Adhyaya 72
Vṛṣṇivaṃśa–Anukīrtana (Enumeration of the Vṛṣṇi Lineage) — Questions on Viṣṇu’s Human Descent
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਵੀਰਾਂ—ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਬੇਰ, ਨਾਰਦ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ-ਸੰਦਰਭ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਉਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀਯ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੋਪਤਵ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ/ਵਾਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼-ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः // ७१// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत / संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਵੰਸ਼ਾਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣੋ: ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸਾਂਬ।
Verse 2
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः / सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
ਅਨਿਰੁੱਧ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੰਜੇ ਵੰਸ਼-ਵੀਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਬੇਰ ਤੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਣਿਵਰ ਵੀ।
Verse 3
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा / नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च / आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
ਸ਼ਾਲੂਕੀ, ਨਾਰਦ, ਵਿਦਵਾਨ ਧਨਵੰਤਰੀ; ਨੰਦਿਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਕਾਯਨ—ਅਤੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ।
Verse 4
ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति / भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਵਤਾਰ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਣਗੇ?
Verse 5
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते / पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 6
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
ਸ਼ਤਰੂ-ਘਾਤਕ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 7
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः / कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਧੀਮਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੇ ਜੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਠੀਕ ਠੀਕ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 8
या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि / कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
ਹੇ ਤਾਤ! ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਰੂਪ-ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੋ; ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਿਵੇਂ (ਅਵਤਾਰਿਆ)?
Verse 9
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः / अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
ਉਹ ਧੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਪੁੰਨ ਧਾਮ ਅਮਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 10
देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः / देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
ਦੇਵਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਸਵ ਹਰਿ ਹੈ।
Verse 11
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् / यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਮਯ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 12
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः / गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ ਧਾਰੀ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਸਦਾ-ਸਰਬਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 13
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः / महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਗੋਪਾਲਪਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ? ਜੋ ਭੂਤਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः / येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
ਸ਼੍ਰੀਗਰਭ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋਏ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ?
Verse 15
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् / ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ; ਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 16
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः / पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੈਤ੍ਯ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 17
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः / पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਵਿਭੂ ਔਰਵ ਸੰਵਰਤਕ ਹੋਇਆ; ਪਾਤਾਲ-ਸਥਿਤ ਅਰਣਵ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਲ-ਮਯ ਹਵਿ ਪੀ ਲਈ।
Verse 18
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः / सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਸੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲੋਕ ਯੁਗ ਯੁਗ ਐਸੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् / एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਘਰ ਨਾਭੀ-ਅਰਣ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਅਰਣਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਕਮਲ ਕੀਚੜ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਸੀ।
Verse 20
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये / सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੈਤ ਮਾਰ ਡਾਏ।
Verse 21
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः / उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः / यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਮੱਤ ਹੋਇਆ ਕਾਲਨੇਮੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਕਸ਼ੀਰੋਦ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् / शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਰਾਰਣੀ-ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਗਰਭ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਗਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् / कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪਦ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਦੇਵ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਹੂਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ।
Verse 24
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् / प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ, ਵੇਦੀ, ਕੁਸ਼, ਸ੍ਰੁਵ; ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣੀਯ ਜਲ, ਸ਼੍ਰੁਤ (ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ) ਅਤੇ ਆਵਭ੍ਰਿਥ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
Verse 26
अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे / हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि / भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
ਜਿਸ ਨੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵ੍ਯ-ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਹਵ੍ਯ-ਭੋਜੀ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ-ਭੋਜੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ; ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯੱਗ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਲਈ ਜੋ ਯੱਗ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਹ ਹੈ।
Verse 27
यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि / यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
ਯੂਪ, ਸਮਿਧਾਂ, ਸ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਧੀਆਂ—ਅਤੇ ਯੱਗਯੋਗ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤੇ ਯੱਗੀ ਅੱਗਾਂ ਵੀ।
Verse 28
सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् / विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
ਸਦੱਸ, ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕ੍ਰਤੂ; ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਜਸੂਯ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਰਮੇਸ਼ਠ੍ਯ ਕਰਮ ਨਾਲ।
Verse 29
उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् / क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
ਜਿਸ ਨੇ ਉਦਗਾਤਾ ਆਦਿ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣਾਏ, ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਖ਼ਣ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਲਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਵੀ।
Verse 30
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा / ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਵਤਸਰ; ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੇ ਕਾਲ-ਯੋਗ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
