Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਪ-ਮਨਵੰਤਰ ਆਖਿਆਨ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

ਜਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ-ਵੰਡ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਯ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਸਨ।

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਤਦ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

ਉਹ ਵੀ ਉਪਾਅ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤਦ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲੱਗਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਉਹ ਦੇਵ—ਜੋ ਪੂਰਵ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਰਾਹ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਟਿਕਾਇਆ, ਹੱਦਾਂ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ; ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਪ੍ਰਾਕ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਵਰਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ।

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹਾੜ ਪਿਘਲ ਗਏ। ਉਸ ਇਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਢਾਲੇ ਗਏ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਅਚਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਕੰਧ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਚਲ’ ਅਤੇ ਪਰਵਾਂ (ਗੰਢਾਂ) ਕਰਕੇ ‘ਪਰਬਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

ਨਿਗਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਗਿਰਿ’ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਢੇਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਲੋੱਚਯ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ।

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

ਉਹਨਾਂ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ-ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ (ਦੇਸ਼) ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਹੀ ਪਹਾੜ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

ਉਹ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਸੱਤ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਵਲਯ ਬਣੇ ਹਨ।

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹੋਏ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੂਰ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ (ਵੱਸਦੇ ਹਨ)।

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ।

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਲ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਵ ਲੋਕ; ਸਵਰਗ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ (ਰਚੇ)।

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਰੁੱਖ‑ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ; ਲਵ‑ਕਾਠ, ਕਲਾਵਾਂ, ਮੁਹੂਰਤ, ਸੰਧੀਆਂ, ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ।

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਅਯਨ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਯੁਗ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਸਥਾਨਾਭਿਮਾਨੀ) ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ।

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

ਸਥਾਨ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ।

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

ਉਸ ਸੰਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤਪੋਲੋਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ।

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

ਉਹ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਓਥੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

ਫਿਰ ਉਹ ਸ੍ਰਿਜੀਆਂ ਜਾ ਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਭਰਦੇ ਗਏ।

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

ਉਹ ਮਨੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਰੂਪ, ਸਿੱਧ ਆਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਤੱਕ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ (ਮੇਧ੍ਯ) ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਹੀ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮਿਥੁਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਥੁਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸਨ।

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

ਫਿਰ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹ-ਸ਼ੀਲ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਮਿਥੁਨ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਰਨਾਸੰਨ ਲਈ ਕੂਟਕ ਤੇ ਅਕੂਟਕ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਿਥੁਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ।

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਮਈ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

ਉਹ ਦਰਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਉਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

‘ਰਸਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ; ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਦ ਨਾ ਧਰਮ ਸੀ ਨਾ ਅਧਰਮ।

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਜੰਮੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਸੌ। ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਦਵੰਦ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ-ਬੰਧਨ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ, ਘਰ-ਰਹਿਤ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

ਪ੍ਰਜਾ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਸੱਤਵ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ-ਸੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਰਦੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਿਸ੍ਰਪ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਾ ਡਰਾਉਣੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਗਰ; ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ।

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਕਾਲ ਸਰਬ ਸੁਖਮਈ ਹੈ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ।

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਵਰਣ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸਥਿਰ ਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੇ ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚ, ਲਾਲਚ-ਰਹਿਤਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦਮ (ਸੰਯਮ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪੇ ਹੀ ਅਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦਰ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਉਹ ਅਨਿਚ্ছਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਯੁ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਮ‑ਉੱਤਮ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

ਨਾ ਲਾਭ‑ਅਲਾਭ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ‑ਅਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਪਿਆਰਾ‑ਅਪਿਆਰਾ; ਨਿਰਈਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਦੇ ਸਨ।

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਹੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਸਤ੍ਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਰਜ-ਤਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣੋ; ਇਹੀ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ।

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

ਉਸ ਯੁਗ ਦਾ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਸੌ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ (ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਹੈ।

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਉਤਕ੍ਰੋਸ਼’ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

ਯੁਗ-ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹੀ ਯੁਗ ਦਾ ਸਾਂਧਿਆ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਧਰਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਤਦ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

