Mahabharata — Ashvamedhika Parva, Shloka 336
Mokṣa-dharma Yoga-Upadeśa: Equanimity, Sense-Restraint, and Vision of the Ātman (आत्मदर्शन-योगोपदेशः)
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मन: स्थाप्यं न बाह्मत:। एकान्तमें ध्यान करनेवाले पुरुषको जिस प्रकार योगकी प्राप्ति होती है
purasya abhyantare tasya manaḥ sthāpyaṃ na bāhmataḥ | ekāntam evaṃ dhyāna-karṇe vāle puruṣa-ko yathā yoga-kī prāpti hotī hai, vah suno—yo upadeśa pahale śrutim̐eṃ dekhā gayā hai, usakā cintana karke jis bhāga meṃ jīva-kā nivāsa mānā gayā hai, usī meṃ mana-ko bhī sthāpita kare | usake bāhar kadāpi na jāne de ||
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ‘ਪੁਰ’ (ਦੇਹ-ਨਗਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਾਉ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ: ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਨਾ ਦੇਵੇ।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The mind should be established inwardly—within the ‘city’ of the body—by reflecting on Śruti-based instruction and fixing attention at the recognized seat of the jīva; spiritual attainment comes from preventing outward wandering and sustaining one-pointed meditation.
A Brahmin speaker gives a yogic instruction: he explains the method by which a solitary meditator attains Yoga—through scriptural reflection and strict inward fixation of the mind, refusing external distraction.