Shloka 50
Mokṣa-dharma Yoga-Upadeśa: Equanimity, Sense-Restraint, and Vision of the Ātman (आत्मदर्शन-योगोपदेशः)
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात् सम्प्रपश्यति । स तमुत्सृज्य देहे स्वं धारयन् ब्रह्म केवलम्
jīvo niṣkrāntam ātmānaṃ śarīrāt samprapaśyati | sa tam utsṛjya dehe svaṃ dhārayan brahma kevalam |
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ-ਭੂਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—‘ਅਹੋ! ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਰੱਖਿਆ।’ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment between Self and body: the jīva, through true knowledge (tattva-jñāna), abandons identification with the body and fixes awareness on Brahman alone. This clear seeing dissolves worldly delusion (like mirage-water) and culminates in liberation through refuge in the Supreme.
A brāhmaṇa speaker describes an inner yogic-gnostic realization: the seeker perceives the Self as distinct from the body, lets go of bodily identification while still living, contemplates pure Brahman, and arrives at liberating insight that the world’s binding power was a mistaken appearance.