Shloka 2
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
Transliteration
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
Translation
ਜਦੋਂ ਉਸ ਇਕੋ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Word by Word
एक-अर्णवेin the single ocean (cosmic flood)
एक-अर्णवे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootएक (प्रातिपदिक) + अर्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः कर्मधारयः (एकः अर्णवः)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal adjunct)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
तस्मिन्in that (state/place)
तस्मिन्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
नष्टेwhen (it was) destroyed
नष्टे:
अधिकरण-विशेषण (Qualifier of locative)
TypeAdjective
Rootनश् (धातु) → नष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक, भूतकृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तस्मिन् इति विशेषणम्
स्थावर-जङ्गमेamong the immobile and mobile beings
स्थावर-जङ्गमे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootस्थावर (प्रातिपदिक) + जङ्गम (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्वसमासः (स्थावराणि च जङ्गमानि च); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; नष्टे इति विशेष्य-सम्बन्ध
विभुःthe all-pervading one
विभुः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
भवतिbecomes/is
भवति:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेष्य (apposition to सः)
सहस्र-अक्षःhaving a thousand eyes
सहस्र-अक्षः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः (यस्यानि सहस्रम् अक्षाणि सः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ब्रह्मणः विशेषणम्
सहस्र-पात्having a thousand feet
सहस्र-पात्:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + पाद्/पद् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः (यस्यानि सहस्रम् पादाः सः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ब्रह्मणः विशेषणम्