Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਪਦ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਕਕਲਪਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਲ ਹੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਿਆ ਸੀ; ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੀਨ ਸੀ; ਤਦ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਇਕੋ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

ਸਤ੍ਤਵ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਨ ਪਏ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

ਜਲ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਹੀ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਅਯਨ’ (ਆਸਰਾ) ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ) ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

ਫਿਰ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਅਸੰਮੂੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਓੰਕਾਰ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਤਦ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੱਢਾਂ?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ, ਵਾਕਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ, ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਉਗਰ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

ਮੋਟੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਲੰਮੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ; ਉੱਚੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਮਰ-ਭਾਗ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼-ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

ਅਤੁਲ ਤੇ ਅਮਿਤ ਵਾਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਇਸ਼ਟੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਕ੍ਰਤੂ ਹਨ, ਜੋ ਜੁਹੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਮ ਦਰਭ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਹੈ।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

ਉਹ ਵੇਦ-ਸਕੰਧ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਵਿ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੰਸ਼-ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਤੇਜਸਵੀ, ਅਨੇਕ ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ।

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

ਉਹ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਹਿਰਦਾ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਸ਼ਰੱਧਾ ਤੇ ਸੱਤਵ-ਮਯ ਵਿਭੂ। ਉਪਾਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਆਵਰਤ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

ਉਹ ਨਾਨਾ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਪਥ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਮਾਇਆ-ਰੂਪੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ਉਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂਗ ਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਆਜ੍ਯ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੁਵ-ਰੂਪ ਤੂੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਾਮ-ਘੋਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਹੈ।

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਧਰਮ-ਮਯ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ, ਕਰਮ-ਵਿਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਹਨ, ਉਹ ਘੋਰ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣੂ ਹਨ—ਉਹ ਮਹਾਮਖ (ਮਹਾਂ ਯਜ੍ਞ) ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

ਉੱਥੇ ਉਦਗਾਤਾ ਹੀ ਹੋਮ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਸੀ; ਫਲ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਹੌਸ਼ਧੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਨ। ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਦਾ ਸ੍ਰਾਵ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛਰ ਦਾ ਲਹੂ।

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

ਭਗਤ ਯਜ੍ਞ-ਵਰਾਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜਣ ਲੱਗੇ।

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਅੰਨ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ‘ਮਾ-ਮੁਦ੍ਰਾ’ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਨਾ-ਦੇਯਾ’ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਸੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

‘ਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਹਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਿੱਖੇਪਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਅਚਲ—ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਭੂਰ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਿਆ।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਸਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਇੱਛੁਕ ਹੋਇਆ।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਰਚੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੇ ਤਮੋਮਯ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਤਮਸ, ਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਅੰਧ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

ਇਹ ਪੰਜ-ਪਰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਅਵਿਦਿਆ ਮਹਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਠਹਿਰੀ—ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੀਜ, ਕੁੰਭ ਤੇ ਲਤਾ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੀ ਸਨ।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੁੱਧੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਰਣ ਰਚੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਵ੍ਰਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ‘ਨਗ’ ਅਤੇ ‘ਮੁੱਖ’ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਆਤਮ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝਿਆ।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਇੱਕ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤ’ ਸ੍ਰਗ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਿਰਯਕ (ਆੜਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

ਤਮਸ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਫੜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਮਾਨ ਵਾਲੇ, ਅਠਾਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਅੱਠ (ਭੇਦ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਭੇਦ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਫਿਰ ਢੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

ਉਹ ‘ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਜ्ञਿਤ ਹਨ।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸ੍ਰਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ)।

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਯੋਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤੀਜੀ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ’ ਕਹੀ ਗਈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ, ਉਹ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ’ ਕਹਲਾਏ। ਉਹ ਸੁਖੀ, ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ ਪ੍ਰਜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਨਵਧਾਤਾ ਆਦਿ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ਤੀਜਾ ਜੋ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਵਿਕ ਹੈ। ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ।

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

ਉਸ ਸਤ੍ਯ-ਧਿਆਨੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਹੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੋਤ ‘ਸਾਧਕ’ ਹੈ।

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਊਰਧ੍ਵਾਕੂ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਹਨ।

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਬਹੁਲ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ‘ਸਾਧਕ’ ਵੀ ਹਨ।

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

ਨਾਰਕੀ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਸਿੱਧ-ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

ਪੰਜਵਾਂ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸਰਗ’ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ—ਵਿਪਰਯਯ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ (ਪ੍ਰਧਾਨ) ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸੱਤਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਛੇਵਾਂ ਸਰਗ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

ਸਵਾਦਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਲ—ਇਹ ਭੂਤ ਆਦਿ ਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ; ਮਹੱਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰਗ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਕਾਰਿਕ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਰਗ ਵੀ ਤੀਜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰਗ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਚੌਥਾ ਮੁੱਖ ਸਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਦਾ ਸਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਤੈਰਯਗ੍ਯੋਨੀ—ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਦਾ ਸਰਗ ਛੇਵਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

ਉੱਥੇ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸ੍ਰਗ ਮਨੁੱਖ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’ ਸ੍ਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਤਾਮਸ ਵੀ।

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ਇਹ ਪੰਜ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ—ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਸ੍ਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਗ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਰਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਹੈ।

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਥਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

ਵਿਪਰਿਆਸ, ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ (ਉਹ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰਿਆਸ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ (ਦਿਸਦਾ ਹੈ)।

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

ਸਿੱਧਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪਾਈ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ।

