Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਵੇਦਵ੍ਯਸਨ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 2

सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह / समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 3

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੁ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਹੋਏ।

Verse 4

षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् / सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा

ਇਹ ਛੇ ਮਨੁ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਮਨੁ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸਾਵਰਣੀ, ਰੌਚ੍ਯ, ਭੌਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਆਦਿ।

Verse 5

वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च / मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत

ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਪੰਜ ਮਨੁ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਜਾਣੋ।

Verse 6

मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह

ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੁ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 7

प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः / आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

ਦੂਜੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਹ ਹੈ; ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੁ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵਤਾ ਸਨ।

Verse 8

पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ / तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः

ਪਾਰਾਵਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ—ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਗਣ ਸਮਝੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ, ਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਵਰੋਚਿਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ / छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

ਪਾਰਾਵਤ ਅਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ—ਦੋਵੇਂ ਗਣ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਛੰਦਜ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਚੌਵੀ ਦੇਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 10

दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा / अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः

ਦਿਵਸਪਰਸ਼, ਜਾਮਿਤ੍ਰ, ਗੋਪਦ ਅਤੇ ਭਾਸੁਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਜ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦ੍ਰਵਿਣਸ਼੍ਯ।

Verse 11

आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् / चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते

ਆਯ ਵੀ ਮਹਾਬਾਹੁ ਹੈ; ਮਹੌਜ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਕਿਤਵਾਨ, ਤੇ ਚਾਂਸ਼ੋ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः / इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘਋ਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 13

प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च / समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः

ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹੀ ਦੇਵ, ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ ਵੀ ਹੈ; ਸਮੰਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 14

आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च / अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः

ਆਯੁਰਦਾਨ, ਮਹਾਮਾਨ, ਦਿਵ੍ਯਮਾਨ; ਅਜੇਯ, ਮਹਾਭਾਗ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਬਲਵਾਨ।

Verse 15

होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः / इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे

ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਯਜਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹੀ ਦੇਵਤਾ ਸਨ।

Verse 16

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः / तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਚੌਵੀ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਦ ਇੰਦਰ ‘ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ’ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 17

ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च / भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा

ਊਰਜਾ, ਵਸਿਸ਼ਠਪੁੱਤਰ, ਸਤੰਭ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ, ਪ੍ਰਾਮ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ—ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ।

Verse 18

पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा / पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा

ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਦੱਤ, ਅਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ; ਅਤੇ ਪੌਲਹ ਤੇ ਆਥਰਵਰੀਵ—ਇਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 19

चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः / बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः

ਚੈਤ੍ਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਵਿਭ੍ਰਿਤ, ਰਵੀ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ, ਨਵ, ਸੇਤੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤ—ਇਹ ਨੌਂ ਨਾਮ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 20

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो / पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹਨ; ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ।

Verse 21

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् / मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः

ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗ—ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः / ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः

ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਦੇਵਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः / एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्

ਮਨੂ ਤੋਂ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਦ੍ਵਿਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 24

स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च / न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਅਤੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 25

पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले / तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः

ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਲ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਰਣਨ ਬਹੁਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत / सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः

ਪੰਜ ਦੇਵ-ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ‘ਸੁਧਾਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸ਼ਵਰਤੀ ਦੇਵ ਵੀ।

Verse 27

प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः / सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः

ਪ੍ਰਤર્દਨ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾਗਣ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ਸਤ੍ਯ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਦਮ, ਦਾਂਤ, ਖ਼ਮ, ਖ਼ਾਮ, ਧ੍ਵਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ।

Verse 28

इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा / इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः

ਇਸ਼ੋਰੱਜ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੁਪਰਨ—ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੁਧਾਮਾਨ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 29

सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः / विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः

ਸਹਸ੍ਰਧਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਯੁ, ਸਮਿਤਾਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਹਦਵਸੁ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਤੇ ਵਿਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਨਸ ਵੀ।

Verse 30

ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः / अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः

ਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭਾਸ—ਇਹ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਵਧ੍ਯ, ਅਵਰਤੀ ਦੇਵ, ਵਸੁ, ਧਿਸ਼੍ਣ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ ਵੀ।

Verse 31

वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः / रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः

