Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਚਤੁਰਯੁਗਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ: ਆਸੁਰੀ, ਸਰਪ, ਗੰਧਰਵ, ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸੀ।

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਕਿੰਨੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਿਸ਼ਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪੰਨਗ (ਨਾਗ) ਆਦਿ।

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ-ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਹੈ।

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗੁਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

ਇੱਥੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਐਸਾ ਹੈ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਅੰਗੁਲ ਕਰਕੇ ਘਟਦਾ ਗਿਆ।

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੌ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਠਾਵਨ—ਇਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ਮਾਪ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਉਂਗਲ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਚਾਰ ਅਤੇ ਅੱਸੀ (84) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਂਗਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਕਾਠ ਇੱਥੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਯੁਗ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

ਆਪਣੇ ਉਂਗਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੱਠ ਤਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨੌਂ ਤਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਸੁਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਮਹਿਸ ਆਦਿ ਸਥਾਵਰ-ਪ੍ਰਾਇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

ਇਸ ਕਰਮ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਤੇ ਵਾਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਕਕੁਦ (ਕੁੱਬ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਛਿਹੱਤਰ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪੂਰੇ ਅੱਠ ਸੌ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ (ਹੋਰ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ) ਅੰਗੁਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ, ਪਰ ਚਾਲੀ ਅੰਗੁਲ ਘਟਾ ਕੇ।

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪੰਜਾਹ ਯਵ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਸੰਨਿਵੇਸ਼) ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹ (ਅੱਗੇ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਲੱਛਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਹ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਕਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਸ਼ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੇਹ ਵੀ ‘ਕਾਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿਵ੍ਯ-ਮਾਨਵ ਭਾਵ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਗਾਂਵਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਸਭ ਹਨ।

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਯਜ્ઞੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਦੇਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਯ ਅਤੇ ਭੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਆਕਾਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

ਉੱਥੇ ਮਨੋਹਰ ਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

‘ਸਤ’ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸਤ’ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ‘ਸੰਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

ਜੋ ਦਸਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਲક્ષણ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਜਿਤਾਤਮਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

ਸਧਾਰਣ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

ਜੋ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ‘ਧਰਮਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ‘ਸਾਧੂ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ‘ਸਾਧੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵੈਖਾਨਸ ‘ਸਾਧੂ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਯਤੀ ਵੀ ‘ਸਾਧੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ ਵੀ।

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

ਤਦ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਮੁਨੀ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ‘ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

ਇੱਥੇ ‘ਧਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਅਧਰਮ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮ ਹੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

‘ਧ੍ਰਿ’ ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਧਾਰਣ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਅਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

ਆਚਾਰਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਅਨਿਛਿਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹਨ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨੀਤ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਆਚਾਰਯ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

ਜੋ ਆਪ ਆਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਚਾਰਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

ਧਰਮਜਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ। ਦਾਰਾ (ਪਤਨੀ) ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ, ਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

਋ਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮਨੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ।

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ ਇੱਥੇ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

‘ਸ਼ੇਸ਼’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟ’ ਹੈ; ਜੋ ਬਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

ਮਨੁ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ—ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ—ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

ਮਨੁ ਆਦਿ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਧਰਮ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦ), ਵਾਰਤਾ, ਦੰਡਨੀਤੀ, ਇਜਿਆ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਚਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਤਵਿਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਹ ਹੈ—ਦਾਨ, ਸੱਚ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਇਜਿਆ (ਪੂਜਾ), ਤੀਰਥ-ਗਮਨ ਅਤੇ ਦਇਆ।

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

ਇਹ ਅੱਠੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਮਨੁ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ।

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ (ਸ਼੍ਰੁਤੀ) ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੌਤ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਮਰਨ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਨਾਲ ਉਹ ‘ਸਮਾਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਇਜਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਰੂਪ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਜਪ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਨਿਰਾਹਾਰ—ਇਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਘੋਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