Verse 31
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् / मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
ਆਯੁ, ਖੇਤਰ, ਬਲ, ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ਣ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ; ਮੇਧਾਵਿਤਾ ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਾਰਾਇਣ ਵੀ।
Verse 32
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः / त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
ਤਿੰਨ ਵਰਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤ੍ਰੈਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਾਵਕ; ਤ੍ਰਿਕਾਲ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ।
Verse 33
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा / सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
ਜਿਸ ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਸੇ ਸਰਵਭੂਤ-ਗਣਾਤਮਾ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 34
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः / गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
ਜੋ ਪੂਰਵੋਕਤ ਯੋਗ ਨਾਲ ਖ਼ਸ਼ਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰਮਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬੱਤਰ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 35
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् / चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
ਉਹ ਧਰਮਯੁਕਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮੀਆਂ ਦੀ ਅਗਤੀ; ਉਹੀ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 36
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः / दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
ਜੋ ਚਤੁਰਵਿਦਿਆ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਹੈ।
Verse 37
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः / यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਜੋਤਿ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਅਤੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ। ਜੋ ਪਰਮ ਦੇਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 38
यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् / आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਵਿਭੂ ਹੈ।
Verse 39
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः / सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੰਤਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂਤਕ-ਅੰਤਕ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ-ਸੇਤੂਆਂ ਦਾ ਸੇਤੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੱਧ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮੇਧਾ ਹੈ।
Verse 40
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् / सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੇਦ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭਵ-ਆਤਮਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨਿ-ਵਰਚਸ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਗਨਿ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 41
मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् / विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉਹ ਮਨੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਤਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਨਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਤੇਜ ਵੀ ਹੈ।
Verse 42
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि / आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
ਜੋ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤਿਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः / रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
ਦੇਵਤਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੈ। ਰਸ ਤੋਂ ਸ਼ੋਣਿਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਤੋਂ ਮਾਂਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते / अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
ਮਾਂਸ ਤੋਂ ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਦ ਤੋਂ ਅਸਥੀ (ਹੱਡੀ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਥੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा / तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਗਰਭ ਰਸ-ਮੂਲ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਰਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते / शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
ਗਰਭ ਨੂੰ ਅਸ਼ਮ (ਪੱਥਰ/ਸਥੂਲਤਾ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣੋ; ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਰਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਸਵਰੂਪ ਸਮਝੋ, ਅਤੇ ਆਰਤਵ (ਰਜ) ਨੂੰ ਪਾਵਕ-ਸਵਰੂਪ (ਅਗਨੀ-ਤੱਤ) ਜਾਣੋ।
Verse 47
भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ / कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
ਭਾਵ ਅਤੇ ਰਸ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਕਫ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਣਿਤ (ਰਕਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् / देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
ਕਫ ਦਾ ਥਾਂ ਹਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਿਰਦਾ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਥਾਂ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 49
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
ਨਾਭੀ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅੱਗ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਸਮਝੋ।
Verse 50
पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् / एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਅੱਗ-ਸੋਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਕਰੰਧੂ (ਬੇਰ) ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना / स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨੇ (ਗਰਭ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਫਿਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च / प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः / व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
ਅਪਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ; ਵਿਆਨ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਥਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਭ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 54
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा / पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੋਚਰ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਆਪ (ਜਲ) ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ।
Verse 55
सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे / पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
ਉਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਰਥਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰੁਤ, ਅਰਥਾਤ ਵਾਯੁਮਯ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते / ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
ਛਿਦ੍ਰ ਆਕਾਸ਼-ਯੋਨੀ ਹਨ; ਜਲ ਤੋਂ ਸ੍ਰਾਵ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 57
संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः / इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕੋ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਇਹ ਸਭ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 58
नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः / एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
ਹੇ ਧੀਮਾਨ! ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
Verse 59
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् / श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
ਗਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ? ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 60
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते / विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 61
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् / प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः / कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਲ-ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੱਤਵ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 63
यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः / भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਇਸਤਰੀ-ਵਧ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 64
जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये / तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
Verse 65