ਵਿੱਤ, ਕ੍ਰਤੁ, ਸੁਧਰਮਾ, ਧ੍ਰਿਤਧਰਮਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਜ; ਅਤੇ ਰਥੋਰਮੀ ਤੇ ਕੇਤੁਮਾਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਤර්ਦਨ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।

Verse 32

हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ / सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

ਹੰਸਸ੍ਵਾਰ ਅਤੇ ਵਦਾਨ੍ਯ—ਇਹ ਪ੍ਰਤර්ਦਨ ਦੀ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੁਦਾਨ ਅਤੇ ਵਸੁਦਾਨ; ਅਤੇ ਸੁਮੰਜਸ ਤੇ ਵਿ਷ਾਵ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ।

Verse 33

यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा / शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः

ਯਮ, ਵਹਿਨੀ (ਅਗਨੀ), ਯਤੀ, ਸੁਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਤਪਾ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਹ ਯਜ੍ਞੀਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਾਰਾਂ ਹਨ।

Verse 34

सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् / दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च

ਹੁਣ ਸਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣੋ—ਦਿਕਪਤੀ, ਵਾਕਪਤੀ, ਵਿਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ।

Verse 35

स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः / अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

ਸ੍ਵਮ੍ਰੁਡੀਕ, ਦਿਵਿ, ਵਰ੍ਚੋਧਾਮਾ, ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਵਪੁ, ਅਸ਼੍ਵ, ਸਦਅਸ਼੍ਵ, ਅਤੇ ਖੇਮ ਤੇ ਆਨੰਦ।

Verse 36

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः / इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

ਇਹੀ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞੀਯ ਹੋਰ ਬਾਰਾਂ ਹਨ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।

Verse 37

तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः / पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਨ।

Verse 38

वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः / सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः

ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ‘ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 39

आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः / देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा

ਆਚ, ਪਰਸ਼ੁ, ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯੌਸ਼ਧਿ, ਨਯ, ਦੇਵਾਂਬੁਜ, ਅਪ੍ਰਤਿਮ, ਮਹੋਤਸਾਹ ਅਤੇ ਗਜ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਸਨ।

Verse 40

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः / उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः

ਵਿਨੀਤ, ਸੁਕੇਤੁ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 41

एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् / औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु

ਇਹ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸਨ; ਇਹ ਤੀਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ। ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਔੱਤਮ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਵਜੋਂ ਗਿਣਿਆ ਹੈ।

Verse 42

विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत / चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः

ਹੁਣ ਤਾਮਸ (ਮਨੂ) ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਚੌਥੇ ਪਰਯਾਏ ਵਿੱਚ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः / पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः

ਸਤ੍ਯ, ਸੁਰੂਪ, ਸੁਧੀ ਅਤੇ ਹਰੀ—ਇਹ ਗਣ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵ ਹਨ, ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 44

गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः / इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते

ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਹਰ ਗਣ ਪੱਚੀ-ਪੱਚੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा / इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

ਸਪ੍ਰਮਾਣ (ਸੱਤ) ਅਤੇ ਸ਼ੀਰਸ਼ਣ੍ਯ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਮਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵ ਉਸ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् / सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः

ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਸ਼ਿਬਿਰਿੰਦ੍ਰ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਤਰਕਾਲ ਦੇ ਜੋ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ, ਹੇ ਉੱਤਮੋ।

Verse 47

काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च / अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

ਕਾਵ੍ਯ, ਆਂਗਿਰਸ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਪૃਥੁ; ਅਤ੍ਰੇਯ, ਅਗਨੀ, ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਧਾਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰ੍ਗਵ—ਇਹੀ (ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ) ਹਨ।

Verse 48

पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा / चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे

ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪੌਲਹ, ਚਰਕ, ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਪੀਵਰ, ਚੈਤਰ ਅਤੇ ਪੌਲਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 49

जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा / प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः

ਜਾਨੁਜੰਘ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਰ, ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਭ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿ, ਪ੍ਰਸਥਲ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੇਸ਼ੁਧਿ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 50

कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः / पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे

ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਬੰਧੁ—ਇਹ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਪਰਿਆਇ ਹੈ।

Verse 51

गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत / अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜੋ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣੋ: ਅਮਿਤਾਭ, ਭੂਤਰਯ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਸਸੁਮੇਧਸ।

