Adhyaya 35
Prayāga–Gaṅgā Tīrtha-māhātmya and Rules of Pilgrimage (Yātrā-vidhi)
ਅਗੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਢੰਗੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਯਾਗ (ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਸੰਗਮ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ—ਲੋਭ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਸਵਾਰੀ/ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਡੰਬਰਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੈਲ/ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣਾ ਘੋਰ ਪਾਪਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰਾਜਸੂਯ/ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਮੌਤ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾਗ-ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤਟ, ਸੰਧਿਆ-ਵਟ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਫਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਸਤੁਤੀ—ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਗੰਗਾ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਰਲਭ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਤੇ ਨਰਕ-ਨਿਵਾਰਣੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Verse 3
नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਗਊਆਂ ਦਾ ਦਾਰੁਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਤਰਪਣ-ਜਲ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 4
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਲਾਵੇ, ਪਿਲਾਵੇ ਤੇ ਪਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਭ ਆਸਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿਵਾਏ।
Verse 5
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਦਿਖਾਵੇ, ਲੋਭ ਜਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਹਨ ਰਾਹੀਂ ਤੀਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸੀ ਵਾਹਨ-ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਮਤ ਆਰਸ਼ ਵਿਆਹ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
ਉਸ ਧਰਮਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉੱਤਰ-ਕੁਰੂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਅਖੰਡ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 8
वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
ਜੋ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਸਿੱਧਗਣ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 10
सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
ਉੱਥੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਗ, ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪੰਛੀ) ਅਤੇ ਸਿੱਧਗਣ ਨਿੱਤ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਸੀਨ ਹਨ।
Verse 11
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ‘ਜਘਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਉਹੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 12
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
ਜੋ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਡੋਲ੍ਹੇ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੁ।
Verse 14
दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਕਰੋੜ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ।
Verse 15
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 17
एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੀਰਥ—ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਯਾਗ—ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਹੂ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਨਾਗ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਧੀਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ; ਉਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਅਗਲੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਵਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸੰਗਮ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 22
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਟਿਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ‘ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
ਹੰਸਾਂ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਰਵਸ਼ੀ-ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Verse 26
षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
ਫਿਰ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸੰਧਿਆ-ਵਟ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 28
कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ਜੋ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਸਿੱਧਖੇਤਰ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 30
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦੀ ਹੈ, ਅਧੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 31
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਨਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਮੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 33
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੌਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ।
Verse 34
सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਗਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀ/ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 35
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈ; ਜੋ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਪਰਮ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਪਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 37
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭਿਆਨਕ ਕਲਮਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।
Verse 38
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਾਮ—ਜੋ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter condemns conveyance-based pilgrimage when driven by display, greed, or delusion, stating such motivation renders the yātrā fruitless; the emphasis is on humility, vow-discipline, and non-attachment rather than mere arrival.
Prayāga is presented as the locus where innumerable tīrthas are present, where ablution and abhiṣeka equal the fruits of Rājasūya and Aśvamedha, and where death at the confluence grants the highest yogic state and freedom from sin.
It means Gaṅgā ‘moves through three paths/worlds’: she ferries humans on earth, delivers beings below (including Nāgas), and conveys the gods in heaven—marking her as a cosmic purifier across realms.
It states: in Kṛta, tīrthas generally are foremost; in Tretā, Puṣkara; in Dvāpara, Kurukṣetra; and in Kali, Gaṅgā is especially pre-eminent—most particularly at Prayāga.