ਉਹ ਸੰਧਿ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮਾਨਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਹੋ ਗਈ। ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੱਠ ਮਾਨਸੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਠੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟ ਕੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਸੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੋਈ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇਕ ਪਾਦ ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਈ।

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪਰਸਪਰ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਯੁਗ-ਧਰਮ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਪ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵੀ ਕਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਸ਼-ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਘਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚੀਆਂ ਸੱਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਦ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ।

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਲ-ਅੰਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਗਏ, ਤਦ ਮੇਘ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਠ ਵੱਲੋਂ ਜਲ-ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

ਉਸ ਇਕੋ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੀ ‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਉਪਭੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ, ਚੰਚਲਤਾ-ਸਰੂਪ ਇਕ ਭਾਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਆਰਤਵ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਯੁਗ-ਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਬਦਲ ਗਿਆ।

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਤੁਕਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਤੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਦੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਹੋਇਆ।

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

ਪਰ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਤਦੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ; ਤਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਪੜੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਲਈ ਰਸ-ਭਰਿਆ ਮਧੁ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਪੁਟਕੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰਯ ਅਤੇ ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

ਉਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ; ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਜ਼ਵਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਮੁੜ ਲੋਭ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ; ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮਧੁ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦਾ ਸ਼ਹਦ ਲੈਣ ਲੱਗੀ।

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅਪਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਬਚਿਆ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਦਵੰਦ ਬਹੁਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

ਤੀਬਰ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਰੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਣਾਏ, ਪਰ ਮਨੋਂ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਰਹੇ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ—ਮਧੁ-ਭਰੇ ਥਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ।

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

ਉਹ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਥਾਵਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਕਰੇ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਔਖੇ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਠਿਕਾਣੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵਸਾ ਲਏ।

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਥਾ-ਭਾਗ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ।

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ ਮੁੜ ਮਾਪ ਕੇ, ਮਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾਏ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਿਆਰ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ‘ਹਸਤ’, ‘ਕਿਸ਼ਕੁ’ ਅਤੇ ‘ਧਨੁਸ਼’ ਆਦਿ ਮਾਪ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਦਸ ਅੰਗੁਲ-ਗੰਢਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਾਪ ‘ਵਿਆਸ-ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ‘ਤਾਲ’ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

ਕਨਿੱਠੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ‘ਵਿਤਸਤੀ’ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਰਤਨੀ’ ਵਿੱਚ ਅੰਗੁਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੀ ਹੈ।

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

ਹਸਤ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸ਼ਕੁ (ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿ) ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

ਧਨੁਰਦੰਡ ਚਾਰ ਹਸਤ ਦਾ ਹੈ; ਨਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਯੁਗ ਵੀ ਮਾਪ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੋ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਯੋਜਨ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

ਦੁਰਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਹਨ। ਚੌਥਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਦੁਰਗ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਛੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਨਾਲ, ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖਾਈ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਚਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਕਦ੍ਵਾਰ’ ਤੇ ‘ਕੁਮਾਰੀਪੁਰ’ ਵੀ (ਦੁਰਗ-ਭੇਦ) ਹਨ।

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਦ੍ਵਿਹਸਤ’ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ‘ਹਸਤਸਰੋਤ’ ਵਿਚ ਦਸ-ਹਸਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਨੌ-ਹਸਤ ਤੇ ਅੱਠ-ਹਸਤ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

ਖੇਟਾਂ, ਪੁਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਥਾਂ; ਅਤੇ ਪਰਬਤ, ਜਲ ਤੇ ਧਨ੍ਵ (ਜੰਗਲ/ਮਰੁ) — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ।

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਦੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਆਯਾਮ ਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਕੰਭ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਯਾਮ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

ਉਸ ਪੁਰ ਦਾ ਆਯਾਮ ਪਰਮ-ਅਰਧ ਦੇ ਅਰਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਕੋਨੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕੁਝ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਪੱਖੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ।

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

ਗੋਲ, ਵਜ੍ਰ-ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਨਗਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਣੀਯ ਨਹੀਂ। ਚਤੁਰਸ੍ਰ-ਯੁਕਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਐਸਾ ਪੁਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ।