Verse 52

वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः / चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਗਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 53

उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा / सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा

ਉਗ੍ਰ, ਪ੍ਰਜ੍ਞ, ਅਗਨਿ-ਭਾਵ, ਪ੍ਰਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ—ਤਥਾ; ਸੁਮਤੀ, ਵਿਰਾਵ, ਧਾਮਾ, ਨਾਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਾ ਵੀ।

Verse 54

वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश / अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे

ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਰਾਸ਼ੀ, ਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਬਰ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ; ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵ ‘ਅਮਿਤਾਭ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः / अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च

ਮਤੀ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ, ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਐਧਨ; ਅਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧ੍ਰਿਤੀ, ਦਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਵੀ।

Verse 56

व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा / इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः

ਵ੍ਰਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਹ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰਵਾ—ਇਹੀ ਇੱਥੇ ‘ਆਭੂਤਯ’ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः / नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा

ਵ੍ਰਿਸ਼, ਭੇੱਤਾ, ਜਯ, ਭੀਮ, ਸ਼ੁਚਿ, ਦਾਂਤ, ਯਸ਼, ਦਮ; ਨਾਥ, ਵਿਦਵਾਨ, ਅਜੇਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਗੌਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ।

Verse 58

कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत / मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च

ਵੈਕੁੰਠਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮੇਧਸੋ, ਸੁਣੋ—ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾ, ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਮੇਧਾ।

Verse 59

पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः / दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च

ਪ੍ਰਿਸ਼્નਿਮੇਧਾ, ਅਲਪਮੇਧਾ ਅਤੇ ਭੂਯੋਮੇਧਾ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਭੂ; ਅਤੇ ਦੀਪਤਿਮੇਧਾ, ਯਸ਼ੋਮੇਧਾ, ਸਥਿਰਮੇਧਾ ਵੀ।

Verse 60

सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः / मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः

ਜੋ ਸਰਵਮੇਧਾ, ਸੁਮੇਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮੇਧਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਧਜਾ ਤੇ ਮੇਧਹੰਤਾ—ਉਹ ਸੁਮੇਧਸ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 61

विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः / पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਵਿਭੂ ਇੰਦਰ ਸੀ; ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਦਵਬਾਹੂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੀ ਸੀ।

Verse 62

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः / ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा

ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਆਂਗਿਰਸ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਭਾਰਗਵ; ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੂ ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਪੌਲਹ ਵੀ ਸਨ।

Verse 63

सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे / महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः

ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ, ਸੁਸੰਭਾਵ੍ਯ, ਸਤ੍ਯਕ, ਹਰਹਾ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 64

बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः / रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्

ਬਲਬੰਧੁ, ਨਿਰਾਮਿਤ੍ਰ, ਕੰਬੁ, ਸ਼੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ—ਇਹ ਰੈਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਇਹੀ ਪੰਜਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 65

स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਨੂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे / आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः

ਛੇਵੇਂ ਪਰ੍ਯਾਯ ਵਿੱਚ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵਗਣ—ਆਦ੍ਯ, ਪ੍ਰਸੂਤ, ਭਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪૃਥੁਕ—ਇਹ ਦਿਵੌਕਸ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 67

महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः / दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः

ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਲੇਖਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੇਵਗਣ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸ ਮਾਤ੍ਰ-ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 68

अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः / गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਰਣ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ‘ਅਸ਼ਟਕ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः / श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

ਅੰਤਰિક્ષ, ਵਸੁ, ਹਵ੍ਯ, ਅਤਿਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ, ਮੰਤਾ (ਵਿਚਾਰਕ) ਤੇ ਅਨੁਮੰਤਾ—ਇਹ ਆਦਿ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 70

श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः / सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਯੇਨਭਦ੍ਰ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਵੇਤਚਕ੍ਸ਼ੁ, ਸੁਮਨਾ, ਪ੍ਰਚੇਤ, ਵਨੇਨ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਚੇਤ—ਇਹ ਵੀ (ਉਸ ਗਣ ਵਿੱਚ) ਹਨ।

Verse 71

मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः / विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च

ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਸੱਤਵ—ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਜਯ, ਸੁਜਯ, ਮਨਸ੍ਯੁ ਤੇ ਉਦ ਵੀ।

Verse 72

मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः / भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत

ਮਤਿ, ਪਰਿਮਤਿ, ਵਿਚੇਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਨਿਸ਼ਚਯ—ਇਹ ਦੇਵ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਪૃਥੁਕਾਂਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 73

ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च / सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा

ਓਜਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਕੁਨ, ਦੇਵ, ਵਾਨਤਦ੍ਰਿਸ਼ਟ; ਅਤੇ ਸਤਕ੍ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਗੀਸ਼ੁ ਤੇ ਵਿਜਯ—ਇਹ ਵੀ (ਦੇਵਗਣ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 74

अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः / लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

ਅਜਿਤ ਵੀ ਮਹਾਭਾਗ ਹੈ; ਉਹ ਪૃਥੁਕ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿਵੌਕਸ (ਸਵਰਗਵਾਸੀ) ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਹਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 75

मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः / ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्

ਮਨੋਜਵ, ਪ੍ਰਘਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪ੍ਰਚੇਤਾ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਧ੍ਰੁਵਕ੍ਸ਼ਿਤੀ, ਤੇ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ ਅਤ੍ਯੁਤ—ਇਹ ਵੀ ਹਨ।

Verse 76

युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः / मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्

ਯੁਵਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ‘ਲੇਖਾ’ ਨਾਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਮਨੋਜਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ।

Verse 77

उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः / सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा

ਉੱਤਮ, ਭਾਰਗਵ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਧਾਮਾ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਰਜ—ਇਹ ਵੀ (ਰਿਸ਼ਿਗਣ) ਹਨ।

Verse 78

अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा / मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे

ਅਤਿਨਾਮਾ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਸਹਿਸ਼ਣੂ, ਅਤੇ ਪੌਲਹ, ਮਧੁਰਾਤ੍ਰੇਯ—ਇਹੀ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੱਤ (ਰਿਸ਼ੀ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 79

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव

ਊਰੁ, ਪੁਰੁ, ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਤਪਸ੍ਵੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਕ੍ਰਿਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਟੁਤ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ—ਇਹ ਨੌਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 80

अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः / चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

ਦਸਵਾਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਡ੍ਵਲੇਯ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਛੇਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ।

Verse 81

वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਨੂੰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਮਨੂ) ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਗਿਣਾਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਵਕਤਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੇਗਾ।

Verse 82

ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये / तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਕਿਸ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ? ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ।

Verse 83

सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः / यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 84

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा / उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः

ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਤੀ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਵੀ; ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 85

दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः / स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति

ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਦੱਤਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਦੱਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 86

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह / षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः

ਹੁਣ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮੇਤ ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 87

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी / धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता

ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਤੋਂ ਉਸ ਭਾਮਿਨੀ ਸੂਨ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਧੀ, ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ‘ਸੂਨ੍ਰਿਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 88

उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा / धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ; ਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 89

ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा / उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते

ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਵਸੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ, ਦੋ ਧੀਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

Verse 90

स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः / ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्

ਸਵਰਾ ਅਤੇ ਮਨਸਵਿਨੀ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੀਰਯਵਾਨ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਦਸ ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ (ਤਪ) ਕੀਤਾ।

Verse 91

तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः / त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु

ਉਹ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਸ਼ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ (ਐਸਾ ਸੀ)।

Verse 92

आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः / तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 93

आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् / तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु

ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ—ਜਿੱਥੇ ਅਸਤ-ਉਦਯ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।

Verse 94

दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ / अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्

ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਆਖਿਆ—“ਅਹੋ! ਇਸ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਬਲ; ਅਹੋ! ਇਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿ; ਅਹੋ! ਇਸ ਦਾ ਵਰਤ!”