ਪਸ਼ੂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਹਵਿਸ਼, ਰਿਗ-ਸਾਮ-ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਰਿਤਵਿਜ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ‘ਯਜ्ञ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਭਾਵ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਹਿਤ-ਅਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਰਤੇ—ਇਹੀ ਪੂਰੀ ‘ਦਇਆ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਣ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਗਾਲ ਕੱਢੇ ਨਾ ਹਿੰਸਾ ਕਰੇ; ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਹੇ—ਇਹੀ ਤਿਤિક્ષਾ ‘ਖ਼ਮਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਵੇ—ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਾ ਲੈਣਾ ‘ਅਲੋਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲਣਾ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਖੰਡ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਣ ਦਿੰਦਾ—ਇਹੀ ਸ਼ਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

ਜੋ ਦਸ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹੀ ਜਿਤਾਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਯੋਗ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਦਾਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਕਨਿਸ਼ਠ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਦਾਨ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ (ਨੈਸ਼੍ਰੇਯਸ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਠ ਦਾਨ ਸਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵੰਡ-ਵਿਹਾਰ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧਿਤ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ-ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

ਜੋ ਧਰਮ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ-ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ; ਅਨਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨਾ।

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

ਪ੍ਰੀਤਿ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੀ ਵਿਰਕਤੀ ਹੈ; ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਹੈ—ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ‘ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਭੇਦ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਅਚੇਤਨ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਲੱਛਣ ਸਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

ਧਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਤੁਰ੍ਹੇਤਰ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

਋ਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਅਤੇ ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ—ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਇੱਕ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

ਹੈਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸਤੋਤਰ, ਗੁਣ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਫਲ-ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

ਇਹ ਚੌਥਾ ‘ਆਭਿਜਨਕ’ ਸਤੋਤਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਚਲਦਾ ਹੈ)।

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

ਇੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਅਸੰਤੋਖ, ਭਯ, ਦੁੱਖ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਰਸ਼ ਸਮੁਦਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਸੰਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵੇਦ ਵੀ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਅਕਥਨੀਯ, ਤਮੋਮਈ ਹੈ।

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

ਉਹ ਤੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚੇਤਨ ਅਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਗੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸੱਤਵ ਗੁਣਾਤਮਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

ਕਾਰਣਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਯ ਵਿਸ਼ਯਿਤਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਰਥਤਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਕਰਣਾਤਮਕ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਪਰਸਪਰ ਜਨਮੇ।

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

ਕਾਰਜ-ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਇਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਇਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਹ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਮੁਹਾਂਡੇ ਤੇ ਉਹ ਵਿਭੂ, ਵਿਦਵਾਨ, ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਰੇ ‘ਤਮਸ ਦਾ ਅੰਤ’ ਐਸੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ; ਵਿਵਰਤ ਹੋ ਰਹੀ ਬੁੱਧੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚੌਕੜੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਹਜ-ਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਵਰਤ ਤੋਂ ‘ਸਿੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਸ਼ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵੀ ਹੈ।

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

‘ਪੁਰੀ’ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੋਧ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਵਿਅਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਚੇਤਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

ਵਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ‘਋ਸ਼ਯਤੀ’ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮਰਿਸ਼ਿਤ੍ਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

ਗਤਿ-ਅਰਥ ਵਾਲੇ ‘਋ਸ਼੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਆਦਿ ‘ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ‘਋ਸ਼ਿਤਾ’ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਹ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧੀਰ ਜਨ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ‘਋ਸ਼ੰਤਿ’ (ਪ੍ਰਗਟ/ਸਤੁਤ) ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਹਰਿਸ਼ੀ’ ਆਖਿਆ।

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

ਉਹ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਮਾਨਸ ਵੀ ਤੇ ਔਰਸ ਵੀ; ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਪ ਨੂੰ ਵੀ ‘਋ਸ਼ੰਤਿ’ (ਸੰਯਮਿਤ/ਸ਼ੁੱਧ) ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ।

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਤੇ ‘ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਕ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਗਰਭ-ਜਨਮੇ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ-ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ।

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ਰਿਸ਼ੀਕਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਰਿਸ਼ੀਪੁੱਤਰਕ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਿਤ (ਧਰਮ-ਸਤ੍ਯ) ਅਤੇ ਤੱਤਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ (ਇਹ ਤੱਤ) ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਕਤਾਤਮਾ, ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰਾਤਮਾ ਵੀ।

