीरका भार कैसे वहन करता है? फिर कैसे और किस रंगके शरीरको धारण करता है। निष्पाप भगवन्! यह सब मुझे यथार्थरूपसे बताइये”
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ, ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ। ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਦੇਹ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ/ਕਿਹੜੇ ਵਰਣ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੋ।
Verse 443
प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम । शत्रुदमन महाबाहु माधव! उस ब्राह्मणके इस प्रकार पूछनेपर मैंने जैसा सुना था वैसा ही उसे बताया
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਮਾਧਵ! ਜਦੋਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤ—ਬਿਨਾ ਵਿਗਾੜ—ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Non-attachment and non-reactivity: friendliness to all, self-control, purity, absence of pride, and equality toward opposites (life/death, pleasure/pain, gain/loss), culminating in a ‘non-initiating’ stance toward compulsive projects.
A staged inward relocation of attention: from an outer direction to the city, from the city to the dwelling, and from the dwelling to the body—keeping the mind from outward roaming and stabilizing it within embodied awareness to seek the self.
Yes. It concludes that for one who is ‘nitya-yukta’ (constantly disciplined), yoga becomes operative within six months, presented as an instructional benchmark rather than a narrative reward formula.