Verse 95

कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः / द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

ਜਿਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਟਿਕੇ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਜੁੜ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦਿਵਸਪਤੀ ਹੈ।

Verse 96

ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ / स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः

ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਰਾਜੇ ਜਣੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਛਾਇਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ‘ਭਵਨਾਰੀ’ ਕਹਲਾਵੇਂਗੀ।”

Verse 97

सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा / दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता

ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਛਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਗਈ; ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ-ਰਚਨਾ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।

Verse 98

छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् / प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

ਛਾਇਆ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਨਿਰਮਲ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਪ੍ਰਾਜੀਨਗਰਭ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਵ੍ਰਿਕ, ਵ੍ਰਿਕਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ।

Verse 99

पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् / नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

ਪ੍ਰਾਜੀਨਗਰਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰਚਾ ਨੇ ਇਕ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦਾਰਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸੀ।

Verse 100

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् / एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਭਰ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਰਹਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੰਦਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 101

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् / रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्

ਉਦਾਰਧੀ ਤੋਂ ਭਦ੍ਰਾ ਨੇ ‘ਦਿਵੰਜਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ; ਦਿਵੰਜਯ ਤੋਂ ਵਰਾਂਗੀ ਨੇ ‘ਰਿਪੁੰਜਯ’ ਨੂੰ ਜਣਿਆ, ਅਤੇ ਰਿਪੁੰਜਯ ਤੋਂ ‘ਰਿਪੁ’ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 102

रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् / तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः / व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्

ਰਿਪੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਨੇ ਸਰਵ-ਤੇਜਸਵੀ ਵਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਣਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜਣਿਆ।

Verse 103

ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ / एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਰੁਣੀ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਤੱਤ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ।

Verse 104

सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः / तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਰਣ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਦਕ ਨੇ ਵਰੁਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਨਿਆ ‘ਵਾਰੁਣੀ’ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਰਾ ਕਰਕੇ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 105

मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः / कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः

ਨਡ੍ਵਲਾ ਤੋਂ ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ੁਭ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਕਨਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਰਜ ਦੇ ਮਹਾਂਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 106

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव

ਊਰੁ, ਪੁਰੁ, ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਤਪਸਵੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਟੁਤ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ—ਇਹ ਨੌਂ (ਪੁੱਤਰ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 107

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः / ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

ਨਡ੍ਵਲਾ ਤੋਂ ਮਨੂ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਵੀ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਊਰੁ ਤੋਂ ਆਗਨੇਈ ਨੇ ਛੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।

Verse 108

अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ / अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत

ਅੰਗ, ਸੁਮਨ, ਖਿਆਤਿੰਗਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ-ਅਜਿਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ; ਅਤੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸੁਨੀਥਾ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਜਨਮਿਆ।

Verse 109

तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् / प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्

ਵੇਨ ਦੇ ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਉਠਿਆ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮਥਿਆ।

Verse 110

जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः / जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्

ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਮਥਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰੂਪਵਾਨ ਪૃਥੁ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 111

अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः / स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव

ਉਹ ਬੋਲੇ—‘ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ’; ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਤੇ ਕਵਚਧਾਰੀ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।

Verse 112

वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः / पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

ਇਹ ਨਰਾਧਿਪ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜੀਵਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਤਦੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 113

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः / तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

ਰਾਜਸੂਯ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਦਿ ਧਰਤੀਪਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਲਈ ਹੀ ਨਿਪੁਣ ਸੂਤ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 114

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता / प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह

ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਗੌ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਅੰਨ-ਧਨ ਨਿਕਲਿਆ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 115

पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः / सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः

ਪਿਤਰਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪੁੰਨ੍ਯਜਨਾਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ।

Verse 116

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा / प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्

ਵਸੁੰਧਰਾ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹੀ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਨਚਾਹਾ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰੇ।

Verse 117

शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत / यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ! ਪૃਥੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ ਸੀ।

Verse 118

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह / यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 119

यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च / तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च

ਹੇ ਸੂਤ! ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ, ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਖੀਰ—ਸਭ ਦੱਸੋ।

Verse 120

तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् / यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਖੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 121

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा / कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 122

सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮੋ! ਇਕਾਗ੍ਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ।

Verse 123

नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च / वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਬਚਨ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਪਾਪੀ, ਅਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ; ਵਰਤ-ਹੀਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 124

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् / रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः

ਇਹ ਕਥਾ ਧੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਇਹ ਭੇਦ ਜੋ ਨਿਰਸੂਯ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਣੇ।

Verse 125

यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਜਨਮ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਕੀਤੇ-ਨਾ ਕੀਤੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 126

गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः / अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः

ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਅਤ੍ਰੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਇਆ; ਅਤ੍ਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 127

तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा / जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੀ ਧੀ ਸੁਨੀਥਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 128

स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः / स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत

ਮਾਤਾਮਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਕਾਲਾਤਮਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 129

स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः / वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्

ਉਸ ਪਾਰਥਿਵ ਨੇ ਧਰਮ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 130

निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति / न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਦ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ ਸਨ।

Verse 131

न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः / आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੀ—‘ਨਾ ਯਜ्ञ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ’; ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 132

अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः / मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਯਜਣਯੋਗ ਮੰਨਣ; ਯਜ्ञ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।’

Verse 133

तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् / ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा

ਤਦ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸਭ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 134

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप / त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਅਸੀਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ; ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।

Verse 135

निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः / पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः

ਤੂੰ ਨਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ; ‘ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ’ ਇਹ ਤੇਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ।

Verse 136

तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा / वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਦ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਵੇਨ ਹੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੋਲਿਆ।

Verse 137

स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया / वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि

ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਂ? ਵੀਰਤਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 138

मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः / प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः

ਹੇ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਲੋਕੋ! ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਂ।

Verse 139

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा / सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁਬੋ ਦਿਆਂ; ਰਚ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਨਿਗਲ ਲਵਾਂ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 140

यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः / अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

ਜਦੋਂ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਅਨਾਰਯ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਵੇਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 141

निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् / ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः

ਉਸ ਮਹਾਬਲਵਾਨ, ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਮਥ ਦਿੱਤਾ।

Verse 142

तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः / ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਮਥੇ ਜਾਂਦੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਠਿੱਗਣਾ ਸੀ, ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦਾ ਵੀ ਸੀ।

Verse 143

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः / तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल

ਉਹ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਤ ਤੇ ਵਿਹਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਬੈਠ ਜਾ।”

Verse 144

निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः / धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्

ਉਹ ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਵੇਨ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਧੀਵਰਾਂ (ਮੱਛੀਰੇਆਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਰਚਿਆ।

Verse 145

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः / अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्

ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਵਿਂਧ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀ ਤੰਬੁਰ, ਤੁਬੁਰ, ਖਸ਼ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਨ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜਾਣੋ।

Verse 146

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् / अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः

ਫਿਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਵੇਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਅਰਣੀ ਵਾਂਗ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 147

पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् / पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः

ਉਸ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਤੋਂ ਪૃਥੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪૃਥੁ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪૃਸ਼ੁ ਜਨਮਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਸ਼ੁ ਪਿਆ।

Verse 148

दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् / आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ‘ਆਜਗਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਆਦਿ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ।

Verse 149

शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् / तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਕਵਚ ਵੀ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 150

समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः / समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना

ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਵੇਨ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸਤਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੋਇਆ।

Verse 151

त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा / तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः

ਤਦ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘਰ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ।

Verse 152

अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे / पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः

ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਹੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਏ।

Verse 153

स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः / समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨਰਾਧਿਪ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 154

महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् / सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः

ਮਹਾਨ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਕ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀਮਾਨ ਉਸ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 155

आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः

ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 156

ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत / आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਾਜਾ’ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਉਸ ਲਈ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 157

पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् / अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया

ਪਹਾੜ ਚਿਰ ਗਏ, ਪਰ ਧਵਜਭੰਗ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਹੀ ਪੱਕਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

Verse 158

सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु / एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे

ਗਾਂਵਾਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ; ਪਿਟਕੇ-ਪੁਟਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਸੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 159

सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि / तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः

ਸੋਮ ਨਿਚੋੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸੌਤ੍ਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਦੇ ਹੀ ਫਿਰ ਮਾਗਧ ਵੀ ਜਨਮਿਆ।

Verse 160

सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके / समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते

ਜਦੋਂ ਸਾਮਗਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਾਗਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः / जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत

ਐਂਦ੍ਰ ਹਵਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਹਵਿ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਦੈਵੀ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਦ ਸੂਤ ਜਨਮਿਆ।

Verse 162

प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु / शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