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

ਵਿਵਰਤਿਤ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਗਏ; ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿ-ਸਰਗ ਰਚੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਧਕ ਰਚੇ।

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨਿਆ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ।

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

ਜਲ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼; ਸਵਰਗ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਲਤਾਵਾਂ, ਕਾਠ, ਕਲਾਵਾਂ, ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਵੀ (ਉਸੇ ਦੇ ਰੂਪ) ਹਨ।

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

ਅੱਧਾ-ਮਾਸ, ਮਾਸ, ਅਯਨ, ਵਰ੍ਹਾ ਅਤੇ ਯੁਗ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਥਾਨ-ਸਰੂਪ’ ਤੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧੀ।

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

ਭ੍ਰਿਗੂ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨੌਂ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ।

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

ਇਹ ‘ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ (ਆਦਿ-ਰੂਪ) ਹਨ।

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਕ੍ਰੋਧ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੁਖ-ਸਰੂਪ ‘ਵ੍ਯਵਸਾਯ’ ਤੱਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਜੰਮਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ; ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਮੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਜਲ ਹੈ।

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਾ ਅਤੇ ਕੰਨ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਤੋਂ ਪੁਲਹ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

ਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ ਬਣਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

ਧਰਮ ਆਦਿ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਯ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ-ਪੁਰਾਣ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਦਵਿਜ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਭ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਸਨ।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

ਸੱਤਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ-ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

ਉਹ ਦੋ ਮਹੌਜਸਵੀ ਯੋਗ-ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ‘ਕੁਮਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਨਤਕੁਮਾਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨ, ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪ੍ਰਾਣਜ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

ਉਸ ਨੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ, ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ; ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜਘਨ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

ਫਿਰ ਦੇਵਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ।

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਅਮੁੱਖ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਨਸ ਪ੍ਰਜਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

ਉਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਅਸ਼ਨੀ (ਵਜ੍ਰ) ਅਤੇ ਬੱਦਲ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਰਚੇ; ਯੱਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਏ।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

ਉਸ ਮਹਾਤੇਜ ਤੋਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਅਨੇਕ ਭੂਤ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

ਉਹ ਮੁੜ ਚਰ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

ਉਹ ਨਰ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ; ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਵਿਆਯ ਤੇ ਵਿਆਯ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹੀ ਕਰਮ ਫਿਰ ਫਿਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

ਹਿੰਸਕ-ਅਹਿੰਸਕ, ਮਿੱਠਾ-ਕਠੋਰ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਕੀਤਾ-ਨਾ ਕੀਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ‘ਸੂਤ’ ਤੱਤ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ਇਹ ਐਸਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਨਾ ਦੋਵੇਂ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ; ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾ ਹੈ।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

ਨਾਮ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਸਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ‘ਦਿਵ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਬਣਾਏ।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣੀਤ ਨਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ; ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੋ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

ਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਇਹ ਲੋਕ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

ਇਹ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਠਾ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

ਉਹ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਉਗਾਉ ਹੈ।

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵੀ ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਵਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਤ ਸਤ-ਅਸਤ ਸਰੂਪ ਕਾਰਣ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’, ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਮਾਰਗ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਨਹੀਂ, ਆਪੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘ਸੁਖ੍ਯ’ ਆਦਿ ਛੇ ਸ੍ਰਗ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ—ਅਭਿਮਾਨ-ਯੁਕਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਇਹ ਨੌਂ ਸ੍ਰਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ੍ਰਗ ਆਪਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਵੇਦ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ—ਉਹ ਅਚਿੰਤ ਆਤਮਾ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਹੈ।

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਜਨਮੇ।

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

ਉੱਥੇ ਦਸ ਕਲਪ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹਨ—ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ਅਧਿਪਤਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰੂਪ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

ਉੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਟੱਲ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

ਤਦ ਉਹ ਨਾਨਾਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਸ਼ਮਿਣਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਨਾਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ।

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ—ਸ਼ੁਭ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ—ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੱਤਵਤಃ ਤੇਰੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਹੁਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਢੋਦੇ।

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

ਅਭਾਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਝੀਆਂ ਲੌਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾਵਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਜੋ ਕਲਪ-ਦਾਹ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ; ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ—ਸਭ ਹੀ।

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਠਹਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

ਉਹ ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਰਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੌ-ਸੌ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ।

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

ਤਦ ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੜੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਧੋਤੇ ਗਏ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਏ।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਤੱਕ ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਾਨਸ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਲੋਕ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਡੁੱਬ ਕੇ ਜਨ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

ਸਮੁੰਦਰ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਲ—ਸਭ ਲੱਜਿਤ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ‘ਸਲਿਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

ਜਦੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਥਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ‘ਅਰਨਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਭਾਸ ਤੋਂ ਕਾਂਤੀ-ਦੀਪਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਭਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਭ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਹੀਨੇ ‘ਭਾ’ ਤੋਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਤਨ੍’ ਧਾਤੂ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪਤਨਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘ਸ਼ਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ਼ੀਰਨ’ (ਖੰਡਿਤ/ਨਾਸ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਅਰਥੀ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਇਕ ਹੀ ਅਰਨਵ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

ਯੁਗ-ਸਹਸਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

ਫਿਰ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ; ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁਰੁਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘ਸ਼ਾਰ’ ਧਾਤੂ ‘ਸ਼ੀਰਨ’ (ਖ਼ਤਮ/ਖ਼ੀਣ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਇਕੋ ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

ਸਤ੍ਤਵ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁੰਨਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।