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

ਚੌਵੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਘਰ ‘ਹ੍ਰਸਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਤੱਕ ਦਾ ‘ਵਾਸਤੁ’ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੱਕੜ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਠ ਸੌ ਕਿਸ਼ਕੂ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਵਿਆਸ ਜਿਤਨਾ ‘ਖੇਟ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਪਾਨ’ ਅਗਲਾ ਦਰਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

ਨਗਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ‘ਖੇਟ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਟ ਤੋਂ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ‘ਗ੍ਰਾਮ’। ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਪਰਮ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਚਾਰ ਧਨੁ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀਹ ਧਨੁ ਚੌੜੇ ਬਣਾਏ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਵੀਹ ਧਨੁ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕੇਵਲ ਦਸ ਧਨੁ ਹੈ।

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

ਦਸ ਧਨੁ ਚੌੜਾ, ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਰਾਜਪਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ।

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

ਚਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਖਾ-ਰਥੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈਆਂ। ਰਥੀਓਪ-ਰਥੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਰਤਿਆਕਾਂ ਦੋ ਧਨੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

ਜੰਘਾਪਥ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਧ੍ਰਿਤਿਮਾਰਗ ਊਰਧ੍ਵ-਷ਸ਼ਠ (ਛੇਵੀਂ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚਾ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ‘ਪਦਿਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

ਅਵਸਕਾਰ (ਪਰਿਸਰ/ਆੰਗਣ) ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਤਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹ ਬਣਾਏ ਗਏ।

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ ਮੁੜ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਇੱਧਰ ਤੇ ਕੁਝ ਉੱਧਰ ਫੈਲੀਆਂ। ਕੁਝ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਿਰਛੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਈਆਂ।

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯਥਾਨਿਆਇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀ-ਸਮਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਸ਼ਾਲਾ’ ਕਹੀ ਗਈਆਂ।

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ‘ਸ਼ਾਲਾ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਲ’ ਤੋਂ ਘਰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ—ਸਭ ਹੀ ਐਸੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਗਏ।

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦਵੰਦ-ਆਘਾਤ ਸਹਿ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਿਆ।

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਸਾਦ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਈ।

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਖਾ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਵਰਖਾ ਦਾ ਜਲ ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ (ਉਪਜਿਆ)।

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਵਰਖਾ-ਸਰਜਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮੀਆਂ।

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

ਉਹ ਨਾ ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਗਏ, ਨਾ ਬੀਜੇ ਗਏ; ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ—ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ (ਔਸ਼ਧੀਆਂ) ਬਣੀਆਂ। ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਉਪਜੇ।

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸੇ ਔਸ਼ਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਦਾ ਲਈ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਉੱਠ ਪਏ; ਅਟੱਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੜਪ ਲਿਆ।

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਆਤਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਸਨ—ਉਹ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਨਮੇ।

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਹੀ ਲੋਕ ਵੀ—ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜੇ ਗਏ ਸਨ।

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

ਤਦ ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਸਤ੍ਯਸ਼ੀਲ, ਅਹਿੰਸਕ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

ਉਹ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਗ੍ਰਹ) ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਬਲ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘੱਟ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

ਉਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਤਦ ਸ਼ਾਂਤ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਠ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਰੇਤ ਹੱਥੋਂ ਸਰਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

ਫਿਰ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਆਰਣ੍ਯ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ (ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ) ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਮੁੜ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਭਟਕ ਗਈ; ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭੇ ਹੀ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਏ ਸਨ; ਭਗਵਾਨ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਈਆਂ।

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

ਸੁਮੇਰੂ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਗੌ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦੁਹੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

ਉਹ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ—ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੱਕ ਉਹ ਟਿਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਛਣਾਂ ਦੇ ਅਲਪ ਸਮੇਂ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚਣਾ ਅਤੇ ਤਿਲ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਉਦਾਰ, ਕੋਰਦੁਸ਼ਟ, ਸਵਾਮਕ—ਇਹ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

ਮਾਸ਼, ਮੁਦਗ, ਮਸੂਰ, ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਕੁਲੱਥ; ਅਤੇ ਹਰਿਕਾ ਤੇ ਚਰਕਾ—ਇਹ ‘ਗਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀ-ਅਨਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਨੀਵਾਰ, ਜਰਤਿਲਾ ਅਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਸਮੇਤ।