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः / कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह / भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
ਜਦੋਂ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 66
ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् / एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਾਕਿਆ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ? ਅਸੀਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਕਥਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 67
सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 68
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति / बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਾਜ ਹੋਇਆ।
Verse 69
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह / युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ; ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦਸ ਅਰਸੇ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਗਤ ਅਵਿਘਨ ਰਿਹਾ।
Verse 70
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् / बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਸਨ; ਬਲੀ ਦੇ ਬੱਝ ਜਾਣ ਤੇ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਵਾਦ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 71
देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् / तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਘੋਰ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ; ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗਰਾਮ ਹੋਏ।
Verse 72
वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः / नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
ਇਸ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੰਡਾਮਰਕਾਂਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ (ਦਸ-ਦੋ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।
Verse 73
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः / तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
ਪਹਿਲਾ ਨਰਸਿੰਹ, ਦੂਜਾ ਵਾਮਨ; ਤੀਜਾ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮੰਥਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः / षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
ਪੰਜਵਾਂ ‘ਸੰਗ੍ਰਾਮ’—ਅਤਿ ਘੋਰ, ਤਾਰਕਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਛੇਵਾਂ ‘ਆਡੀਬਕ’ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਤ੍ਰੈਪੁਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 75
अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः / वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
ਅੱਠਵਾਂ ‘ਅੰਧਕਾਰ’ ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ‘ਧਵਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਵਾਂ ‘ਵਾਰਤ੍ਰ’ ਬਹੁਤ ਘੋਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਹਾਲਾਹਲ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 76
स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ‘ਕੋਲਾਹਲ’ ਵੀ ਘੋਰ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਮਾਰਿਆ।
Verse 77
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते / हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
ਵਾਮਨ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 78
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः / दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
ਮਹਾਬਲੀ, ਮਹਾਸੱਤਵ, ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 79
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने / विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ ਵੇਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ ਸਦਾ ਇੰਦਰ-ਵਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 80
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये / भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਅਵਧਤਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਹਤ ਹੋਇਆ।
Verse 81
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना / अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
ਛੇਵੇਂ (ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਜੰਭ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਆਵਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਦੈਤ-ਬਲ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 82
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु / अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੈਤ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 83
जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः / सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਗਏ; ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਏ।
Verse 84
जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः / हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਏ ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਧਵਜ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਮਯਾਛਤਰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 85
ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः / दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
ਧਵਜ-ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 86
जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा / रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
ਜੈ-ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਲਾਹਲ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਜਿ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ।
Verse 87
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः / एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੰਡਾਮਕਾਰ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਏ।
Verse 88
सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह / हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
ਉਹ ਯੁੱਧ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਅਸ਼ਿਵ (ਅਮੰਗਲ) ਸਨ; ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਿਹਾ।
Verse 89
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः / अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੋ-ਬਹੱਤਰ ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 90
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः / षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੇ ਵੀ ਮੁੜ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ ਵਰ੍ਹੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਨਿਯੁਤ (ਲੱਖਾਂ) ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
Verse 91
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह / प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
ਬਲੀ ਦਾ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵੀ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਹਾ।
Verse 92
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः / दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
ਤੇਰੇ ਇੰਦਰਾਸਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਸ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।
Verse 93
अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः / त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਸ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬਲੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੀ।
Verse 94
प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् / पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 95
ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् / यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
ਤਦ ਯਜ੍ਞ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਯਜ੍ਞ ਦੇਵਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 96
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः / स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਆਓ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ।
Verse 97
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਡਰੋ ਨਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।'
Verse 98
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
ਮੀਂਹ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਰਸ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉੱਤਮ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ (ਮੇਰੇ ਕੋਲ) ਰਹਿਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ (ਘਾਟ) ਦੇਵਤਿਆਂ 'ਤੇ ਪਵੇ।
Verse 99
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਾਂਗਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਾਵਿਯ (ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ) ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ਼ੇ ਗਏ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ...
Verse 100
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਦੇਵਤਿਆਂ) ਨੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ: 'ਇਹ ਕਾਵਿਯ (ਸ਼ੁਕਰਾ) ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।'
Verse 101
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
ਚੰਗਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਚੱਲੀਏ। ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਭੇਜ ਦੇਈਏ।
Verse 102
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै / जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ; ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਨਵ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਕੋਲ ਹੀ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 103
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् / समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
ਫਿਰ ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੌੜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 104
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् / तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੈਵ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 105
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः / बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਬਲੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਜੰਭ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ ਵੀ ਨਿਹਤ ਹੋਇਆ।
Verse 106
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः / तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
ਬਾਰਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਹਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
Verse 107
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् / नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
ਤੁਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਕੁਝ ਬਚ ਰਹੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨੀਤੀ ਬਣਾਵਾਂਗਾ; ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।
Verse 108
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च / अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
ਮੰਤਰ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੋਤਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰੇ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਹਕੇਗੀ।
Verse 109
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् / युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
ਫਿਰ ਮੰਤਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 110
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने / न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਲਕਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ। ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਗੇ।
Verse 111
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् / योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਤੋਂ ਅਪਰਾਜਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗੇ; ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੋਗੇ।
Verse 112
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः / न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
ਫਿਰ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੋ।
Verse 113
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने / प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਸਰਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਏ ਹਾਂ।
Verse 114
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह / न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
ਤਦ ਦੇਵ ਨਿਰਭਯ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਗਏ; ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 115
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् / निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
ਤਦ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰੋ; ਨਿਰਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 116
पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः / स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
ਹੇ ਦਾਨਵੋ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰੋ; ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 117
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् / मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 118
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् / एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ— ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦਵਿਜ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 119
व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः / पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹਿ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕੁੰਡ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਰਹਿ।
Verse 120
यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि / तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਪਾਲ ਲਵੇਂ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ— ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ…
Verse 121
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत / व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਬਿਲਕੁਲ। ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਓਹੋ ਵਰਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 122
ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् / असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੁੰਡਧਾਰ, ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 123
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे / तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਦ ਰਾਜ ਭਾਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 124
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् / प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
ਉਹ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਸਭ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 125
दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः / उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਅਚਾਨਕ ਉੱਛਲ ਪਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਡਰ ਗਏ।
Verse 126
न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते / संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਭਯ ਦਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਵੈਰੀ-ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 127
अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः / चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
ਹੇ ਭਦ੍ਰੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਅਸੀਂ ਆਚਾਰਯ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਾਂ। ਚੀਰ, ਵਲਕਲ ਤੇ ਅਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹਾਂ।
Verse 128
रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन / अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਸੀਂ ਕਾਵ੍ਯ-ਮਾਤਾ (ਸਰਸਵਤੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 129
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् / दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
ਤਦ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 130
तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् / अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਉਹ ਅਸੁਰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਲ-ਅਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 131
तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा / देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਅਸੁਰ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਤੇ ਬੋਲੀ—“ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਤ੍ਵ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।”
Verse 132
संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः / ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
ਤਦ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੀ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਜਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 133
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् / गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਦੇਵ-ਸੰਘਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸ਼ਮੂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 134
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर / एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਰੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 135
विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् / एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
ਵਿਸ਼ਮੂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਮਘਵਨ, ਮੈਂ ਬਲ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗੀ।”
Verse 136
मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् / तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਬਲ ਵੇਖੋ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ; ਤਦ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।
Verse 137
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत / इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?' ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ।'
Verse 138
विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् / ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
'ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ।' ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 139
अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः / तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
ਉਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 140
त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् / क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।
Verse 141
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः / ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਇਸਤਰੀ-ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਰੱਥ ਭ੍ਰਿਗੂ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਤਲ ਕਾਰਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 142
यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता / तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
ਧਰਮ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਅਵਧਿਆ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਧਾਰੇਂਗਾ।
Verse 143
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः / सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 144
अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् / समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਉਹ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਹ ਕੋਲ ਲਿਆ ਕੇ ਜੋੜਦਿਆਂ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 145
एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् / यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੈਨੂੰ—ਜੋ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈਂ—ਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਧਰਮ ਆਚਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 146
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् / सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੀਉਂ; ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਤਦ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 147
तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् / ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਜੀਉ, ਜੀਉ।” ਫਿਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੀ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀਤੀ।
Verse 148
साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः / दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ” ਆਖਦੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਾਣੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ।
Verse 149
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् / असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 150
दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः / प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਯੰਤੀ ਲਈ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 151
प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः / एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਕਾਵ੍ਯ ਇੰਦਰ-ਨਾਸ਼ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 152
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् / गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
ਹੇ ਧੀਏ, ਉਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।
Verse 153
तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता / देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ, ਦੇਵੀ—ਸਾਰੀੰਦਰ ਦੀ ਧੀ—ਸ਼ੁਭ ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਜਯੰਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ।
Verse 154
सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् / पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੁੱਧਰ ਵ੍ਰਤ ਅਪਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ।
Verse 155
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी / गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੰਗ-ਮਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਟਹਿਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 156
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः / पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਘੋਰ ਧੂਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 157
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा / एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਐਸਾ ਵਰਤ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ।
Verse 158
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ, ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 159
यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन / सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਹੱਸ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ—
Verse 160
प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् / सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 161
एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः / प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਤਾ, ਧਨੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 162
एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः / हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
ਉਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 163
तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् / नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
ਤਦ ਉਹ ਤਿਰਛੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 164
लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते / कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
ਲੇਲਿਹਾਨ, ਲੇਹ੍ਯ, ਵਤਸਰ-ਸਰੂਪ ਜਗਤਪਤੀ ਨੂੰ; ਕਪਰਦੀ, ਊਰਧਵਰੋਮ ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 165
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे / उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
ਸਤੁਤਯੋਗ, ਸੁਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ, ਦੇਵਦੇਵ, ਵੇਗ-ਸਰੂਪ; ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਧਾਰੀ, ਸੁਮੁਖ, ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 166
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे / निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
ਵਸੁ-ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਤਪੱਸਿਆ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਚੀਰ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਨਿਸ੍ਵ, ਮੁਕਤਕੇਸ਼, ਸੈਨਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 167
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च / गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
ਕਵੀ-ਸਰੂਪ, ਰਾਜਵ੍ਰਿੱਧ, ਤਕਸ਼ਕ-ਕ੍ਰੀਡਨ-ਪ੍ਰਿਯ, ਗਿਰੀਸ਼, ਅਰਕਨੇਤ੍ਰ, ਯਤੀ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯਪਾਈ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 168
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च / सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
ਸੁਵ੍ਰਿੱਤ, ਸੁਹਸਤ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਭਾਰਗਵ, ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨਿਰਮਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 169
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च / सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
ਹਜ਼ਾਰ ਕੁੱਖੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਵੇਧਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 170
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च / निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
ਭਵ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸ਼ਵੇਤ ਪੁਰਖ, ਨਿਸ਼ੰਗਧਾਰੀ, ਕਵਚਧਾਰੀ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਖ਼ਪਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 171
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च / महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
ਤਾਮ੍ਰ, ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸਰਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ-ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 172
हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च / धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
ਹਿਰਣ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਰ੍ਹਾ, ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਧਾਮ-ਸਰੂਪ, ਪਿਸੰਗ, ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੁਣ—ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 173
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च / दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा / मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਇਸ਼ੁਮਾਨ, ਚਿਤ੍ਰ, ਰੋਹਿਤ; ਦੁੰਦੁਭੀ, ਏਕਪਾਦ, ਅਰ੍ਹ, ਬੁੱਧਿ-ਸਰੂਪ; ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ, ਸਰਵ, ਸਥਾਣੁ ਤੇ ਭੀਸ਼ਣ—ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 174
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च / कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਉਗ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਈਸ਼ਵਰ; ਕਪਿਲ, ਏਕਵੀਰ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ—ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 175
वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च / आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ; ਅਤੇ ਆਰਣ੍ਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਯਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 176
सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च / अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਯੋਗ-ਸਰੂਪ, ਧਿਆਨੀ, ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ; ਅਤੇ ਅੰਤਰ੍ਹਿਤ, ਸਰਵ-ਸਰੂਪ, ਤਪ੍ਯ ਤੇ ਵਿਆਪੀ—ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 177
बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च / रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
ਬੁੱਧ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ੁੱਧ, ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ; ਅਤੇ ਰੋਧਸ, ਏਕਚਿੱਤ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 178
चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च / शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਕਵਚਧਾਰੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ; ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਦੰਡਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੇਧਾਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 179
अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे / क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
ਅਪ੍ਰਤੀਤ, ਦੀਪਤ, ਭਾਸਕਰ-ਸਮਾਨ, ਸੁਮੇਧਾਵੀ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਭੀਭਤਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 180
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे / पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
ਸ਼ੁਚਿ, ਪਰਿਧਾਨਧਾਰੀ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸਰੂਪ; ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼, ਸ਼ਰਵ, ਮੇਘ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 181
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च / अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
ਦਕ੍ਸ਼, ਜਘਨ੍ਯ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ; ਅਨਾਮਯ, ਇਧ੍ਮ (ਸਮਿਧਾ) ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯ; ਅਤੇ ਏਕਚਕ੍ਸ਼ੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 182
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते / महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਮਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ; ਮਹਾਕਲਪ-ਸਰੂਪ, ਦੀਪਤ, ਰੋਦਨ ਤੇ ਹਾਸ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 183
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने / भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਕਵਚਧਾਰੀ, ਰਥੀ ਅਤੇ ਵਰੂਥੀ; ਭ੍ਰਿਗੁਨਾਥ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਗਹਵਰ-ਵਾਸੀ ਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 184
अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च / दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
ਅਮੋਘ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ, ਸਦਾ ਵਿਪ੍ਰ-ਪ੍ਰਿਯ; ਦਿਗੰਬਰ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਘਨ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 185
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः / प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਵ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ।
Verse 186
वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः / स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
ਵਸ਼ਟਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਮੰਤ੍ਰਾਤਮਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਧਾਤਾ, ਕਰਤਾ, ਹਰਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਪਣ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਦਨਾ।
Verse 187
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः / वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਸੂਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।
Verse 188
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः / अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਪਸ਼ੂ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।
Verse 189
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः / तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਸਮੇਤ, ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤਪ, ਸਤ੍ਯ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸ਼ਮ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।
Verse 190
अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च / सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
ਅਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਲੋਭ, ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 191
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च / जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਮਹਸ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਤਮਾ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 192
अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च / तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
ਅਵ੍ਯਕਤ, ਮਹਤ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਰੂਪ ਮਹਾਨ ਤੱਤ੍ਵਾਤਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 193
नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च / शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
ਨਿੱਤ, ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਭਵ-ਸਰੂਪ ਨਿੱਤ੍ਯਾਤਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 194
नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु / सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਮਹਰਲੋਕ ਤੱਕ ਚਾਰ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 195
नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो / मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਨਾਮ-ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ! ਮੈਨੂੰ ਭਗਤ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਫ਼ ਕਰ।
Frequently Asked Questions
The Vṛṣṇi/Yādava-associated lineage is foregrounded through the named vaṃśa-vīras—Saṃkarṣaṇa, Vāsudeva, Pradyumna, Sāṃba, and Aniruddha—serving as a structured entry into the Kṛṣṇa-centered clan register.
The ṛṣis ask why the supreme Viṣṇu repeatedly assumes human birth—entering a womb, adopting social roles (including cowherd life), and appearing among praised brahmin-kṣatriya contexts—despite being the cosmic regulator.
It supplies a doctrinal contrast: the same deity who establishes cosmic pathways as Trivikrama is also capable of intimate human embodiment, thereby legitimizing Kṛṣṇa’s historical-līlā as continuous with universal sovereignty.