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

ਭੂਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਤਮਾ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦਸ (ਮਹਰਿਸ਼ੀ) ਹਨ।

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਉੱਚਤਾ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ‘ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ’ ਹਨ।

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਜਾਣੋ: ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵ੍ਯਵਨ।

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

ਉਤਥ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਪਾਸ੍ਯ, ਉਸ਼ਿਜ; ਕਰ੍ਦਮ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਕ੍ਤੀ; ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਤੇ ਅਰ੍ਵਤ।

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਿਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

ਵਤਸਰ, ਨਗ੍ਰਿਹੂ, ਭਰਦਵਾਜ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਰਘਤਮਾ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ, ਸ਼ਰਦਵਤ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ੁਚਿ, ਵਸ਼ਿਆਸ਼ਵ, ਪਰਾਸ਼ਰ; ਅਤੇ ਦਧੀਚਿ, ਸ਼ੰਸ਼ਪ, ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਿਕ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਰਿਸ਼ਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

ਇਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਤਾ ਹਨ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ੍ਰੋਤਿਓ, ਜਾਣ ਲਵੋ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕਾਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਅਤੇ ਆਤਮਵਾਨ ਰੁਚੀਕ ਵੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਹਨ।

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

ਅਤੇ ਔਰਵ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਦ, ਸਾਰਸਵਤ; ਤਥਾ ਆਰਸ਼ਟਿਸੇਣ, ਯੁਧਾਜੀ, ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਸ—ਇਹ ਵੀ (ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਤਾ) ਹਨ।

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਬਾਧ੍ਯਸ਼ਵ, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ—ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਇਹ ਉੱਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

ਅੰਗਿਰਾ, ਵੈਦ੍ਯਗ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਬਾਸ਼੍ਕਲਿ, ਰਿਤਵਾਕ, ਗਰਗ, ਸ਼ਿਨਿ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਪੌਰਕੁਤ੍ਸ, ਤ੍ਰਸੱਦਸ੍ਯੁ ਅਤੇ ਦਸ੍ਯੁਮਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

ਆਹਾਰ੍ਯ, ਅਜਮੀਢ, ਤੁਕ੍ਸ਼ਯ, ਕਪਿ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦਰ੍ਭ, ਵਿਰੂਪਾਸ਼੍ਵ, ਕਣ੍ਵ ਅਤੇ ਮੁਦ੍ਗਲ—ਇਹ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

ਉਤਥ੍ਯ, ਸਨਦ੍ਵਾਜ, ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਅਯਾਸ੍ਯ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

ਅਸਿਜ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਰਘਤਮਾ ਅਤੇ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਤੀਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

ਇਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਹਾਰ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ; ਸੁਣੋ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਤਸਾਰ, ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਰੈਭ੍ਯ।

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

ਅਸਿਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿ, ਅਰਵਸਨ, ਸ਼ਿਆਵਾਸ਼ਵ, ਗਵਿਸ਼ਠਿਰ।

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

ਧੀਮਾਨ ਆਵਿਹੋਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਤਿਥੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

ਵਸਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ; ਚੌਥਾ ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦ੍ਵਸੂ ਹੈ।

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

ਛੇਵਾਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕੁੰਡਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗਾਧੇਯ, ਦੇਵਰਾਤ ਅਤੇ ਉਦਗਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਮਧੁਛੰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਵੀ ਹਨ।

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

ਅਸ਼ਟਕ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ; ਅਤੇ ਕਤ ਤੇ ਕੋਲ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ; ਫਿਰ ਦੇਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਰੇਣੁ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਹਨ।

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਕੁਸ਼ਿਕ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਅਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਯੁ ਤੇ ਵਿਧ੍ਮਵਾਹ ਵੀ ਹਨ।

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

ਇਹ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ, ਪਰਮ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ, ਰਾਜਾ ਏਲ ਅਤੇ ਪੁਰੂਖਾ ਵੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹਨ।

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ‘ਚਰ’ (ਗੋਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ) ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਦੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਭਲੰਦਨ, ਵਤਸ ਅਤੇ ਸੰਕੀਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹਨ।

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

ਇਹੀ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਵਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੱਬੇ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਖੱਤਰੀਓ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਓ, ਰਿਸ਼ੀਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣੋ।