Adhyaya 40
Pushkarākṣa’s Battle with Rāma Jāmadagnya (Bhārgava) — Astras and the Fall of a Prince
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪੋਦਘਾਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਗਵ-ਚਰਿਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸੁਚੰਦਰ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਰਾਮ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਘਣਾ ਸ਼ਰਜਾਲ ਫੈਲਾ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਪਲਾਵਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਛਿਟਕਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਕਈ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਭਿਆਨਕ ਪਰਸ਼ੂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਿਰੋਧੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਘਟਨਾ ਵੀਰ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਅੰਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ३९// वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ / तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ, ਭਾਰਗਵਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰਾਜੇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸੁਚੰਦਰ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਰਾਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਆਇਆ।
Verse 2
स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः / अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम्
ਉਹ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਮਹਾਵੀਰ, ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਗਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂਤਕ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 3
चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः / मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत्
ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਗਵੇਂਦ੍ਰ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।
Verse 4
ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः / शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਭਾਰਗਵੇਂਦ੍ਰ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਅਚਾਨਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਤੀਰ-ਬੰਧਨ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 5
दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा / क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਚੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰਾਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 6
स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत् / ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान्
ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰੁਣਾਸਤਰ ਛੱਡ ਬੈਠਾ; ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਬੱਦਲ ਉੱਠ ਆਏ।
Verse 7
ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप / पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਹ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਮਹਾਵੀਰ ਪੁਸ਼ਕਰਾਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ।
Verse 8
तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः / अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे
ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਦਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਾਸਤਰ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 9
पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः / ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः
ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰਾਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਾਸਤਰ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत / रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः
ਭਿਆਨਕ ਕੁਹਾੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਭੱਜੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਉੱਥੇ ਸੀ।
Verse 11
संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव / एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये
ਉਸਨੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਚਲਾਏ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੀਰ ਦਿਲ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ।
Verse 12
शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम् / स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे
ਅਤੇ ਬੋਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 13
क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात् / शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत्
ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕੁਹਾੜਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ। ਬੋਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम् / आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम्
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ।
Verse 15
विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम् / तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा
ਰਾਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम् / ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः
ਮਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਭਾਰਗਵੇਂਦਰ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਕੁਹਾੜਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੌੜੇ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 17
रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन / हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ 'ਹਾ ਪਿਤਾ! ਹਾ ਮਾਤਾ!' ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम् / अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम्
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਨੌਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਆਗੂ ਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम् / आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः
ਪੁਸ਼ਕਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆ ਅਰਜੁਨ ਖੁਦ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 20
नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम् / दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः
ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਦਸ਼ਨਾਲ੍ਵ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ਸੌ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 21
युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च / बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा
ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਐਸਾ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨਵਾਨ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 22
पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः / सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया
ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਵੀਰਯੁਕਤ, ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਯੂਹਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 23
कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे / कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे
ਬਲਵਾਨ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਕਾਲਾਂਤਕ ਯਮ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 24
दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः / जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਗਵੇਂਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਤੀਰ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਧਨੁੱਖ ਫੜ ਲਏ।
Verse 25
बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते / यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति
ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਵੀਰ, ਬੱਦਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 26
बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः / जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत्
ਇਸ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 27
तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ / चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम्
ਤਦ ਜੰਗ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਸਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਹੈਹਯ—ਅਤੁੱਲ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 28
ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि / वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली
ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰਗਵੇਂਦਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 29
रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे / ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਬ੍ਰਹਮ) ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਅਟਕੇ ਰਹੇ।
Verse 30
ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत् / त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्
ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗ-ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਪਾਤਾਲ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ।
Verse 31
ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् / रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा
ਸੜਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਮ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਜਗੰਨਿਵਾਸ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ।
Verse 32
रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा / इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम्
‘ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਅੰਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਾ ਸੰਯਮ ਤੇ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ’—ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ ਉਗਰ ਤੇਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਮ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।
Verse 33
पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा / ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम्
ਅਤਿਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸ਼ ਕੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ। ਧਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਮ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम / स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम्
ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁਖ-ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ, ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸੀ।
Verse 35
विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार / धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता
ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਪਰਮ ਸ਼ੂਰ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 36
कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः / एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम्
ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਯਤਨਸ਼ੀਲ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਤ ਸਭ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन / एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम्
ਰਾਜਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 38
पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः / तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम्
ਫਿਰ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੈਹਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੇਤੂ (ਮੁੱਖ) ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਤੂਣੀਰ ਤੋਂ ਦੋ ਤੀਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਪੰਖਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ।
Verse 39
आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः / स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः
ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਲਕੜੇ ਅਤੇ ਚੂੜਾਮਣੀ ਹਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਨ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਨ੍ਰਿਪਤੀ (ਅਡੋਲ) ਰਿਹਾ।
Verse 40
मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा / क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव
ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।
Verse 41
लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग / ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम्
ਉਦਾਸ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਬਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 42
विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं / दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम्
ਪੌਲਸਤ੍ਯ-ਜਿੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਤ੍ਰੇਯ ਕੁਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 43
यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान् / यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा
ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੱਤ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਦੱਤ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Verse 44
खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम / स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਧਰਤੀਪਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੱਤ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ।
Verse 45
तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः / एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण
ਤਪਸਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ—ਐਸੇ ਅਤ੍ਰੀ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਧਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
Verse 46
तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव / तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी
ਤਦ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਚਿੱਤ ਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 47
मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः / यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਸ਼ੋਕ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ; ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ।
Verse 48
समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा / सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके
ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ—ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਵਿਸਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੱਕ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 49
अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश / यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम्
ਹੇ ਨਰੇਸ਼, ਇਸ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਉਲਟਾ ਫੇਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੇਰਾ ਬਹੁ-ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਸੁਪੁੰਨ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य / गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते
ਤੂੰ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ (ਪਿਤਾ) ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਵੱਢ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 51
कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः / इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम्
ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਚੂੜਾਮਣੀ ਖੋਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਭ੍ਰਿਗੂਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚਿਆ।
Verse 52
चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम / तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता
ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ 'ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਮਣੀ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਹਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਅਰਜੁਨ...
Verse 53
समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम् / शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः
...ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਗਦਾ, ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰ, ਪੱਟੀਸ਼ ਅਤੇ ਤੋਮਰ...
Verse 54
नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम् / स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च
...ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ...
Verse 55
शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः / स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम्
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ।
Verse 56
अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम् / गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम्
ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰੁਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਾਂਧਰਵ ਅਸਤ੍ਰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 57
नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते / दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम्
ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਰਾਮ ਨੇ ਗਾਰੁੜ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਾਗ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਤ ਵੱਲੋਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 58
जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च / तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 59
चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः / मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते
ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸੁੱਟਿਆ। ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ! ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਤਦ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 60
तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा / मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन्
ਉਸ ਸ਼ੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਗਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 61
पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः / समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्
ਉੱਥੇ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 62
शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः / भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया
ਮਹਾਜ਼ਿਆਨੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਸਾਖਾਤ ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान् / प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान्
ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 64
ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः / स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत्
ਭਾਰਗਵੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕਵਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।
Verse 65
उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा / स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः
ਤਦ ਭਾਰਗਵ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਦੱਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 66
सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम् / स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् / प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन
ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਤ-ਭਗਤ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੇ ਬਾਹੁਨੰਦਨ!
Frequently Asked Questions
It marks a dynastic transition by narrating the fall of Sucandra and the death of his son Puṣkarākṣa, functioning as a termination/turning-point episode within the surrounding royal genealogy.
Puṣkarākṣa’s arrow-net is answered by Rāma’s Vāruṇa astra (storm/flood), countered by Puṣkarākṣa’s Vāyavya astra (wind dispersal), culminating in Rāma’s Brahma astra as a decisive, hierarchy-topping force—illustrating counter-astra pairing and escalation.
No; the sampled material is Bhārgava-carita centered on Paraśurāma and royal opponents, emphasizing martial-dynastic narration rather than the Śākta esoterica and yantra/vidyā frameworks typical of the Lalitopākhyāna section.