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

ਕੁਰੁਵਿੰਦ, ਵੇਣੁਯਵ ਅਤੇ ਮਾਤੀਰਕਾਟਕ—ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇਹ ਪਿੰਡ-ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪਿੰਡ-ਜੰਗਲ ਦੇ ਅਨਾਜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਹਲ ਜੋਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉੱਗ ਪਏ।

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

ਵ੍ਰਿੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਵੱਲੀਆਂ, ਵੀਰੁਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣ-ਜਾਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਵੀ ਫੈਲ ਨਾ ਸਕੀਆਂ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਉਪਾਯ—‘ਵਾਰਤਾ’—ਬਨਾਇਆ।

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ‘ਹਸਤਸਿੱਧੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਜੋਤ ਕੇ ਉਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਐਸੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਸਨ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

ਜਿੰਨੇ ਜਿੰਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੱਚ ਬੋਲੋ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਖਰੀਦੇ ਹੋਏ ਦਾਸਪਣ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ‘ਵੈਸ਼੍ਯ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਸਾਨ, ਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਦੌੜ-ਧੁੱਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

ਤੇਜਹੀਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵੀਰਜ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ‘ਸ਼ੂਦਰ’ ਆਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

ਜਦੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਮੋਹ ਵੱਸ ਮੁੜ ਉਸ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

ਵਰਨ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਲ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਯਾਜਨ, ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ।

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਯਥਾਵਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਖੇਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

ਫਿਰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਲਪ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀ-ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁੜ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

ਯਜਨ ਕਰਨਾ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਥਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਰਮਨਿਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਐਂਦ੍ਰ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਮਾਰੁਤ’ ਹੈ।

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਗਾਂਧਰਵ’ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਯੋਗ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਸਤ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਹਨ।

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਥਿਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਡੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਰਣ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

ਜੋ ਜੋ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਦੇ ਮਨਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਮਾਰਗ, ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਵੀ (ਦੱਸੇ ਗਏ); ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵੀ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

ਪਤਨੀ, ਅਗਨੀ-ਸੇਵਾ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਿਕਾਰ, ਯਜ्ञ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਣਾ—ਇਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਹੈ।

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਮੇਖਲਾ ਪਹਿਨਣਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਅਜਿਨ ਧਾਰਨ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਭਿਖਿਆ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਅਧਿਐਨ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ।

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

ਚੀਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ; ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੂਲ-ਫਲ-ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਹੋਮ—ਇਹ ਅਰਣ੍ਯਵਾਸੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਅਸਤੇਯ, ਸ਼ੌਚ; ਅਪ੍ਰਮਾਦ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਹਨ।

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

ਸ੍ਰਵਣ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦਸਵਾਂ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧਰਮ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

ਇੱਥੇ ਭਿਖਖੂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਰਤ ਅਤੇ ਭੈਖ੍ਯ-ਵੇਦ ਵਰਤ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ‘ਅਸ਼ੁਸ਼ਮਿਨ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋ ਥਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਰੂ-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਥਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਨ-ਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਯ (ਖ਼ਯ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਅਕ੍ਰਿਤ (ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ (ਸਾਧੇ ਬਿਨਾਂ) ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਆਸ਼ਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਹ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

ਦੇਵਯਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਹੀ ਰਾਹ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਿਯਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਹੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਦਿ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਯਾਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਦੁਆਰ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਦੁਆਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗੀ ਸੀ।

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

ਉਸ ਆਦਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ—ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ।

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਗ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸ ਸੰਤਾਨ ਰਚੀ।

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਲੋਕ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ; ਬੀਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹਨ।

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਇੱਥੇ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਏ; ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਨਿਸ਼ਠ (ਅੰਤਿਮ/ਛੋਟੇ) ਸਨ।

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

ਇਹ ਵੰਸ਼ਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆ; ਤਦ ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਮੂਲਾਂ—ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ-ਬੀਜਾਂ—ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

ਉਸ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉਪਜੇ; ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ, ਸਰਿਸ੍ਰਪਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਨਰਕੀ ਜੀਵਾਂ, ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਆਹਾਰ ਲਈ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।