ਉੱਥੇ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਵਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹਵਿ ਦਬ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 163

अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् / यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः

ਅਧਮ-ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਖੱਤਰੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 164

सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः / मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्

ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਵਰਣ ਨਾਲ ਸਾਦ੍ਰਸ਼੍ਯ ਕਰਕੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੂਤ ਦਾ ਮੱਧਮ ਧਰਮ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ।

Verse 165

रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् / पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

ਰਥ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਨੀਚ ਕਰਮ—ਚਿਕਿਤ्सा—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪૃਥੁ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ।

Verse 166

तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः / कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः

ਤਦ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਪਾਰਥਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੋ; ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਰਾਧਿਪ ਵੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹੈ।

Verse 167

तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ / आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः

ਫਿਰ ਸੂਤ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 168

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः / स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः

ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ; ਤਦ ਤੇਜਸਵੀ ਦਵਿਜ ਬੋਲੇ—ਜਿਸ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੀਏ।

Verse 169

एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः / ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः

ਇਹ ਸਦਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੈ।

Verse 170

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति / यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ—‘ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋਵੇ’; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਪૃਥੂ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।

Verse 171

तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ / ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः

ਉਹ ਕਰਮ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਸਤਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜੈਸ਼ਵਰ ਪૃਥੂ ਨੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 172

अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च / तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः

ਪૃਥੂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਅਨੂਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਨੂੰ ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੂਤ-ਮਾਗਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 173

आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः / तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः

ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਬੰਦੀਜਨ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 174

एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः / ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः

ਇਹ ਵੈਨ੍ਯ ਨਰਾਧਿਪ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਵੈਨ੍ਯ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ।

Verse 175

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा / सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

‘ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ’—ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 176

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली / ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਫੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਤਦ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਧਰਤੀ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ।

Verse 177

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत / सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा

ਪ੍ਰਿਥੂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਭੱਜਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਉਹ ਤਦ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 178

संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् / ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्

ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਿਆਰ, ਜਲਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ-ਤੇਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।

Verse 179

महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि / अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत

ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹਾਤਮਾ ਅਮਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਧਰਸ਼ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਵੈਨ੍ਯ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਈ।

Verse 180

कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा / उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪੂਜਨੀਯ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਸਤਰੀ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 181

कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया / मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰੇਂਗਾ? ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 182

मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः / स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਵਧੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਂ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਣ; ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 183

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम / उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

ਹੇ ਧਰਤੀਪਾਲ! ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੋ; ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 184

हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप / अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਮੈਂ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ।

Verse 185

अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि / सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ; ਹੇ ਧਰਤੀਪਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡ।

Verse 186

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः / क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਮਨਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਸੁਧਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 187

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च / एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्

ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਇੱਕ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕਰਮ ਪਾਪ ਹੈ।

Verse 188

यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् / तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्

ਹੇ ਭਲਿਓ! ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 189

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे / यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ! ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਅੱਜ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਰਜਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 190

त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् / आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्

ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਵਾਲੀ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਆਪਣਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 191

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे / संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ! ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇਹ; ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 192

दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् / नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्

ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਬਣ ਜਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 193

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही / सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः

ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗੀ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 194

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला / समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर / यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

“ਮੇਰੇ ਉਸ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਾਤਸਲ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਗਾਵਾਂਗੀ। ਹੇ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮ ਕਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਕੰਬਦਾ ਦੁੱਧ ਸਭ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇ।”

Verse 195

सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः / धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤਦ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਏ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਟਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 196

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा / स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च

ਬੀਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੁੰਧਰਾ ਅਸਮ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਸਮ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸਮ ਹਿੱਸੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

Verse 197

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले / प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਅਸਮ ਸੀ, ਤਦ ਨਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ।

Verse 198

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਨਾਜ ਸੀ, ਨਾ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ, ਨਾ ਖੇਤੀ, ਨਾ ਵਪਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਸੀ।

Verse 199

वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः / समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

ਉਸੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਸਮਤਲ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਬਣਿਆ।

Verse 200

तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः / आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल

ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਆਹਾਰ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਫਲ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਨ।