Adhyaya 34
Prayāga-māhātmya — The Greatness of Prayāga and the Discipline of Pilgrimage
ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ, ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਿੱਟੀ-ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਫਲ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੰਗਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀਆਂ (ਸਵਰਗ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਰਾਜਤਵ ਰੂਪ ਪੁਨਰਜਨਮ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਦੋਆਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਲੈਣਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨ/ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् / इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਯਥਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸੋ।
Verse 2
यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै / इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्
ਹੇ ਸੂਤ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः / प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
Verse 4
मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने / यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्
ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕੌਂਤੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਥਾ ਆਖੀ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 5
निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः / शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः
ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੇ ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः / संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति
ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 7
द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् / मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः
ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ—“ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।”
Verse 8
त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् / स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने
ਤਦ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੁਰੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।”
Verse 9
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् / अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने
ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਤਰ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ।
Verse 10
सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः / युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्
ਸਿੰਘਾਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਤਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ‘ਮਹਾਤਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 11
मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् / किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः
ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।’
Verse 12
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् / कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ।’
Verse 13
निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः / अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव
ਹੇ ਮੁਨੀਪੁੰਗਵ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਫਸਾਵੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁਰਸ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 14
येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि / मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति
ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਪਾਪ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ।
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् / प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਭਾਗ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ਜ! ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਸੁਣ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 16
तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः / समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः
ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ—ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਸੀਨ ਹਨ।
Verse 17
युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् / मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
Verse 18
ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् / भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते
ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 19
मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् / पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ-ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 20
एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 21
तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः / बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 22
कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि / संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 23
षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् / यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः
ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਦਾ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਨਿੱਤ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः / मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्
ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः / स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्
ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਿੱਤ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਸ਼ੁਭ, ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् / स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप / प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜੀਵ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਪਰ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜਦੋਂ ਅਤਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि / मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते
ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी / प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः / अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति / तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते
ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਉਪਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः / गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः
ਰੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ।
Verse 32
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः / ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
ਚਮਕਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮুনি-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः / वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः
ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲਾਂ, ਅਨੇਕ ਧਵਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 34
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते / यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते
ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम / हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले
ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰੋਤਮ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति / देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे
ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੇ ‘ਪਹੁੰਚਣਾ’ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ।
Verse 37
प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी / ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति
ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਹਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे / मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः / ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੰਨ ਘਟਣ ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः / गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः / कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति / सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्
ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ—ਜਾਂ ਸੋਨਾ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਲਵੇ—ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਉੱਥੇ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते
ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਵੀ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਥ ਮਾਨੋ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च / निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ ਜਾਂ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕੇ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਸਦਾ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ।
Verse 45
कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति / स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्
ਜੋ ਕੋਈ ਕਪਿਲਾ, ਪਾਟਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਧੇਨੂ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ—ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम / तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते
ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ! ਉਸ ਧੇਨੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਰੋਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prioritizes Prayāga-centered practices—especially smaraṇa (remembrance), darśana (beholding), nāma-kīrtana (chanting the name), and snāna (bathing)—stating that even subtle sins are destroyed through remembering Prayāga and contact with its sacred earth and waters.
Dying there after bathing is said to lead to heaven without return to rebirth, while departing from life remembering Prayāga is declared to lead to Brahmaloka; the text also describes eventual fall from Svarga upon merit’s exhaustion, followed by auspicious rebirth (including royal sovereignty).
It treats the interfluvial region as exceptionally sanctified and warns that receiving villages/wealth there is blameworthy; such conduct can obstruct the promised fruit of pilgrimage until rectified, so a dvija is urged to remain vigilant about purity and right conduct at tīrthas.